क्अ इ,२१२।१९-२१३।२४ रो इइ,५९-६२ अपृक्तसञ्ज्ञायाम् हल्ग्रहणम् स्वादिलोपे हलः अग्रहणार्थम् । अपृक्तसञ्ज्ञायाम् हल्ग्रहणम् कर्तव्यम् । एकहल् प्रत्ययः अपृक्तसञ्ज्ञः भवति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । स्वादिलोपे हलः अग्रहणार्थम् । स्वादिलोपे हलः ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति : हल्ङ्याब्भ्यः दीर्घात् सुतिसि अपृक्तम् हल् इति अपृक्तस्य इति एव सिद्धम् । अणिञोः लुगर्थम् अल्ग्रहणम् । अणिञोः लुगर्थम् अल्ग्रहणम् कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । अणिञोः लुकि ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति : ण्यक्षत्रियार्षञितः यूनि लुक् अणिञोः इति अपृक्तस्य इति एव सिद्धम् । अणिञोः लुगर्थम् इति चेत् णे अतिप्रसङ्गः । अणिञोः लुगर्थम् इति चेत् णे अतिप्रसङ्गः भवति । इह अपि प्राप्नोति : फाण्टाहृतेः अपत्यम् माणवकः प्ःआण्टाहृतः इति । णवचनसामार्थ्यात् न भविष्यति । वचनप्रामाण्यात् इति चेत् फग्निवृत्त्यर्थम् वचनम् । वचनप्रामाण्यात् इति चेत् फग्निवृत्त्यर्थम् एतत् स्यात् : फक् अतः मा भूत् इति । पैलादिषु वचनात् सिद्धम् । यदि एतावत् प्रयोजनम् स्यात् पैलादिषु एव पाठम् कुर्वीत । तत्र पाठात् अन्येषाम् अपि फकः निवृत्तिः भवति । एवम् सिद्धे सति यत् अयम् णम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न अस्य लुक् भवति इति । तानि एतानि त्रीणि ग्रहणानि भवन्ति । अपृक्तसञ्ज्ञायाम् हल्ग्रहणम् कर्तव्यम् । स्वादिलोपे हलः ग्रहणम् न कर्तव्यम् । अणिञोः लुकि ग्रहणम् कर्तव्यम् । अल्ग्रहणे अपि वै क्रियमाणे तानि एव त्रीणि ग्रहणानि भवन्ति । अपृक्तसञ्ज्ञायाम् अल्ग्रहणम् कर्तव्यम् । स्वादिलोपे हलः ग्रहणम् कर्तव्यम् । अणिञोः लुकि ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति । अपृक्तग्रहणम् कर्तव्यम् । तत्र न अस्ति लाघवकृतः विशेषः । अयम् अस्ति विशेषः : अल्ग्रहणे क्रियमाणे एकग्रहणम् न करिष्यते । कस्मात् न भवति दर्विः , जागृविः । अल् एव यः प्रत्ययः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । अल्ग्रहणसामर्थ्यात् । यदि यः अल् च अन्यः च तत्र स्यात् अल्ग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । हल्ग्रहणे अपि क्रियमाणे एकग्रहणम् न करिष्यते । कस्मात् न भवति दर्विः जागृविः । हल् एव यः प्रत्ययः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । हल्ग्रहणसामर्थ्यात् । यदि यः हल् च अन्यः च तत्र स्यात् हल्ग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । अस्ति अन्यत् हल्ग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् । हलन्तस्य यथा स्यात् अलन्तस्य मा भूत् इति । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् अल्ग्रहणे क्रियमाणे एकग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः अन्यत्र वर्णग्रहणे जातिग्रहणम् भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । दम्भेः हल्ग्रहणस्य जातिवाचकत्वात् सिद्धम् इति उक्तम् । तत् उपपन्नम् भवति ।
KA I,212.19-213.24 Ro II,59-62 apṛktasañjñāyām halgrahaṇam svādilope halaḥ agrahaṇārtham . apṛktasañjñāyām halgrahaṇam kartavyam . ekahal pratyayaḥ apṛktasañjñaḥ bhavati iti vaktavyam . kim prayojanam . svādilope halaḥ agrahaṇārtham . svādilope halaḥ grahaṇam na kartavyam bhavati : halṅyābbhyaḥ dīrghāt sutisi apṛktam hal iti apṛktasya iti eva siddham . aṇiñoḥ lugartham algrahaṇam . aṇiñoḥ lugartham algrahaṇam kartavyam . kim prayojanam . aṇiñoḥ luki grahaṇam na kartavyam bhavati : ṇyakṣatriyārṣañitaḥ yūni luk aṇiñoḥ iti apṛktasya iti eva siddham . aṇiñoḥ lugartham iti cet ṇe atiprasaṅgaḥ . aṇiñoḥ lugartham iti cet ṇe atiprasaṅgaḥ bhavati . iha api prāpnoti : phāṇṭāhṛteḥ apatyam māṇavakaḥ pḥāṇṭāhṛtaḥ iti . ṇavacanasāmārthyāt na bhaviṣyati . vacanaprāmāṇyāt iti cet phagnivṛttyartham vacanam . vacanaprāmāṇyāt iti cet phagnivṛttyartham etat syāt : phak ataḥ mā bhūt iti . pailādiṣu vacanāt siddham . yadi etāvat prayojanam syāt pailādiṣu eva pāṭham kurvīta . tatra pāṭhāt anyeṣām api phakaḥ nivṛttiḥ bhavati . evam siddhe sati yat ayam ṇam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na asya luk bhavati iti . tāni etāni trīṇi grahaṇāni bhavanti . apṛktasañjñāyām halgrahaṇam kartavyam . svādilope halaḥ grahaṇam na kartavyam . aṇiñoḥ luki grahaṇam kartavyam . algrahaṇe api vai kriyamāṇe tāni eva trīṇi grahaṇāni bhavanti . apṛktasañjñāyām algrahaṇam kartavyam . svādilope halaḥ grahaṇam kartavyam . aṇiñoḥ luki grahaṇam na kartavyam bhavati . apṛktagrahaṇam kartavyam . tatra na asti lāghavakṛtaḥ viśeṣaḥ . ayam asti viśeṣaḥ : algrahaṇe kriyamāṇe ekagrahaṇam na kariṣyate . kasmāt na bhavati darviḥ , jāgṛviḥ . al eva yaḥ pratyayaḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . algrahaṇasāmarthyāt . yadi yaḥ al ca anyaḥ ca tatra syāt algrahaṇam anarthakam syāt . halgrahaṇe api kriyamāṇe ekagrahaṇam na kariṣyate . kasmāt na bhavati darviḥ jāgṛviḥ . hal eva yaḥ pratyayaḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . halgrahaṇasāmarthyāt . yadi yaḥ hal ca anyaḥ ca tatra syāt halgrahaṇam anarthakam syāt . asti anyat halgrahaṇasya prayojanam . kim . halantasya yathā syāt alantasya mā bhūt iti . evam tarhi siddhe sati yat algrahaṇe kriyamāṇe ekagrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ anyatra varṇagrahaṇe jātigrahaṇam bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . dambheḥ halgrahaṇasya jātivācakatvāt siddham iti uktam . tat upapannam bhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.