क्अ इ,२६७।८-१३ रो इइ,२१८ किम् इह उदाहरणम् । इकः यण् अचि । दधि अत्र मधु अत्र । न एतत् अस्ति । स्थाने अन्तरतमेन अपि एतत् सिद्धम् । कुतः आन्तर्यम् । तालुस्थानस्य तालुस्थानः ओष्ठस्थानस्य ओष्ठस्थानः भविष्यति इति । इदम् तर्हि । तस्थस्थमिपाम् ताम्तम्तामः इति । ननु च एतत् अपि स्थाने अन्तरतमेन एव सिद्धम् । कुतः आन्तर्यम् । एकार्थस्य एकार्थः द्व्यर्थस्य द्व्यर्थः बह्वर्थस्य बह्वर्थः भविष्यति इति । इदम् तर्हि तूदीशलात्रुअवर्मतीकूचवारात् ढक्छण्ढञ्यकः इति ।
KA I,267.8-13 Ro II,218 kim iha udāharaṇam . ikaḥ yaṇ aci . dadhi atra madhu atra . na etat asti . sthāne antaratamena api etat siddham . kutaḥ āntaryam . tālusthānasya tālusthānaḥ oṣṭhasthānasya oṣṭhasthānaḥ bhaviṣyati iti . idam tarhi . tasthasthamipām tāmtamtāmaḥ iti . nanu ca etat api sthāne antaratamena eva siddham . kutaḥ āntaryam . ekārthasya ekārthaḥ dvyarthasya dvyarthaḥ bahvarthasya bahvarthaḥ bhaviṣyati iti . idam tarhi tūdīśalātruavarmatīkūcavārāt ḍhakchaṇḍhañyakaḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,२६७।१४-२६८।२ रो इइ,२१८-२२० किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । सञ्ज्ञासमासनिर्देशात् सर्वप्रसङ्गः अनुदेशस्य यथासङ्ख्यवचनम् नियमार्थम् । सञ्ज्ञया समासैः च निर्देशाः क्रियन्ते । सञ्ज्ञया तावत् । परस्मैपदानाम् णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः इति । समासैः । तूदीशलातुरवर्मतीकूचवारात् ढक्छण्ढञ्यकः इति । सञ्ज्ञासमासनिर्देशात् सर्वप्रसङ्गः अनुदेशस्य यथासङ्ख्यवचनम् नियमार्थम् । सर्वस्य उद्देशस्य सर्वः अनुदेशः प्राप्नोति । इष्यते च समसङ्ख्यम् यथा स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति तत्र यथासङ्ख्यवचनम् नियमार्थम् । एवमर्थम् इदम् उच्यते । किम् पुनः कारणम् सञ्ज्ञया समासैः च निर्देशाः क्रियन्ते । सञ्ज्ञासमासनिर्देशः ल्पृथक् विभक्तिसञ्ज्ञ्यनुच्चारणार्थः । सञ्ज्ञया समासैः च निर्देशाः क्रियन्तेपृथक् विभक्तीः सञ्ज्ञिनः च मा उच्चिचीरम् इति । प्रकरणे च सर्वसम्प्रत्ययार्थः । प्रकरणे च सर्वेषाम् सम्प्रत्ययः यथा स्यात् । विदः लटः वा इति ।
KA I,267.14-268.2 Ro II,218-220 kimartham punaḥ idam ucyate . sañjñāsamāsanirdeśāt sarvaprasaṅgaḥ anudeśasya yathāsaṅkhyavacanam niyamārtham . sañjñayā samāsaiḥ ca nirdeśāḥ kriyante . sañjñayā tāvat . parasmaipadānām ṇalatususthalathusaṇalvamāḥ iti . samāsaiḥ . tūdīśalāturavarmatīkūcavārāt ḍhakchaṇḍhañyakaḥ iti . sañjñāsamāsanirdeśāt sarvaprasaṅgaḥ anudeśasya yathāsaṅkhyavacanam niyamārtham . sarvasya uddeśasya sarvaḥ anudeśaḥ prāpnoti . iṣyate ca samasaṅkhyam yathā syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti tatra yathāsaṅkhyavacanam niyamārtham . evamartham idam ucyate . kim punaḥ kāraṇam sañjñayā samāsaiḥ ca nirdeśāḥ kriyante . sañjñāsamāsanirdeśaḥ lpṛthak vibhaktisañjñyanuccāraṇārthaḥ . sañjñayā samāsaiḥ ca nirdeśāḥ kriyantepṛthak vibhaktīḥ sañjñinaḥ ca mā uccicīram iti . prakaraṇe ca sarvasampratyayārthaḥ . prakaraṇe ca sarveṣām sampratyayaḥ yathā syāt . vidaḥ laṭaḥ vā iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,२६८।३-२७१।१७ रो इइ,२२०-२२७ किम् पुनः शब्दतः साम्ये सङ्ख्यातानुदेशः भवति आहोस्वित् अर्थतः । कः च अत्र विशेषः । सङ्ख्यासाम्यम् शब्दतः चेत् णलादयः परस्मैपदानाम् डारौरसः प्रथमस्य अयवायावः एचः इति अनिर्देशः । अगमकः निर्देशः अनिर्देशः । परस्मैपदानाम् णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः इति णलादयः बहवः परस्मैपदानाम् इति एकः शब्दः । वैषम्यात् सङ्ख्यातानुदेशः न प्राप्नोति । डारौरसः प्रथमस्य । डारौरसः बहवः प्रथमस्य इति एकः शब्दः । वैषम्यात् सङ्ख्यातानुदेशः न प्राप्नोति । एचः अयवायावः । अयवायावः बहवः एचः इति एकः शब्दः । वैषम्यात् सङ्ख्यातानुदेशः न प्राप्नोति । अस्तु तर्हि अर्थतः । अर्थतः चेत् लृलुटोर्नन्द्यरीहणसिन्धुतक्षशिलादिषु दोषः । लृलुटोर्नन्द्यरीहणसिन्धुतक्षशिलादिषु दोषः भवति । स्यतासीलृलुटोः । स्यतासी द्वौ लृलुटोः इति अस्य त्रयः अर्थाः । वैषम्यात् सङ्ख्यातानुदेशः न प्राप्नोति । नन्दिग्रहिपचादिभ्यः ल्युणिन्यचः । नन्द्यादयः बहवः ल्युणिन्यचः त्रयः । वैषम्यात् सङ्ख्यातानुदेशः न प्राप्नोति । अरीहणादयः बहवः वुञादयः सप्तदश । वैषम्यात् सङ्ख्यातानुदेशः न प्राप्नोति । सिन्धुतक्षशिलादिभ्यः अणञौ । सिन्धुतक्षशिलादयः बहवः अणञौ द्वौ । वैषम्यात् सङ्ख्यातानुदेशः न प्राप्नोति । आत्मनेपदविधिनिष्ठासार्वधातुकद्विग्रहणेषु । आत्मनेपदविधिनिष्ठासार्वधातुकद्विग्रहणेषु च दोषः भवति । आत्मनेपदविधिः च न सिध्यति । अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् । अनुदात्तङितौ द्वौ आत्मनेपदम् इति अस्य द्वौ अर्थौ । तत्र सङ्ख्यातानुदेशः प्राप्नोति । निष्ठा । रदाभ्याम् निष्ठातः नः पूर्वस्य च दः इति । रेफदकारौ द्वौ निष्ठा इति अस्य द्वौ अर्थौ । तत्र सङ्ख्यातानुदेशः प्राप्नोति । सार्वधातुकद्विग्रहणेषु च दोषः भवति । श्नसोः अल्लोपः श्नमस्ती द्वौ सार्वधातुकम् इति अस्य द्वौ अर्थौ । तत्र सङ्ख्यातानुदेशः प्राप्नोति । एङः पूर्वत्वे प्रतिषेधः । एङः पूर्वत्वे प्रतिषेधः वक्तव्यः । एङः पदान्तात् अति ङसिङसोः च । ङसिङसौ द्वौ एङ् इति अस्य द्वौ अर्थौ । तत्र सङ्ख्यातानुदेशः प्राप्नोति । अस्तु तर्हि शब्दतः । ननु च उक्तम् सङ्ख्यासाम्यम् शब्दतः चेत् णलादयः परस्मैपदानाम् डारौरसः प्रथमस्य अयवायावः एचः इति अनिर्देशः इति । न एषः दोषाः । स्थाने अन्तरतमः इति अनेन व्यवस्था भविष्यति । कुतः आन्तर्यम् । एकार्थस्य एकार्थः द्व्यर्थस्य द्व्यर्थः बह्वर्थस्य बह्वर्थः । संवृतावर्णस्य संवृतावर्णः विवृतावर्णस्य विवृतावर्णः । अतिप्रसङ्गः गुणवृद्धिप्रतिषेधे क्ङिति । अतिप्रसङ्गः भवति गुणवृद्धिप्रतिषेधे क्ङिति । गुणवृद्धी द्वे क्ङितौ द्वौ । तत्र सङ्ख्यातानुदेशः प्राप्नोति । न एषः दोषः । गकारः अपि अत्र निर्दिश्यते । तत् गकारग्रहणम् अपि कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । क्रियते न्यासे एव । ककारे गकारः चर्त्वभूतः निर्दिश्यते । गिति किति ङिति इति । उदि कूले रुजिवहोः । उदिकूले द्वे रुजिवहौ द्वौ । तत्र सङ्ख्यातानुदेशः प्राप्नोति । न एषः दोषः । न उदिः उपपदम् । किम् तर्हि । विशेषणम् रुजिवहोः । उत्पूर्वाभ्याम् रुजिवहिभ्याम् कूले उपपदे इति । तच्छीलादिषु धातुत्रिग्रहणेषु । तच्छीलादिषु धातुत्रिग्रहणेषु दोषः भवति । विदिभिदिच्छिदेः कुरच् । विदिभिदिच्छिदयः त्रयः तच्छीलादयः त्रयः । तत्र सङ्ख्यातानुदेशः प्राप्नोति । घञादिषु द्विग्रहणेषु । घञादिषु द्विग्रहणेषु दोषः भवति । निरभ्योः पूल्वोः । निरभी द्वौ पूल्वौ द्वौ । तत्र सङ्ख्यातानुदेशः प्राप्नोति । न एषः दोषः । इष्यते च अत्र सङ्ख्यातानुदेशः : निष्पावः , अभिलावः इति । एवम् तर्हि अकर्तरि च कारके भावे च इति द्वौ पूल्वौ च द्वौ । तत्र सङ्ख्यातानुदेशः प्राप्नोति । अवे तॄस्त्रोः करणाधिकरणयोः । तॄस्त्रौ द्वौ करणाधिकरणे द्वे । तत्र सङ्ख्यातानुदेशः प्राप्नोति । कर्तृकर्मणोः च भूकृञोः । कर्तृकर्मणी द्वे भूकृञौ द्वौ । तत्र सङ्ख्यातानुदेशः प्राप्नोति । अनवकॢप्त्यमर्षयोः अकिंवृत्ते अपि । अनवकॢप्त्यमर्षौ द्वौ किंवृत्ताकिंवृत्ते द्वे । तत्र सङ्ख्यातानुदेशः प्राप्नोति । कृभ्वोः क्त्वाणमुलौ । कृभ्वौ द्वौ क्त्वाणमुलौ द्वौ । तत्र सङ्ख्यातानुदेशः प्राप्नोति । अधीयानविदुषोः छन्दोब्राह्मणानि । छन्दोब्राह्मणानि इति द्वे अधीते वेद इति
KA I,268.3-271.17 Ro II,220-227 kim punaḥ śabdataḥ sāmye saṅkhyātānudeśaḥ bhavati āhosvit arthataḥ . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . saṅkhyāsāmyam śabdataḥ cet ṇalādayaḥ parasmaipadānām ḍāraurasaḥ prathamasya ayavāyāvaḥ ecaḥ iti anirdeśaḥ . agamakaḥ nirdeśaḥ anirdeśaḥ . parasmaipadānām ṇalatususthalathusaṇalvamāḥ iti ṇalādayaḥ bahavaḥ parasmaipadānām iti ekaḥ śabdaḥ . vaiṣamyāt saṅkhyātānudeśaḥ na prāpnoti . ḍāraurasaḥ prathamasya . ḍāraurasaḥ bahavaḥ prathamasya iti ekaḥ śabdaḥ . vaiṣamyāt saṅkhyātānudeśaḥ na prāpnoti . ecaḥ ayavāyāvaḥ . ayavāyāvaḥ bahavaḥ ecaḥ iti ekaḥ śabdaḥ . vaiṣamyāt saṅkhyātānudeśaḥ na prāpnoti . astu tarhi arthataḥ . arthataḥ cet lṛluṭornandyarīhaṇasindhutakṣaśilādiṣu doṣaḥ . lṛluṭornandyarīhaṇasindhutakṣaśilādiṣu doṣaḥ bhavati . syatāsīlṛluṭoḥ . syatāsī dvau lṛluṭoḥ iti asya trayaḥ arthāḥ . vaiṣamyāt saṅkhyātānudeśaḥ na prāpnoti . nandigrahipacādibhyaḥ lyuṇinyacaḥ . nandyādayaḥ bahavaḥ lyuṇinyacaḥ trayaḥ . vaiṣamyāt saṅkhyātānudeśaḥ na prāpnoti . arīhaṇādayaḥ bahavaḥ vuñādayaḥ saptadaśa . vaiṣamyāt saṅkhyātānudeśaḥ na prāpnoti . sindhutakṣaśilādibhyaḥ aṇañau . sindhutakṣaśilādayaḥ bahavaḥ aṇañau dvau . vaiṣamyāt saṅkhyātānudeśaḥ na prāpnoti . ātmanepadavidhiniṣṭhāsārvadhātukadvigrahaṇeṣu . ātmanepadavidhiniṣṭhāsārvadhātukadvigrahaṇeṣu ca doṣaḥ bhavati . ātmanepadavidhiḥ ca na sidhyati . anudāttaṅitaḥ ātmanepadam . anudāttaṅitau dvau ātmanepadam iti asya dvau arthau . tatra saṅkhyātānudeśaḥ prāpnoti . niṣṭhā . radābhyām niṣṭhātaḥ naḥ pūrvasya ca daḥ iti . rephadakārau dvau niṣṭhā iti asya dvau arthau . tatra saṅkhyātānudeśaḥ prāpnoti . sārvadhātukadvigrahaṇeṣu ca doṣaḥ bhavati . śnasoḥ allopaḥ śnamastī dvau sārvadhātukam iti asya dvau arthau . tatra saṅkhyātānudeśaḥ prāpnoti . eṅaḥ pūrvatve pratiṣedhaḥ . eṅaḥ pūrvatve pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . eṅaḥ padāntāt ati ṅasiṅasoḥ ca . ṅasiṅasau dvau eṅ iti asya dvau arthau . tatra saṅkhyātānudeśaḥ prāpnoti . astu tarhi śabdataḥ . nanu ca uktam saṅkhyāsāmyam śabdataḥ cet ṇalādayaḥ parasmaipadānām ḍāraurasaḥ prathamasya ayavāyāvaḥ ecaḥ iti anirdeśaḥ iti . na eṣaḥ doṣāḥ . sthāne antaratamaḥ iti anena vyavasthā bhaviṣyati . kutaḥ āntaryam . ekārthasya ekārthaḥ dvyarthasya dvyarthaḥ bahvarthasya bahvarthaḥ . saṃvṛtāvarṇasya saṃvṛtāvarṇaḥ vivṛtāvarṇasya vivṛtāvarṇaḥ . atiprasaṅgaḥ guṇavṛddhipratiṣedhe kṅiti . atiprasaṅgaḥ bhavati guṇavṛddhipratiṣedhe kṅiti . guṇavṛddhī dve kṅitau dvau . tatra saṅkhyātānudeśaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . gakāraḥ api atra nirdiśyate . tat gakāragrahaṇam api kartavyam . na kartavyam . kriyate nyāse eva . kakāre gakāraḥ cartvabhūtaḥ nirdiśyate . giti kiti ṅiti iti . udi kūle rujivahoḥ . udikūle dve rujivahau dvau . tatra saṅkhyātānudeśaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . na udiḥ upapadam . kim tarhi . viśeṣaṇam rujivahoḥ . utpūrvābhyām rujivahibhyām kūle upapade iti . tacchīlādiṣu dhātutrigrahaṇeṣu . tacchīlādiṣu dhātutrigrahaṇeṣu doṣaḥ bhavati . vidibhidicchideḥ kurac . vidibhidicchidayaḥ trayaḥ tacchīlādayaḥ trayaḥ . tatra saṅkhyātānudeśaḥ prāpnoti . ghañādiṣu dvigrahaṇeṣu . ghañādiṣu dvigrahaṇeṣu doṣaḥ bhavati . nirabhyoḥ pūlvoḥ . nirabhī dvau pūlvau dvau . tatra saṅkhyātānudeśaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . iṣyate ca atra saṅkhyātānudeśaḥ : niṣpāvaḥ , abhilāvaḥ iti . evam tarhi akartari ca kārake bhāve ca iti dvau pūlvau ca dvau . tatra saṅkhyātānudeśaḥ prāpnoti . ave tṝstroḥ karaṇādhikaraṇayoḥ . tṝstrau dvau karaṇādhikaraṇe dve . tatra saṅkhyātānudeśaḥ prāpnoti . kartṛkarmaṇoḥ ca bhūkṛñoḥ . kartṛkarmaṇī dve bhūkṛñau dvau . tatra saṅkhyātānudeśaḥ prāpnoti . anavakḷptyamarṣayoḥ akiṃvṛtte api . anavakḷptyamarṣau dvau kiṃvṛttākiṃvṛtte dve . tatra saṅkhyātānudeśaḥ prāpnoti . kṛbhvoḥ ktvāṇamulau . kṛbhvau dvau ktvāṇamulau dvau . tatra saṅkhyātānudeśaḥ prāpnoti . adhīyānaviduṣoḥ chandobrāhmaṇāni . chandobrāhmaṇāni iti dve adhīte veda iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.