क्अ इ,१८०।१४-२० रो इ,५३५-५३६ अयुक्तः अयम् निर्देशः । तत् इति अनेन कालः प्रतिनिर्दिश्यते तत् इति अयम् च वर्णः । तत्र अयुक्तम् वर्णस्य कालेन सह सामनाधिकरण्यम् । कथम् तर्हि निर्देशः कर्तव्यः । तत्कालकालस्य इति । किम् इदम् तत्कालकालस्य इति । तस्य कालः तत्कालः , तत्कालः कालः यस्य सः अयम् तत्कालकालः , तत्कालकालस्य इति । सः तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः । तत् यथा उष्ट्रमुखम् इव मुखम् अस्य उष्ट्रमुखः , खरमुखः । एवम् तत्कालकालः तत्कालः , तत्कालस्य इति । अथ वा साहचर्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति । कालसहचरितः वर्णः अपि कालः एव।
KA I,180.14-20 Ro I,535-536 ayuktaḥ ayam nirdeśaḥ . tat iti anena kālaḥ pratinirdiśyate tat iti ayam ca varṇaḥ . tatra ayuktam varṇasya kālena saha sāmanādhikaraṇyam . katham tarhi nirdeśaḥ kartavyaḥ . tatkālakālasya iti . kim idam tatkālakālasya iti . tasya kālaḥ tatkālaḥ , tatkālaḥ kālaḥ yasya saḥ ayam tatkālakālaḥ , tatkālakālasya iti . saḥ tarhi tathā nirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . uttarapadalopaḥ atra draṣṭavyaḥ . tat yathā uṣṭramukham iva mukham asya uṣṭramukhaḥ , kharamukhaḥ . evam tatkālakālaḥ tatkālaḥ , tatkālasya iti . atha vā sāhacaryāt tācchabdyam bhaviṣyati . kālasahacaritaḥ varṇaḥ api kālaḥ eva.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,१८०।२१-१८१।२४ रो इ,५३७-५४० किम् पुनः इदम् नियमार्थम् आहोस्वित् प्रापकम् । कथम् च नियमार्थम् स्यात् कथम् वा प्रापकम् । यदि अत्र अण्ग्रहणम् अनुवर्तते ततः नियमार्थम् । अथ निवृत्तम् ततः प्रापकम् । कः च अत्र विशेषः । तपरः तत्कालस्य इति नियमाऋथम् इति चेत् दीर्घग्रहणे स्वरभिन्नाग्रहणम् । तपरः तत्कालस्य इति नियमाऋथम् इति चेत् दीर्घग्रहणे स्वरभिन्नानाम् ग्रहणम् न प्राप्नोति । केषाम् । उदात्तानुदात्तस्वरितानाम् । अस्तु तर्हि प्रापकम् । प्रापकम् इति चेत् ह्रस्वग्रहणे दीर्घप्लुतप्रतिषेधः । प्रापकम् इति चेत् ह्रस्वग्रहणे दीर्घप्लुतयोः तु प्रतिषेधः वक्तव्यः । विप्रतिषेधात् सिद्धम् । अण् सवर्णान् गृह्णाति इति एतत् अस्तु तपरः तत्कालस्य इति वा । तपरः तत्कालस्य इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन । अण् सवर्णान् गृह्णाति इति अस्य अवकाशः ह्रस्वाः अतपराः अणः । तपरः तत्कालस्य इति अस्य अवकाशः दीर्घाः तपराः । ह्रस्वेषु तपरेषु उभयम् प्राप्नोति । तपरः तत्कालस्य इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन । यदि एवम् द्रुतायाम् तपरकरणे मध्यमविलम्बितयोः उपसङ्ख्यानम् कालभेदात् । द्रुतायाम् तपरकरणे मध्यमविलम्बितयोः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् तथा मध्यमायाम् द्रुतविलम्बितयोः तथा विलम्बितायाम् द्रुतमध्यमयोः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । कालभेदात् । ये हि द्रुतायाम् वृत्तौ वर्णाः त्रिभागाधिकाः ते मध्यमायाम् । ये मध्यमायाम् वर्णाः त्रिभागाधिकाः ते विलम्बितायाम् । सिद्धम् तु अवस्थिताः वर्णाः वक्तुः चिराचिरवचनात् वृत्तयः विशिष्यन्ते । सिद्धम् एतत् । कथम् । अवस्थिताः वर्णाः द्रुतमध्यमविलम्बितासु । किङ्कृतः तु वृत्तिविशेषः । वक्तुः चिराचिरवचनात् वृत्तयः विशिष्यन्ते । वक्ता कः चित् आश्वभिधायी भवति , आशु वर्णान् अभिधत्ते । कः चित् चिरेण कः चित् चिरतरेण । तत् यथा : तम् एव अध्वानम् कः चित् आशु गच्छति कः चित् चिरेण गच्छति कः चित् चिरतरेण गच्छति । रथिकः आशु गच्छति आश्विकः चिरेण पदातिः चिरतरेण । विषमः उपन्यासः । अधिकरणम् अत्र अध्वा व्रजिक्रियायाः । तत्र अयुक्तम् यत् अधिकरणस्य वृद्धिह्रासौ स्याताम् । एवम् तर्हि स्फोटः शब्दः ध्वनिः शब्दगुणः । कथम् । भेर्याघातवत् । तत् यथा भेर्याघातः भेरीम् आहत्य कः चित् विंशति पदानि गच्छति कः चित् त्रिंशत् कः चित् चत्वारिंशत् । स्फोटः च तावान् एव भवति । ध्वनिकृता वृद्धिः । ध्वनिः स्फोटः च शब्दानाम् ध्वनिः तु खलु लक्ष्यते । अल्पः महान् च केषाम् चित् उभयम् तत् स्वभावतः ।
KA I,180.21-181.24 Ro I,537-540 kim punaḥ idam niyamārtham āhosvit prāpakam . katham ca niyamārtham syāt katham vā prāpakam . yadi atra aṇgrahaṇam anuvartate tataḥ niyamārtham . atha nivṛttam tataḥ prāpakam . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . taparaḥ tatkālasya iti niyamāṛtham iti cet dīrghagrahaṇe svarabhinnāgrahaṇam . taparaḥ tatkālasya iti niyamāṛtham iti cet dīrghagrahaṇe svarabhinnānām grahaṇam na prāpnoti . keṣām . udāttānudāttasvaritānām . astu tarhi prāpakam . prāpakam iti cet hrasvagrahaṇe dīrghaplutapratiṣedhaḥ . prāpakam iti cet hrasvagrahaṇe dīrghaplutayoḥ tu pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . vipratiṣedhāt siddham . aṇ savarṇān gṛhṇāti iti etat astu taparaḥ tatkālasya iti vā . taparaḥ tatkālasya iti etat bhavati vipratiṣedhena . aṇ savarṇān gṛhṇāti iti asya avakāśaḥ hrasvāḥ ataparāḥ aṇaḥ . taparaḥ tatkālasya iti asya avakāśaḥ dīrghāḥ taparāḥ . hrasveṣu tapareṣu ubhayam prāpnoti . taparaḥ tatkālasya iti etat bhavati vipratiṣedhena . yadi evam drutāyām taparakaraṇe madhyamavilambitayoḥ upasaṅkhyānam kālabhedāt . drutāyām taparakaraṇe madhyamavilambitayoḥ upasaṅkhyānam kartavyam tathā madhyamāyām drutavilambitayoḥ tathā vilambitāyām drutamadhyamayoḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . kālabhedāt . ye hi drutāyām vṛttau varṇāḥ tribhāgādhikāḥ te madhyamāyām . ye madhyamāyām varṇāḥ tribhāgādhikāḥ te vilambitāyām . siddham tu avasthitāḥ varṇāḥ vaktuḥ cirāciravacanāt vṛttayaḥ viśiṣyante . siddham etat . katham . avasthitāḥ varṇāḥ drutamadhyamavilambitāsu . kiṅkṛtaḥ tu vṛttiviśeṣaḥ . vaktuḥ cirāciravacanāt vṛttayaḥ viśiṣyante . vaktā kaḥ cit āśvabhidhāyī bhavati , āśu varṇān abhidhatte . kaḥ cit cireṇa kaḥ cit ciratareṇa . tat yathā : tam eva adhvānam kaḥ cit āśu gacchati kaḥ cit cireṇa gacchati kaḥ cit ciratareṇa gacchati . rathikaḥ āśu gacchati āśvikaḥ cireṇa padātiḥ ciratareṇa . viṣamaḥ upanyāsaḥ . adhikaraṇam atra adhvā vrajikriyāyāḥ . tatra ayuktam yat adhikaraṇasya vṛddhihrāsau syātām . evam tarhi sphoṭaḥ śabdaḥ dhvaniḥ śabdaguṇaḥ . katham . bheryāghātavat . tat yathā bheryāghātaḥ bherīm āhatya kaḥ cit viṃśati padāni gacchati kaḥ cit triṃśat kaḥ cit catvāriṃśat . sphoṭaḥ ca tāvān eva bhavati . dhvanikṛtā vṛddhiḥ . dhvaniḥ sphoṭaḥ ca śabdānām dhvaniḥ tu khalu lakṣyate | alpaḥ mahān ca keṣām cit ubhayam tat svabhāvataḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.