क्अ इ,१९५।१६-१९७।११ रो इइ,१६-२१ किमर्थम् इकः परस्य सनः कित्त्वम् उच्यते । इकः कित्त्वम् गुणः मा भूत् । इकः कित्त्वम् उच्यते गुणः मा भूत् इति : चिचीषति तुष्टूषति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । दीर्घारम्भात् । दीर्घत्वम् अत्र बाधकम् भविष्यति । कृते भवेत् । कृते खलु दीर्घत्वे गुणः प्राप्नोति । अनर्थकम् तु । अनर्थकम् एवम् सति दीर्घत्वम् स्यात् । न अनर्थकम् । ह्रस्वार्थम् । ह्रस्वानाम् दीर्घवचनसामर्थ्यात् गुणः न भविष्यति । भवेत् ह्रस्वानाम् दीर्घवचनसामर्थ्यात् गुणः न स्यात् । दीर्घाणाम् तु प्रसज्यते । दीर्घाणाम् तु खलु गुणः प्राप्नोति । ननु च दीर्घाणाम् अपि दीर्घवचनसामर्थ्यात् गुणः न भविष्यति । न दीर्घाणाम् दीर्घाः प्राप्नुवन्ति । किम् कारणम् । न हि भुक्तवान् पुनः भुङ्क्ते न च कृतश्मश्रुः पुनः श्मश्रूनि कारयति । ननु च पुनः प्रवृत्तिः अपि दृष्टा । भुक्तवान् च पुनः भुङ्क्ते कृतश्मश्रुः च पुनः श्मश्रूनि कारयति । सामर्थ्यात् हि पुनः भाव्यम् । सामर्थ्यात् तत्र पुनः प्रवृत्तिः भवति भोजनविशेषात् शिल्पिविशेषात् वा । दीर्घाणाम् पुनः दीर्घत्ववचने न किम् चित् प्रयोजनम् अस्ति । अकृतकारि खलु अपि शास्त्रम् अग्निवत् । तत् यथा अग्निः यद् अदग्धम् तत् दहति । दीर्घाणाम् अपि दीर्घवचने एतत् प्रयोजनम् गुणः मा भूत् इति । कृतकारि खलु अपि शास्त्रम् पर्जन्यवत् । तत् यथा पर्जन्यः यावत् ऊनम् पूर्णम् च सर्वम् अभिवर्षति । यथा एव तर्हि दीर्घवचनसामर्थ्यात् गुणः न भवति एवम् ॠदित्त्वम् अपि न प्राप्नोति : चिकीर्षति जिहीर्षति इति। ॠदित्त्वम् दीर्घसंश्रयम् । न अकृते दीर्घे ॠदित्त्वम् प्राप्नोति । किम् कारणम् । ॠतः इति उच्यते । भवेत् ह्रस्वानाम् न अकृते दीर्घे ॠदित्त्वम् स्यात् दीर्घाणाम् तु खलु अकृते अपि दीर्घत्वे ॠदित्त्वम् प्राप्नोति । दीर्घाणाम् न अकृते दीर्घे । दीर्घाणाम् अपि न अकृते दीर्घे ॠदित्त्वम् प्राप्नोति । यदा दीर्घत्वेन गुणः बाधितः ततः उत्तरकालम् ॠदित्त्वम् भवति । णिलोपः तु प्रयोजनम् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : णिलोपः यथा स्यात् इति : ज्ञीप्सति । क्व अस्ताः क्व निपतिताः क्व कित्त्वम् क्व णिलोपः । कः वा अभिसम्बन्धः यत् सति कित्त्वे णिलोपः स्यात् असति न स्यात् । एषः अभिसम्बन्धः यत् सति कित्त्वे सावकाशम् दीर्घत्वम् परत्वात् णिलोपः बाधते । असति पुनः कित्त्वे अनवकाशम् दीर्घत्वम् यथा एव गुणम् बाधते एवम् णिलोपम् अपि बाधेत । तत्र णिलोपस्य अवकाशः : कारणा हारणा । दीर्घत्वस्य अवकाशः : चिचीषति तुष्टूषति । इह उभयम् प्राप्नोति : ज्ञीप्सति । परत्वात् णिलोपः । असति अपि कित्त्वे सावकाशम् दीर्घत्वम् । कः अवकाशः । इस्भावः । निमित्सति प्रमित्सति । मीनातिमिनोत्योः दीर्घत्वे कृते मीग्रहणेन ग्रहणम् यथा स्यात् । यथा एव तर्हि असति कित्त्वे सावकाशम् दीर्घत्वम् परत्वात् णिलोपः बाधते एवम् गुणः अपि बाधेत । तस्मात् कित्त्वम् वक्तव्यम् । इकः कित्त्वम् गुणः मा भूत् दीर्घारम्भात् कृते भवेत् । अनर्थकम् तु ह्रस्वार्थम् दीर्घाणाम् तु प्रसज्यते ॥ सामर्थ्यात् हि पुनः भाव्यम् ॠदित्त्वम् दीर्घसंश्रयम् दीर्घाणाम् न अकृते दीर्घे णिलोपः तु प्रयोजनम् ।
KA I,195.16-197.11 Ro II,16-21 kimartham ikaḥ parasya sanaḥ kittvam ucyate . ikaḥ kittvam guṇaḥ mā bhūt . ikaḥ kittvam ucyate guṇaḥ mā bhūt iti : cicīṣati tuṣṭūṣati . na etat asti prayojanam . dīrghārambhāt . dīrghatvam atra bādhakam bhaviṣyati . kṛte bhavet . kṛte khalu dīrghatve guṇaḥ prāpnoti . anarthakam tu . anarthakam evam sati dīrghatvam syāt . na anarthakam . hrasvārtham . hrasvānām dīrghavacanasāmarthyāt guṇaḥ na bhaviṣyati . bhavet hrasvānām dīrghavacanasāmarthyāt guṇaḥ na syāt . dīrghāṇām tu prasajyate . dīrghāṇām tu khalu guṇaḥ prāpnoti . nanu ca dīrghāṇām api dīrghavacanasāmarthyāt guṇaḥ na bhaviṣyati . na dīrghāṇām dīrghāḥ prāpnuvanti . kim kāraṇam . na hi bhuktavān punaḥ bhuṅkte na ca kṛtaśmaśruḥ punaḥ śmaśrūni kārayati . nanu ca punaḥ pravṛttiḥ api dṛṣṭā . bhuktavān ca punaḥ bhuṅkte kṛtaśmaśruḥ ca punaḥ śmaśrūni kārayati . sāmarthyāt hi punaḥ bhāvyam . sāmarthyāt tatra punaḥ pravṛttiḥ bhavati bhojanaviśeṣāt śilpiviśeṣāt vā . dīrghāṇām punaḥ dīrghatvavacane na kim cit prayojanam asti . akṛtakāri khalu api śāstram agnivat . tat yathā agniḥ yad adagdham tat dahati . dīrghāṇām api dīrghavacane etat prayojanam guṇaḥ mā bhūt iti . kṛtakāri khalu api śāstram parjanyavat . tat yathā parjanyaḥ yāvat ūnam pūrṇam ca sarvam abhivarṣati . yathā eva tarhi dīrghavacanasāmarthyāt guṇaḥ na bhavati evam ṝdittvam api na prāpnoti : cikīrṣati jihīrṣati iti. ṝdittvam dīrghasaṃśrayam . na akṛte dīrghe ṝdittvam prāpnoti . kim kāraṇam . ṝtaḥ iti ucyate . bhavet hrasvānām na akṛte dīrghe ṝdittvam syāt dīrghāṇām tu khalu akṛte api dīrghatve ṝdittvam prāpnoti . dīrghāṇām na akṛte dīrghe . dīrghāṇām api na akṛte dīrghe ṝdittvam prāpnoti . yadā dīrghatvena guṇaḥ bādhitaḥ tataḥ uttarakālam ṝdittvam bhavati . ṇilopaḥ tu prayojanam . idam tarhi prayojanam : ṇilopaḥ yathā syāt iti : jñīpsati . kva astāḥ kva nipatitāḥ kva kittvam kva ṇilopaḥ . kaḥ vā abhisambandhaḥ yat sati kittve ṇilopaḥ syāt asati na syāt . eṣaḥ abhisambandhaḥ yat sati kittve sāvakāśam dīrghatvam paratvāt ṇilopaḥ bādhate . asati punaḥ kittve anavakāśam dīrghatvam yathā eva guṇam bādhate evam ṇilopam api bādheta . tatra ṇilopasya avakāśaḥ : kāraṇā hāraṇā . dīrghatvasya avakāśaḥ : cicīṣati tuṣṭūṣati . iha ubhayam prāpnoti : jñīpsati . paratvāt ṇilopaḥ . asati api kittve sāvakāśam dīrghatvam . kaḥ avakāśaḥ . isbhāvaḥ . nimitsati pramitsati . mīnātiminotyoḥ dīrghatve kṛte mīgrahaṇena grahaṇam yathā syāt . yathā eva tarhi asati kittve sāvakāśam dīrghatvam paratvāt ṇilopaḥ bādhate evam guṇaḥ api bādheta . tasmāt kittvam vaktavyam . ikaḥ kittvam guṇaḥ mā bhūt dīrghārambhāt kṛte bhavet | anarthakam tu hrasvārtham dīrghāṇām tu prasajyate || sāmarthyāt hi punaḥ bhāvyam ṝdittvam dīrghasaṃśrayam dīrghāṇām na akṛte dīrghe ṇilopaḥ tu prayojanam .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.