क्अ इ,१७५।२४-१७६।२४ रो इ,५२०-५२३ किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । शब्देन अर्थगतेः अर्थस्य असम्भवात् तद्वाचिनः सञ्ज्ञाप्रतिषेधार्थम् स्वंरूपवचनम् । शब्देन उच्चारितेन अर्थः गम्यते । गाम् आनय दधि अशान इति अर्थः आनीयते अर्थः च भुज्यते । अर्थस्य असम्भवात् । इह व्याकरणे अर्थे कार्यस्य असम्भवः । अग्नेः डक् इति : न शक्यते अङ्गारेभ्यः परः ढक् कर्तुम् । शब्देन अर्थगतेः अर्थस्य असम्भवात् यावन्तः तद्वाचिनः शब्दाः तावद्भ्यः सर्वेभ्यः उत्पत्तिः प्राप्नोति । इष्यते च तस्मात् एव स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति तद्वाचिनः सञ्ज्ञाप्रतिषेधार्थम् स्वंरूपवचनम् । एवमर्थम् इदम् उच्यते । न वा शब्दपूर्वकः हि अर्थे सम्प्रत्ययः तस्मात् अर्थनिवृत्तिः । न वा एतत् प्रयोजनम् अस्ति । किम् कारणम् । शब्दपूर्वकः हि अर्थे सम्प्रत्ययः । शब्दपूर्वकः हि अर्थस्य सम्प्रत्ययः । आतः च शब्दपूर्वकः : यः अपि हि असौ आहूयते नाम्ना नाम यदा अनेन न उपलब्धम् भवति तद पृच्छति किम् भवान् आह इति । शब्दपूर्वकः च अर्थस्य सम्प्रत्ययः इह च व्याकरणे शब्दे कार्यस्य सम्भवः अर्थे असम्भवः । तस्मात् अर्थनिवृत्तिः भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् अशब्दसञ्ज्ञा इति वक्ष्यामि इति । इह मा भूत् : दाधाः घु अदाप् तरप्तमपौ घः इति । सञ्ज्ञाप्रतिषेधानर्थक्यम् वचनप्रामाण्यात् । सञ्ज्ञाप्रतिषेधः च अनर्थकः । शब्दसञ्ज्ञायाम् स्वरूपविधिः कस्मात् न भवति । वचनप्रामाण्यात् । शब्दसञ्ज्ञावचनसामर्थ्यात् । ननु च वचनप्रामाण्यात् सञ्ज्ञिनाम् सम्प्रत्ययः स्यात् स्वरूपग्रहणात् च सञ्ज्ञायाः । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति शब्दसञ्ज्ञायाम् न स्वरूपविधिः भवति इति यत् अयम् ष्णान्ता षट् इति षकारान्तायाः सङ्ख्यायाः षट्सञ्ज्ञाम् शास्ति । इतरथा हि वचनप्रामाण्यात् नकारान्तायाः सङ्ख्यायाः सम्प्रत्ययः स्यात् स्वरूपग्रहणात् च षकारान्तायाः । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । न हि षकारान्ता सञ्ज्ञा । का तर्हि । डकारान्ता । असिद्धम् जश्त्वम् । तस्य असिद्धत्वात् षकारान्ता । मन्त्राद्यर्थम् तर्हि इदम् वक्तव्यम् । मन्त्रे , ऋचि यजुषि इति यत् उच्यते तत् मन्त्रशब्दे ऋक्शब्दे च यजुःशब्दे च मा भूत् । मन्त्राद्यर्थम् इति चेत् शास्त्रसामर्थ्यात् अर्थगतेः सिद्धम् । मन्त्राद्यर्थम् इति चेत् न । किम् कारणम् । शास्त्रसामर्थ्यात् अर्थस्य गतिः भविष्यति । मन्त्रे , ऋचि यजुषि इति यत् उच्यते तत् मन्त्रशब्दे ऋक्शब्दे च यजुःशब्दे च तस्य कार्यस्य सम्भवः न अस्ति इति कृत्वा मन्त्रादिसहचरितः यः अर्थः तस्य गतिः भविष्यति साहचर्यात् ।
KA I,175.24-176.24 Ro I,520-523 kimartham punaḥ idam ucyate . śabdena arthagateḥ arthasya asambhavāt tadvācinaḥ sañjñāpratiṣedhārtham svaṃrūpavacanam . śabdena uccāritena arthaḥ gamyate . gām ānaya dadhi aśāna iti arthaḥ ānīyate arthaḥ ca bhujyate . arthasya asambhavāt . iha vyākaraṇe arthe kāryasya asambhavaḥ . agneḥ ḍak iti : na śakyate aṅgārebhyaḥ paraḥ ḍhak kartum . śabdena arthagateḥ arthasya asambhavāt yāvantaḥ tadvācinaḥ śabdāḥ tāvadbhyaḥ sarvebhyaḥ utpattiḥ prāpnoti . iṣyate ca tasmāt eva syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti tadvācinaḥ sañjñāpratiṣedhārtham svaṃrūpavacanam . evamartham idam ucyate . na vā śabdapūrvakaḥ hi arthe sampratyayaḥ tasmāt arthanivṛttiḥ . na vā etat prayojanam asti . kim kāraṇam . śabdapūrvakaḥ hi arthe sampratyayaḥ . śabdapūrvakaḥ hi arthasya sampratyayaḥ . ātaḥ ca śabdapūrvakaḥ : yaḥ api hi asau āhūyate nāmnā nāma yadā anena na upalabdham bhavati tada pṛcchati kim bhavān āha iti . śabdapūrvakaḥ ca arthasya sampratyayaḥ iha ca vyākaraṇe śabde kāryasya sambhavaḥ arthe asambhavaḥ . tasmāt arthanivṛttiḥ bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam aśabdasañjñā iti vakṣyāmi iti . iha mā bhūt : dādhāḥ ghu adāp taraptamapau ghaḥ iti . sañjñāpratiṣedhānarthakyam vacanaprāmāṇyāt . sañjñāpratiṣedhaḥ ca anarthakaḥ . śabdasañjñāyām svarūpavidhiḥ kasmāt na bhavati . vacanaprāmāṇyāt . śabdasañjñāvacanasāmarthyāt . nanu ca vacanaprāmāṇyāt sañjñinām sampratyayaḥ syāt svarūpagrahaṇāt ca sañjñāyāḥ . etat api na asti prayojanam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati śabdasañjñāyām na svarūpavidhiḥ bhavati iti yat ayam ṣṇāntā ṣaṭ iti ṣakārāntāyāḥ saṅkhyāyāḥ ṣaṭsañjñām śāsti . itarathā hi vacanaprāmāṇyāt nakārāntāyāḥ saṅkhyāyāḥ sampratyayaḥ syāt svarūpagrahaṇāt ca ṣakārāntāyāḥ . na etat asti prayojanam . na hi ṣakārāntā sañjñā . kā tarhi . ḍakārāntā . asiddham jaśtvam . tasya asiddhatvāt ṣakārāntā . mantrādyartham tarhi idam vaktavyam . mantre , ṛci yajuṣi iti yat ucyate tat mantraśabde ṛkśabde ca yajuḥśabde ca mā bhūt . mantrādyartham iti cet śāstrasāmarthyāt arthagateḥ siddham . mantrādyartham iti cet na . kim kāraṇam . śāstrasāmarthyāt arthasya gatiḥ bhaviṣyati . mantre , ṛci yajuṣi iti yat ucyate tat mantraśabde ṛkśabde ca yajuḥśabde ca tasya kāryasya sambhavaḥ na asti iti kṛtvā mantrādisahacaritaḥ yaḥ arthaḥ tasya gatiḥ bhaviṣyati sāhacaryāt .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.