Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.8

क्अ इ,५९।२६-६०।५ रो इ,१९२-१९३ किम् इदम् मुखनासिकावचनः इति । मुखम् च नासिका च मुखनासिकम् । मुखनासिकम् वचनम् अस्य सः अयम् मुखनासिकावचनः । यदि एवम् मुखनासिकवचनः इति प्राप्नोति । निपातनात् दीर्घत्वम् भविष्यति । अथ वा मुखनासिकम् आवचनम् अस्य सः अयम् मुखनासिकावचनः । किम् इदम् आवचनम् इति । ईषद्वचनम् आवचनम् । किम् चित् मुखवचनम् किम् चित् नासिकावचनम् । मुखद्वितीया वा नासिका वचनम् अस्य सः अयम् मुखनासिकावचनः । मुखोपसंहिता वा नासिका वचनम् अस्य सः अयम् मुखनासिकावचनः ।

KA I,59.26-60.5 Ro I,192-193 kim idam mukhanāsikāvacanaḥ iti . mukham ca nāsikā ca mukhanāsikam . mukhanāsikam vacanam asya saḥ ayam mukhanāsikāvacanaḥ . yadi evam mukhanāsikavacanaḥ iti prāpnoti . nipātanāt dīrghatvam bhaviṣyati . atha vā mukhanāsikam āvacanam asya saḥ ayam mukhanāsikāvacanaḥ . kim idam āvacanam iti . īṣadvacanam āvacanam . kim cit mukhavacanam kim cit nāsikāvacanam . mukhadvitīyā vā nāsikā vacanam asya saḥ ayam mukhanāsikāvacanaḥ . mukhopasaṃhitā vā nāsikā vacanam asya saḥ ayam mukhanāsikāvacanaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,६०।५-१६ रो इ,१९३-१९४ अथ मुखग्रहणम् किमर्थम् । नासिकावचनः अनुनासिकः इति इयति उच्यमाने यमानुस्वाराणाम् एव प्रसज्येत । मुखग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति । अथ नासिकाग्रहणम् किमर्थम् । मुखवचनः अनुनासिकः इति इयति उच्यमाने कचटतपानाम् एव प्रसज्येत । नासिकाग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति । मुखग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । केन इदानीम् उभयवचनानाम् भविष्यति । प्रासादवासिन्यायेन । तत् यथा । के चित् प्रासादवासिनः के चित् भूमिवासिनः के चित् उभयवासिनः । ये प्रासादवासिनः गृह्यन्ते ते प्रासादवासिग्रहणेन । ये भूमिवासिनः गृह्यन्ते ते भूमिवासिन्यायेन । ये उभयवासिनः गृह्यन्ते ते प्रासादवासिग्रहणेन भूमिवासिन्यायेन च । एवम् इह अपि के चित् मुखवचनाः के चित् नासिकावचनाः के चित् उभयवचनाः । तत्र ये मुखवचनाः गृह्यन्ते ते मुखग्रहणेन । ये नासिकावचनाः गृह्यन्ते ते नासिकाग्रहणेन । ये उभयवचनाः गृह्यन्ते एव ते मुखग्रहणेन नासिकाग्रहणेन च। भवेत् उभयवचनानाम् सिद्धम् । यमानुस्वाराणाम् अपि प्राप्नोति । न एव दोषः न प्रयोजनम् ।

KA I,60.5-16 Ro I,193-194 atha mukhagrahaṇam kimartham . nāsikāvacanaḥ anunāsikaḥ iti iyati ucyamāne yamānusvārāṇām eva prasajyeta . mukhagrahaṇe punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati . atha nāsikāgrahaṇam kimartham . mukhavacanaḥ anunāsikaḥ iti iyati ucyamāne kacaṭatapānām eva prasajyeta . nāsikāgrahaṇe punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati . mukhagrahaṇam śakyam akartum . kena idānīm ubhayavacanānām bhaviṣyati . prāsādavāsinyāyena . tat yathā . ke cit prāsādavāsinaḥ ke cit bhūmivāsinaḥ ke cit ubhayavāsinaḥ . ye prāsādavāsinaḥ gṛhyante te prāsādavāsigrahaṇena . ye bhūmivāsinaḥ gṛhyante te bhūmivāsinyāyena . ye ubhayavāsinaḥ gṛhyante te prāsādavāsigrahaṇena bhūmivāsinyāyena ca . evam iha api ke cit mukhavacanāḥ ke cit nāsikāvacanāḥ ke cit ubhayavacanāḥ . tatra ye mukhavacanāḥ gṛhyante te mukhagrahaṇena . ye nāsikāvacanāḥ gṛhyante te nāsikāgrahaṇena . ye ubhayavacanāḥ gṛhyante eva te mukhagrahaṇena nāsikāgrahaṇena ca. bhavet ubhayavacanānām siddham . yamānusvārāṇām api prāpnoti . na eva doṣaḥ na prayojanam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,६०।१७-२६ रो इ,१९४-१९५ इतरेतराश्रयम् तु भवति । का इतरेतराश्रयता । सतः अनुनासिकस्य सञ्ज्ञया भवितव्यम् सञ्ज्ञया च नाम अनुनासिकः भाव्यते । तत् इतरेतराश्रयम् भवति । इतरेतराश्रयाणि च कार्याणि न प्रकल्पन्ते । अनुनासिकसञ्ज्ञायाम् इतरेतराश्रये उक्तम् । सिद्धम् तु नित्यशब्दत्वात् इति । नित्याः शब्दाः । नित्येषु शब्देषु सतः अनुनासिकस्य सञ्ज्ञा क्रियते । न सञ्ज्ञया अनुनासिकः भाव्यते । यदि तर्हि नित्याः शब्दाः किमर्थम् शास्त्रम् । किमर्थम् शास्त्रम् इति चेत् निवर्तकत्वात् सिद्धम् । निवर्तकम् शास्त्रम् । कथम् । आङ् अस्मै अविशेषेण उपदिष्टः अननुनासिकः । तस्य सर्वत्र अननुनासिकबुद्धिः प्रसक्ता । तत्र अनेन निवृत्तिः क्रियते । छन्दसि अचि परतः आङः अननुनासिकस्य प्रसङ्गे अनुनासिकः साधुः भवति इति ।

KA I,60.17-26 Ro I,194-195 itaretarāśrayam tu bhavati . kā itaretarāśrayatā . sataḥ anunāsikasya sañjñayā bhavitavyam sañjñayā ca nāma anunāsikaḥ bhāvyate . tat itaretarāśrayam bhavati . itaretarāśrayāṇi ca kāryāṇi na prakalpante . anunāsikasañjñāyām itaretarāśraye uktam . siddham tu nityaśabdatvāt iti . nityāḥ śabdāḥ . nityeṣu śabdeṣu sataḥ anunāsikasya sañjñā kriyate . na sañjñayā anunāsikaḥ bhāvyate . yadi tarhi nityāḥ śabdāḥ kimartham śāstram . kimartham śāstram iti cet nivartakatvāt siddham . nivartakam śāstram . katham . āṅ asmai aviśeṣeṇa upadiṣṭaḥ ananunāsikaḥ . tasya sarvatra ananunāsikabuddhiḥ prasaktā . tatra anena nivṛttiḥ kriyate . chandasi aci parataḥ āṅaḥ ananunāsikasya prasaṅge anunāsikaḥ sādhuḥ bhavati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.