क्अ इ,२७७।२०-२७८।६ रो इइ,२४४-२४५ क्रियाव्यतिर्हारे इति वक्तव्यम् । कर्मव्यतिर्हारे इति उच्यमाने इह प्रसज्येत देवदत्तस्य धान्यम् व्यतिलुनन्ति इति इह च न स्यात् व्यतिलुनते व्यतिपुनते इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । क्रियाम् हि लोके कर्म इति उपचरन्ति । काम् क्रियाम् करिष्यसि । किम् कर्म करिष्यसि इति । एवम् अपि कर्तव्यम् । कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे सम्प्रत्ययः भवति । क्रिया अपि कृत्रिमम् कर्म । न सिध्यति । कर्तुः ईप्सिततमम् कर्म इति उच्यते । कथम् च क्रिया नाम क्रियेप्सिततमा स्यात् । क्रिया अपि क्रियेप्सिततमा भवति । कया क्रियया । सम्पश्यतिक्रियया प्रार्थयतिक्रियया अध्यवस्यतिक्रियया वा । इह यः एषः मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवति सल्ः बुद्ध्या तावत् कम् चित् अर्थम् सम्पश्यति । सन्दृष्टे प्रार्थना प्रार्थिते अध्यवसायः अध्यवसाये आरम्भः आरम्भे निर्वृत्तिः निर्वृत्तौ फलावप्तिः । एवम् क्रिया अपि कृत्रिमम् कर्म । एवम् अपि उभयोः कृत्रिमाकृत्रिमयोः उभयगतिः प्रसज्येत । तस्मात् क्रियाव्यतिहारे इति वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इह कर्तरि व्यतिहारे इति इयता सिद्धम् । सः अयम् एवम् सिद्धे सति यत् कर्मग्रहणम् करोति तस्य एतत् प्रयोजनम् क्रियाव्यतिहारे यथा स्यात् कर्मव्यतिहारे मा भूत् इति ।
KA I,277.20-278.6 Ro II,244-245 kriyāvyatirhāre iti vaktavyam . karmavyatirhāre iti ucyamāne iha prasajyeta devadattasya dhānyam vyatilunanti iti iha ca na syāt vyatilunate vyatipunate iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . kriyām hi loke karma iti upacaranti . kām kriyām kariṣyasi . kim karma kariṣyasi iti . evam api kartavyam . kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime sampratyayaḥ bhavati . kriyā api kṛtrimam karma . na sidhyati . kartuḥ īpsitatamam karma iti ucyate . katham ca kriyā nāma kriyepsitatamā syāt . kriyā api kriyepsitatamā bhavati . kayā kriyayā . sampaśyatikriyayā prārthayatikriyayā adhyavasyatikriyayā vā . iha yaḥ eṣaḥ manuṣyaḥ prekṣāpūrvakārī bhavati salḥ buddhyā tāvat kam cit artham sampaśyati . sandṛṣṭe prārthanā prārthite adhyavasāyaḥ adhyavasāye ārambhaḥ ārambhe nirvṛttiḥ nirvṛttau phalāvaptiḥ . evam kriyā api kṛtrimam karma . evam api ubhayoḥ kṛtrimākṛtrimayoḥ ubhayagatiḥ prasajyeta . tasmāt kriyāvyatihāre iti vaktavyam . na vaktavyam . iha kartari vyatihāre iti iyatā siddham . saḥ ayam evam siddhe sati yat karmagrahaṇam karoti tasya etat prayojanam kriyāvyatihāre yathā syāt karmavyatihāre mā bhūt iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,२७८।७-२१ रो इइ,२४६ अथ कर्तृग्रहणम् किमर्थम् । कर्मव्यतिहारादिषु कर्तृग्रहणम् भावकर्मनिवृत्त्यर्थम् । कर्मव्यतिहारादिषु कर्तृग्रहणम् क्रियते भावकर्मणोः अनेन आत्मनेपदम् मा भूत् इति । इतरथा हि तत्र प्रतिषेधे भावकर्मणोः प्रतिषेधः । अक्रियमाणे कर्तृग्रहणे भावकर्मणोः अपि आत्मनेपदम् प्रसज्येत । तत्र कः दोषः । तत्र प्रतिषेधे भावकर्मणोः प्रतिषेधः । तत्र कः दोषः । तत्र प्रतिषेधे भावकर्मणोः अपि अनेन आत्मनेपदस्य प्रतिषेधः प्रसज्येत । व्यतिगम्यन्ते ग्रामाः व्यतिहन्यन्ते दस्यवः इति । न वा अनन्तरस्य प्रतिषेधात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अनन्तरस्य प्रतिषेधात् । अनन्तरम् यत् आत्मनेपदविधानम् तस्य प्रतिषेधात् । कुतः एतत् । अनन्तरस्य विधिः वा भवति प्रतिषेधः वा इति । पूर्वा प्राप्तिः अप्रतिषिद्धा तया भविष्यति । ननु च इयम् प्राप्तिः पूर्वाम् प्राप्तिम् बाधते । न उत्सहते प्रतिषिद्धा सती बाधितुम् । उत्तरार्थम् तर्हि कर्तृग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । क्रियते तत्र एव शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् इति । द्वितीयम् कर्तृग्रहणम् कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । कर्ता एव यः कर्ता तत्र यथा स्यात् । कर्त च अन्यः च यः कर्ता तत्र मा भूत् इति ।
KA I,278.7-21 Ro II,246 atha kartṛgrahaṇam kimartham . karmavyatihārādiṣu kartṛgrahaṇam bhāvakarmanivṛttyartham . karmavyatihārādiṣu kartṛgrahaṇam kriyate bhāvakarmaṇoḥ anena ātmanepadam mā bhūt iti . itarathā hi tatra pratiṣedhe bhāvakarmaṇoḥ pratiṣedhaḥ . akriyamāṇe kartṛgrahaṇe bhāvakarmaṇoḥ api ātmanepadam prasajyeta . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra pratiṣedhe bhāvakarmaṇoḥ pratiṣedhaḥ . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra pratiṣedhe bhāvakarmaṇoḥ api anena ātmanepadasya pratiṣedhaḥ prasajyeta . vyatigamyante grāmāḥ vyatihanyante dasyavaḥ iti . na vā anantarasya pratiṣedhāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . anantarasya pratiṣedhāt . anantaram yat ātmanepadavidhānam tasya pratiṣedhāt . kutaḥ etat . anantarasya vidhiḥ vā bhavati pratiṣedhaḥ vā iti . pūrvā prāptiḥ apratiṣiddhā tayā bhaviṣyati . nanu ca iyam prāptiḥ pūrvām prāptim bādhate . na utsahate pratiṣiddhā satī bādhitum . uttarārtham tarhi kartṛgrahaṇam kartavyam . na kartavyam . kriyate tatra eva śeṣāt kartari parasmaipadam iti . dvitīyam kartṛgrahaṇam kartavyam . kim prayojanam . kartā eva yaḥ kartā tatra yathā syāt . karta ca anyaḥ ca yaḥ kartā tatra mā bhūt iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.