क्अ इ,२९०।१९-२९२।८ रो इइ,२७६-२८४ णेः आत्मनेपदविधाने अण्यन्तस्य कर्मणः तत्र उपलब्धिः ।णेः आत्मनेपदविधाने अण्यन्तस्य यत् कर्म यदा ण्यन्ते तत् एव कर्म भवति तदा आत्मनेपदम् भवति इति वक्तव्यम् । इतरथा हि सर्वप्रसङ्गः । इतरथा हि सर्वत्र प्रसङ्गः स्यात् । इह अपि प्रसज्येत : आरोहन्ति हस्तिनम् हस्तिपकाः । आरोहमाणः हस्तीस्थलम् आरोहयति मनुष्यान् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । कस्मात् न भवति : आरोहन्ति हस्तिनम् हस्तिपकाः । आरोहमाणः हस्तीस्थलम् आरोहयति मनुष्यान् इति । एवम् वक्ष्यामि । णेः आत्मनेपदम् भवति । ततः अणौ यत् कर्म णौ चेत् । अण्यन्ते यत् कर्म णौ यदि तत् एव कर्म भवति । ततः सः कर्ता । कर्ता चेत् सः भवति णौ इति । यदि एवम् कर्मकार्यम् भवति । तत्र कर्मकर्तृत्वात् सिद्धम् । कर्मकर्तृत्वात् सिद्धम् इति चेत् यक्चिणोः निवृत्त्यर्थम् वचनम् । कर्मकर्तृत्वात् सिद्धम् इति चेत् यक्चिणोः निवृत्त्यर्थम् इदम् वक्तव्यम् । कर्मापदिष्टौ यक्चिणौ मा भूताम् इति । न वा यक्चिणोः प्रतिषेधात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । यक्चिणोः प्रतिषेधात् । प्रतिषिध्येते अत्र यक्चिणौ । यक्चिणोः प्रतिषेधे हेतुमण्णिश्रिब्रूञाम् उपसङ्ख्यानम् इति । यः तर्हि न हेतुमण्णिच् तदर्थम् इदम् वक्तव्यम् । तस्य कर्मापदिष्टौ यक्चिणौ मा भूताम् इति : उत्पुच्छयते पुच्छम् स्वयम् एव । उदपुप्पुच्छत पुच्छम् स्वयम् एव । अत्र अपि यथा भारद्वाजीयाः पठन्ति तथा भवितव्यम् प्रतिषेधेन : यक्चिणोः प्रतिषेधे णिश्रिग्रन्थिब्रूञात्मनेपदाकर्मकाणाम् उप्सङ्ख्यानम् इति । सः च अवश्यम् प्रतिषेधः आश्रयितव्यः । इतरथा हि यत्र नियमः ततः अन्यत्र प्रतिषेधः । अनुच्यमाने हि एतस्मिन् यत्र नियमः ततः अन्यत्र तेन यक्चिणोः प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् । गणयति गणम् गोपालकः । गणयति गणः स्वयम् एव । आत्मनेपदस्य च । आत्मनेपदस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः : गणयति गणः स्वयम् एव । आत्मनेपदप्रतिषेधार्थम् तु । आत्मनेपदप्रतिषेधार्थम् इदम् वक्तव्यम् । गणयति गणः स्वयम् एव । इष्यते एव अत्र आत्मनेपदम् । किम् इष्यते एव आहोस्वित् प्राप्नोति अपि । इष्यते च प्राप्नोति च । कथम् । अणौ इत् कस्य इदम् णेः ग्रहणम् । यमात् णेः प्राक् कर्म कर्ता वा विद्यते । न च एतस्मात् णेः प्राक् कर्म कर्ता वा विद्यते । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : अनाध्याने इति वक्ष्यामि इति । इह मा भूत् । स्मरति वनगुल्मस्य कोकिलः । स्मरयति एनम् वनगुल्मः स्वयम् एव । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । कर्मापदिष्टाः विधयः कर्मस्थभावकानाम् कर्मस्थक्रियाणाम् भवन्ति कर्तृस्थभावकः च अयम् । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् अनाध्याने इति प्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति एवञ्जातीयकानाम् आत्मनेपदम् इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । पश्यन्ति भृत्याः राजानम् । दर्शयते भृत्यान् राजा । दर्शयते भृत्यैः राजा । अत्र आत्मनेपदम् सिद्धम् भवति ।
KA I,290.19-292.8 Ro II,276-284 ṇeḥ ātmanepadavidhāne aṇyantasya karmaṇaḥ tatra upalabdhiḥ .ṇeḥ ātmanepadavidhāne aṇyantasya yat karma yadā ṇyante tat eva karma bhavati tadā ātmanepadam bhavati iti vaktavyam . itarathā hi sarvaprasaṅgaḥ . itarathā hi sarvatra prasaṅgaḥ syāt . iha api prasajyeta : ārohanti hastinam hastipakāḥ . ārohamāṇaḥ hastīsthalam ārohayati manuṣyān . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . kasmāt na bhavati : ārohanti hastinam hastipakāḥ . ārohamāṇaḥ hastīsthalam ārohayati manuṣyān iti . evam vakṣyāmi . ṇeḥ ātmanepadam bhavati . tataḥ aṇau yat karma ṇau cet . aṇyante yat karma ṇau yadi tat eva karma bhavati . tataḥ saḥ kartā . kartā cet saḥ bhavati ṇau iti . yadi evam karmakāryam bhavati . tatra karmakartṛtvāt siddham . karmakartṛtvāt siddham iti cet yakciṇoḥ nivṛttyartham vacanam . karmakartṛtvāt siddham iti cet yakciṇoḥ nivṛttyartham idam vaktavyam . karmāpadiṣṭau yakciṇau mā bhūtām iti . na vā yakciṇoḥ pratiṣedhāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . yakciṇoḥ pratiṣedhāt . pratiṣidhyete atra yakciṇau . yakciṇoḥ pratiṣedhe hetumaṇṇiśribrūñām upasaṅkhyānam iti . yaḥ tarhi na hetumaṇṇic tadartham idam vaktavyam . tasya karmāpadiṣṭau yakciṇau mā bhūtām iti : utpucchayate puccham svayam eva . udapuppucchata puccham svayam eva . atra api yathā bhāradvājīyāḥ paṭhanti tathā bhavitavyam pratiṣedhena : yakciṇoḥ pratiṣedhe ṇiśrigranthibrūñātmanepadākarmakāṇām upsaṅkhyānam iti . saḥ ca avaśyam pratiṣedhaḥ āśrayitavyaḥ . itarathā hi yatra niyamaḥ tataḥ anyatra pratiṣedhaḥ . anucyamāne hi etasmin yatra niyamaḥ tataḥ anyatra tena yakciṇoḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ syāt . gaṇayati gaṇam gopālakaḥ . gaṇayati gaṇaḥ svayam eva . ātmanepadasya ca . ātmanepadasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : gaṇayati gaṇaḥ svayam eva . ātmanepadapratiṣedhārtham tu . ātmanepadapratiṣedhārtham idam vaktavyam . gaṇayati gaṇaḥ svayam eva . iṣyate eva atra ātmanepadam . kim iṣyate eva āhosvit prāpnoti api . iṣyate ca prāpnoti ca . katham . aṇau it kasya idam ṇeḥ grahaṇam . yamāt ṇeḥ prāk karma kartā vā vidyate . na ca etasmāt ṇeḥ prāk karma kartā vā vidyate . idam tarhi prayojanam : anādhyāne iti vakṣyāmi iti . iha mā bhūt . smarati vanagulmasya kokilaḥ . smarayati enam vanagulmaḥ svayam eva . etat api na asti prayojanam . karmāpadiṣṭāḥ vidhayaḥ karmasthabhāvakānām karmasthakriyāṇām bhavanti kartṛsthabhāvakaḥ ca ayam . evam tarhi siddhe sati yat anādhyāne iti pratiṣedham śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ bhavati evañjātīyakānām ātmanepadam iti . kim etasya jñāpane prayojanam . paśyanti bhṛtyāḥ rājānam . darśayate bhṛtyān rājā . darśayate bhṛtyaiḥ rājā . atra ātmanepadam siddham bhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.