क्अ इ,२८५।२२-२८७।५ रो इइ,२६३-२६८ उपसर्गपूर्वनियमे अड्व्यवाये उपसङ्ख्यानम् । उपसर्गपूर्वस्य नियमे अड्व्यवाये उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । न्यविशत व्यक्रीणीत । किम् पुनः कारणात् न सिध्यति । अटा व्यवहितत्वात् । ननु च अयम् अट् धातुभक्तः धातुग्रहणेन ग्रहीष्यते । न सिध्यति । अङ्गस्य हि अट् उच्यते विकरणान्तम् च अङ्गम् । सः असौ सङ्घातभक्तः न शक्यः धातुग्रहणेन ग्रहीतुम् । एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् : अट् क्रियताम् विकरणः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् अट् आगमः । नित्याः विकरणाः । कृते अपि अटि प्राप्नुवन्ति अकृते अपि प्राप्नुवन्ति । अट् अपि नित्यः । कृतेषु अपि विकरणेषु प्राप्नोति अकृतेषु अपि प्राप्नोति । अनित्यः अट् । अन्यस्य कृतेषु विकरणेषु प्राप्नोति अन्यस्य अकृतेषु । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् । अट् क्रियताम् लादेशः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् अट् आगमः । नित्यः लादेशः । कृते अपि अटि प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । नित्यत्वात् लादेशस्य आत्मनेपदे एव अडागमः भविष्यति । नित्यत्वात् लादेशस्य आत्मनेपदे अट् आगमः इति चेत् अटः नित्यनिमित्तत्वात् आत्मनेपदाभावः । नित्यत्वात् लादेशस्य आत्मनेपदे एव अडागमः इति चेत् एवम् उच्यते । अट् अपि नित्यनिमित्तः । कृते अपि लदेशे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । अटः नित्यनिमित्तत्वात् आत्मनेपदाभावः । तस्मात् उपसङ्ख्यानम् । तस्मात् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । अन्तरङ्गः तर्हि लादेशः । न एतत् विवदामहे अन्तरङ्गः न अन्तरङ्गः इति । अस्तु अयम् नित्यः अन्तरङ्गः च । अत्र खलु लादेशे कृते त्रीणि कार्याणि युगपत् प्राप्नुवन्ति : विकरणाः अट् आगमः नियमः इति । तत् यदि सर्वतः नियमः लभ्येत कृतम् स्यात् । तत् तु न लभ्यम् । अथ अपि विकरणात् अट् इति अट् लभ्येत एवम् अपि कृतम् स्यात् । तत् तु न लभ्यम् । किम् कारणम् । आङ्गात् पूर्वम् विकरणाः एषितव्याः तरतः , तरन्ति इति एवमर्थम् । अडाड्भ्याम् अपि अन्यत् आङ्गम् पूर्वम् एषितव्यम् उपार्च्छति इति एवमर्थम् । तत्र हि आटि कृते साट्कस्य ऋच्छिभावः प्राप्नोति । ननु च ऋच्छिभावे कृते शब्दान्तरस्य अकृतः आट् इति कृत्वा पुनः आट् भविष्यति । पुनः ऋच्छिभावः पुनः आट् इति चक्रकम् अव्यवस्था प्राप्नोति । न एषः दोषः । यत् तावत् उच्यते आङ्गात् पूर्वम् विकरणाः एषितव्याः तरतः तरन्ति इति एवमर्थम् इति । भवेत् सिद्धम् यत्र विकरणाः नित्याः आङ्गम् अनित्यम् तत्र आङ्गात् पूर्वम् विकरणाः स्युः । यत्र तु खलु उभयम् नित्यम् परत्वात् तत्र आङ्गम् तावत् भवति । यत् अपि उच्यते अडाड्भ्याम् अपि अन्यत् आङ्गम् पूर्वम् एषितव्यम् उपार्च्छति इति एवमर्थम् इति । अस्तु अत्र आट् । आटि कृते साट्कस्य ऋच्छिभावे कृते शब्दान्तरस्य अकृतः आट् इति कृत्वा पुनः आट् भविष्यति । ननु च उक्तम् पुनः ऋच्छिभावः पुनः आट् इति चक्रकम् अव्यवस्था प्राप्नोति । न एषः दोषः । चक्रकेषु इष्टतः व्यवस्था । अथ वा नेः इति न एषा पञ्चमी । का तर्हि । विशेषणषष्ठी । नेः यः विशिः । कः च नेः विशिः । विशेष्यः । व्यवहितः च अपि शक्यते विशेषयितुम् । अथ वा निः अपि पदम् विशिः अपि पदम् ।पदविधिः च समर्थामाम् । व्यवहिते अपि सामर्थ्यम् भवति ।
KA I,285.22-287.5 Ro II,263-268 upasargapūrvaniyame aḍvyavāye upasaṅkhyānam . upasargapūrvasya niyame aḍvyavāye upasaṅkhyānam kartavyam . nyaviśata vyakrīṇīta . kim punaḥ kāraṇāt na sidhyati . aṭā vyavahitatvāt . nanu ca ayam aṭ dhātubhaktaḥ dhātugrahaṇena grahīṣyate . na sidhyati . aṅgasya hi aṭ ucyate vikaraṇāntam ca aṅgam . saḥ asau saṅghātabhaktaḥ na śakyaḥ dhātugrahaṇena grahītum . evam tarhi idam iha sampradhāryam : aṭ kriyatām vikaraṇaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt aṭ āgamaḥ . nityāḥ vikaraṇāḥ . kṛte api aṭi prāpnuvanti akṛte api prāpnuvanti . aṭ api nityaḥ . kṛteṣu api vikaraṇeṣu prāpnoti akṛteṣu api prāpnoti . anityaḥ aṭ . anyasya kṛteṣu vikaraṇeṣu prāpnoti anyasya akṛteṣu . śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . evam tarhi idam iha sampradhāryam . aṭ kriyatām lādeśaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt aṭ āgamaḥ . nityaḥ lādeśaḥ . kṛte api aṭi prāpnoti akṛte api prāpnoti . nityatvāt lādeśasya ātmanepade eva aḍāgamaḥ bhaviṣyati . nityatvāt lādeśasya ātmanepade aṭ āgamaḥ iti cet aṭaḥ nityanimittatvāt ātmanepadābhāvaḥ . nityatvāt lādeśasya ātmanepade eva aḍāgamaḥ iti cet evam ucyate . aṭ api nityanimittaḥ . kṛte api ladeśe prāpnoti akṛte api prāpnoti . aṭaḥ nityanimittatvāt ātmanepadābhāvaḥ . tasmāt upasaṅkhyānam . tasmāt upasaṅkhyānam kartavyam . na kartavyam . antaraṅgaḥ tarhi lādeśaḥ . na etat vivadāmahe antaraṅgaḥ na antaraṅgaḥ iti . astu ayam nityaḥ antaraṅgaḥ ca . atra khalu lādeśe kṛte trīṇi kāryāṇi yugapat prāpnuvanti : vikaraṇāḥ aṭ āgamaḥ niyamaḥ iti . tat yadi sarvataḥ niyamaḥ labhyeta kṛtam syāt . tat tu na labhyam . atha api vikaraṇāt aṭ iti aṭ labhyeta evam api kṛtam syāt . tat tu na labhyam . kim kāraṇam . āṅgāt pūrvam vikaraṇāḥ eṣitavyāḥ tarataḥ , taranti iti evamartham . aḍāḍbhyām api anyat āṅgam pūrvam eṣitavyam upārcchati iti evamartham . tatra hi āṭi kṛte sāṭkasya ṛcchibhāvaḥ prāpnoti . nanu ca ṛcchibhāve kṛte śabdāntarasya akṛtaḥ āṭ iti kṛtvā punaḥ āṭ bhaviṣyati . punaḥ ṛcchibhāvaḥ punaḥ āṭ iti cakrakam avyavasthā prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . yat tāvat ucyate āṅgāt pūrvam vikaraṇāḥ eṣitavyāḥ tarataḥ taranti iti evamartham iti . bhavet siddham yatra vikaraṇāḥ nityāḥ āṅgam anityam tatra āṅgāt pūrvam vikaraṇāḥ syuḥ . yatra tu khalu ubhayam nityam paratvāt tatra āṅgam tāvat bhavati . yat api ucyate aḍāḍbhyām api anyat āṅgam pūrvam eṣitavyam upārcchati iti evamartham iti . astu atra āṭ . āṭi kṛte sāṭkasya ṛcchibhāve kṛte śabdāntarasya akṛtaḥ āṭ iti kṛtvā punaḥ āṭ bhaviṣyati . nanu ca uktam punaḥ ṛcchibhāvaḥ punaḥ āṭ iti cakrakam avyavasthā prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . cakrakeṣu iṣṭataḥ vyavasthā . atha vā neḥ iti na eṣā pañcamī . kā tarhi . viśeṣaṇaṣaṣṭhī . neḥ yaḥ viśiḥ . kaḥ ca neḥ viśiḥ . viśeṣyaḥ . vyavahitaḥ ca api śakyate viśeṣayitum . atha vā niḥ api padam viśiḥ api padam .padavidhiḥ ca samarthāmām . vyavahite api sāmarthyam bhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.