क्अ इ,२२९।१०-२३०।२१ रो इइ,१०६-१०९ इदम् अयुक्तम् वर्तते । किम् अत्र अयुक्तम् । बहवः ते अर्थाः । तत्र युक्तम् बहुवचनम् । तत् यत् एकवचने शासितव्ये बहुवचनम् शिष्यते एतत् अयुक्तम् । बहुषु एकवचनम् इति नाम वक्तव्यम् । अतः उत्तरम् पठति : जात्याख्यायाम् सामान्याभिधानात् ऐकार्थ्यम् । जात्याख्यायाम् सामान्याभिधानात् ऐकार्थ्यम् भविष्यति । यत् तत् व्रीहौ व्रीहित्वम् यवे यवत्वम् गार्ग्ये गार्ग्यत्वम् तत् एकम् तच् च विवक्षितम् । तस्य एकत्वात् एकवचनम् एव प्राप्नोति । इष्यते च बहुवचनम् स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति जात्याख्यायम् एकस्मिन् बहुवचनम् । एवमर्थम् इदम् उच्यते । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । तत्र एकवचनादेशे उक्तम् । किम् उक्तम् । व्रीहिभ्यः आगतः इति अत्र घेः ङिति इति गुणः प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । अर्थातिदेशात् सिद्धम् । अर्थातिदेशः अयम् । न इदम् पारिभाषिकस्य वचनस्य ग्रहणम् । किम् तर्हि । अन्वर्थग्रहणम् : उच्यते वचनम् । बहूनाम् अर्थानाम् वचनम् बहुवचनम् इति । यावत् ब्रूयात् एकः अर्थः बहुवत् भवति इति तावत् एकस्मिन् बहुवचनम् इति । सङ्ख्याप्रयोगे प्रतिषेधः । सङ्ख्याप्रयोगे प्रतिषेधः वक्तव्यः । एकः व्रीहिः सम्पन्नः सुभिक्षम् करोति । अस्मदः नामयुवप्रत्यययोः च । अस्मदः नामप्रयोगे युवप्रत्ययप्रयोगे च प्रतिषेधः वक्तव्यः । नामप्रयोगे : अहम् देवदत्तः ब्रवीमि । अहम् यज्ञदत्तः ब्रवीमि । युवप्रत्ययप्रयोगे : अहं गार्ग्यायणः ब्रवीमि । अहम् वात्स्यायनः ब्रवीमि । युवग्रहणेन नार्थः । अस्मदः नामप्रत्ययप्रयोगे न इति एव । इदम् अपि सिद्धम् भवति : अहम् गार्ग्यः ब्रवीमि । अहम् वात्स्यः ब्रवीमि । अपरः आह : अस्मदः सविशेषणस्य प्रयोगे न इति एव । इदम् अपि सिद्धम् भवति : अहम् पटुः ब्रवीमि । अहम् पण्डितः ब्रवीमि । अशिष्यम् वा बहुवत् पृथक्त्त्वाभिधानात् । अशिष्यः वा बहुवद्भावः । किम् कारणम् । पृथक्त्वाभिधानात् । पृथक्त्वेन हि द्रव्याणि अभिधीयन्ते । बहवः ते अर्थाः । तत्र युक्तम् बहुवचनम् । किम् उच्यते पृथक्त्वाभिधानात् इति यावता इदानीम् एव उक्तम् : जात्याख्यायाम् सामान्याभिधानात् ऐकार्थ्यम् इति । जातिशब्देन हि द्रव्याभिधानम् । जातिशब्देन हि द्रव्यम् अपि अभिधीयते जातिः अपि । कथम् पुनः ज्ञायते जातिशब्देन द्रव्यम् अपि अभिधीयते इति । एवम् हि कः चित् महति गोमण्डले गोपालकम् आसीनम् पृच्छति : अस्ति अत्र काम् चिद् गाम् पश्यसि इति । सः पश्यति : पश्यति च अयम् गाः पृच्छति च काम् चिद् अत्र गाम् पश्यसि इति । नूनम् अस्य द्रव्यम् विवक्षितम् इति । तत् यदा द्रव्याभिधानम् तदा बहुवचनम् भविष्यति । यदा सामान्याभिधानम् तदा एकवचनम् भविष्यति ।
KA I,229.10-230.21 Ro II,106-109 idam ayuktam vartate . kim atra ayuktam . bahavaḥ te arthāḥ . tatra yuktam bahuvacanam . tat yat ekavacane śāsitavye bahuvacanam śiṣyate etat ayuktam . bahuṣu ekavacanam iti nāma vaktavyam . ataḥ uttaram paṭhati : jātyākhyāyām sāmānyābhidhānāt aikārthyam . jātyākhyāyām sāmānyābhidhānāt aikārthyam bhaviṣyati . yat tat vrīhau vrīhitvam yave yavatvam gārgye gārgyatvam tat ekam tac ca vivakṣitam . tasya ekatvāt ekavacanam eva prāpnoti . iṣyate ca bahuvacanam syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti jātyākhyāyam ekasmin bahuvacanam . evamartham idam ucyate . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . tatra ekavacanādeśe uktam . kim uktam . vrīhibhyaḥ āgataḥ iti atra gheḥ ṅiti iti guṇaḥ prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . arthātideśāt siddham . arthātideśaḥ ayam . na idam pāribhāṣikasya vacanasya grahaṇam . kim tarhi . anvarthagrahaṇam : ucyate vacanam . bahūnām arthānām vacanam bahuvacanam iti . yāvat brūyāt ekaḥ arthaḥ bahuvat bhavati iti tāvat ekasmin bahuvacanam iti . saṅkhyāprayoge pratiṣedhaḥ . saṅkhyāprayoge pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . ekaḥ vrīhiḥ sampannaḥ subhikṣam karoti . asmadaḥ nāmayuvapratyayayoḥ ca . asmadaḥ nāmaprayoge yuvapratyayaprayoge ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . nāmaprayoge : aham devadattaḥ bravīmi . aham yajñadattaḥ bravīmi . yuvapratyayaprayoge : ahaṃ gārgyāyaṇaḥ bravīmi . aham vātsyāyanaḥ bravīmi . yuvagrahaṇena nārthaḥ . asmadaḥ nāmapratyayaprayoge na iti eva . idam api siddham bhavati : aham gārgyaḥ bravīmi . aham vātsyaḥ bravīmi . aparaḥ āha : asmadaḥ saviśeṣaṇasya prayoge na iti eva . idam api siddham bhavati : aham paṭuḥ bravīmi . aham paṇḍitaḥ bravīmi . aśiṣyam vā bahuvat pṛthakttvābhidhānāt . aśiṣyaḥ vā bahuvadbhāvaḥ . kim kāraṇam . pṛthaktvābhidhānāt . pṛthaktvena hi dravyāṇi abhidhīyante . bahavaḥ te arthāḥ . tatra yuktam bahuvacanam . kim ucyate pṛthaktvābhidhānāt iti yāvatā idānīm eva uktam : jātyākhyāyām sāmānyābhidhānāt aikārthyam iti . jātiśabdena hi dravyābhidhānam . jātiśabdena hi dravyam api abhidhīyate jātiḥ api . katham punaḥ jñāyate jātiśabdena dravyam api abhidhīyate iti . evam hi kaḥ cit mahati gomaṇḍale gopālakam āsīnam pṛcchati : asti atra kām cid gām paśyasi iti . saḥ paśyati : paśyati ca ayam gāḥ pṛcchati ca kām cid atra gām paśyasi iti . nūnam asya dravyam vivakṣitam iti . tat yadā dravyābhidhānam tadā bahuvacanam bhaviṣyati . yadā sāmānyābhidhānam tadā ekavacanam bhaviṣyati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.