क्अ इ,१७०।१-१७१।९ रो इ,५०३-५०६ अन्त्यविज्ञानात् सिद्धम् इति चेत् न अनर्थके अलोन्त्यविधिः अनभ्यासविकारे । अन्त्यविज्ञानात् सिद्धम् इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । न अनर्थके अलोन्त्यविधिः अनभ्यासविकारे । अनर्थके अलोन्त्यविधिः न इति एषा परिभाषा कर्तव्या । किम् अविशेषेण । न इति आह । अनभ्यासविकारे । अभ्यासविकारान् वर्जयित्वा । भृञाम् इत् , अर्तिपिपर्त्योः च इति । कानि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । प्रयोजनम् अव्यक्तानुकरणस्य अतः इतौ । अन्त्यस्य प्राप्नोति । अनर्थके अलोन्त्यविधिः न भवति इति न दोषः भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अन्त्यस्य पररूपम् भवति इति यत् अयम् न आम्रेडितस्य अन्त्यस्य तु वा इति आह । घ्वसोः एत् हौ अभ्यासलोपः च । घ्वसोः एत् हौ अभ्यासलोपः च इति अन्त्यस्य प्राप्नोति । अनर्थके अलोन्त्यविधिः न भवति इति न दोषः भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । पुनर्लोपवचनसामर्थ्यात् सर्वस्य भविष्यति । अथ वा शित् लोपः करिष्यते । सः शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः भविष्यति । सः तर्हि शकारः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । क्रियते न्यासे एव । द्विशकारकः निर्देशः : घ्वसोः एत् हौ अभ्यासलोपश्श्च इति । आपि लोपः अकः अनचि । तिष्ठति सूत्रम् । अन्यथा व्याख्यायते : आपि हलि लोपः इति अन्त्यस्य प्राप्नोति । अनर्थके अलोन्त्यविधिः न भवति इति न दोषः भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । अनः एव लोपम् वक्ष्यामि । तत् अनः ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । अन् आपि अकः इति । तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् । षष्ठीनिर्दिष्तेन च इह अर्थः । हलि इति एषा सप्तमी अन् इति प्रथमायाः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति : तस्मिन् इति निर्दिष्टे पूर्वस्य इति । अत्र लोपः अभ्यासस्य । अत्र लोपः अभ्यासस्य इति अन्त्यस्य प्राप्नोति । अनर्थके अलोन्त्यविधिः न भवति इति न दोषः भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । अत्रग्रहणसामर्थ्यात् सर्वस्य भविष्यति । अस्ति अन्यत् अत्रग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् । सनधिकारः अपेक्ष्यते , इह मा भूत् : दधौ ददौ । अन्तरेण अपि अत्रग्रहणम् सनधिकारम् अपेक्षिष्यामहे । सन् तर्हि सकारादिः अपेक्ष्यते सनि सकारादौ इति , इह मा भूत् : जिज्ञापयिषति । अन्तरेण अपि अत्रग्रहणम् सनम् सकारादिम् अपेक्षिष्यामहे । प्रकृतयः तर्हि अपेक्ष्यन्ते । एतासाम् प्रकृतीनाम् लोपः यथा स्यात् , इह मा भूत् : पिपक्षति यियक्षति । अन्तरेण अपि अत्रग्रहणम् एताः प्रकृतीः अपेक्षिष्यामहे । विषयः तर्हि अपेक्ष्यते । मुचः अकर्मकस्य गुणः वा इति इह मा भूत् : मुमुक्षति गाम् इति । अन्तरेण अपि अत्रग्रहणम् विषयम् अपेक्षिष्यामहे । कथम् । अकर्मकस्य इति उच्यते । तेन यत्र एव अयम् मुचिः अकर्मकः तत्र एव भविष्यति । तस्मात् न अर्थः अनया परिभाषया ।
KA I,170.1-171.9 Ro I,503-506 antyavijñānāt siddham iti cet na anarthake alontyavidhiḥ anabhyāsavikāre . antyavijñānāt siddham iti cet tat na . kim kāraṇam . na anarthake alontyavidhiḥ anabhyāsavikāre . anarthake alontyavidhiḥ na iti eṣā paribhāṣā kartavyā . kim aviśeṣeṇa . na iti āha . anabhyāsavikāre . abhyāsavikārān varjayitvā . bhṛñām it , artipipartyoḥ ca iti . kāni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni . prayojanam avyaktānukaraṇasya ataḥ itau . antyasya prāpnoti . anarthake alontyavidhiḥ na bhavati iti na doṣaḥ bhavati . na etat asti prayojanam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na antyasya pararūpam bhavati iti yat ayam na āmreḍitasya antyasya tu vā iti āha . ghvasoḥ et hau abhyāsalopaḥ ca . ghvasoḥ et hau abhyāsalopaḥ ca iti antyasya prāpnoti . anarthake alontyavidhiḥ na bhavati iti na doṣaḥ bhavati . etat api na asti prayojanam . punarlopavacanasāmarthyāt sarvasya bhaviṣyati . atha vā śit lopaḥ kariṣyate . saḥ śit sarvasya iti sarvādeśaḥ bhaviṣyati . saḥ tarhi śakāraḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . kriyate nyāse eva . dviśakārakaḥ nirdeśaḥ : ghvasoḥ et hau abhyāsalopaśśca iti . āpi lopaḥ akaḥ anaci . tiṣṭhati sūtram . anyathā vyākhyāyate : āpi hali lopaḥ iti antyasya prāpnoti . anarthake alontyavidhiḥ na bhavati iti na doṣaḥ bhavati . etat api na asti prayojanam . anaḥ eva lopam vakṣyāmi . tat anaḥ grahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . an āpi akaḥ iti . tat vai prathamānirdiṣṭam . ṣaṣṭhīnirdiṣtena ca iha arthaḥ . hali iti eṣā saptamī an iti prathamāyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati : tasmin iti nirdiṣṭe pūrvasya iti . atra lopaḥ abhyāsasya . atra lopaḥ abhyāsasya iti antyasya prāpnoti . anarthake alontyavidhiḥ na bhavati iti na doṣaḥ bhavati . etat api na asti prayojanam . atragrahaṇasāmarthyāt sarvasya bhaviṣyati . asti anyat atragrahaṇasya prayojanam . kim . sanadhikāraḥ apekṣyate , iha mā bhūt : dadhau dadau . antareṇa api atragrahaṇam sanadhikāram apekṣiṣyāmahe . san tarhi sakārādiḥ apekṣyate sani sakārādau iti , iha mā bhūt : jijñāpayiṣati . antareṇa api atragrahaṇam sanam sakārādim apekṣiṣyāmahe . prakṛtayaḥ tarhi apekṣyante . etāsām prakṛtīnām lopaḥ yathā syāt , iha mā bhūt : pipakṣati yiyakṣati . antareṇa api atragrahaṇam etāḥ prakṛtīḥ apekṣiṣyāmahe . viṣayaḥ tarhi apekṣyate . mucaḥ akarmakasya guṇaḥ vā iti iha mā bhūt : mumukṣati gām iti . antareṇa api atragrahaṇam viṣayam apekṣiṣyāmahe . katham . akarmakasya iti ucyate . tena yatra eva ayam muciḥ akarmakaḥ tatra eva bhaviṣyati . tasmāt na arthaḥ anayā paribhāṣayā .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.