क्अ इ,३५४।१७-३५६।१३ रो इइ,४७८-४८४ परः सन्निकर्षः सम्हिता चेत् अद्रुतायाम् असंहितम् । परः सन्निकर्षः संहिता चेत् अद्रुतायाम् वृत्तौ संहितासञ्ज्ञा न प्राप्नोति । द्रुतायाम् एव हि परः सन्निकर्षो वर्णानाम् न अद्रुतायाम् । तुल्यः सम्निकर्षः । तुल्यः सम्निकर्षः वर्णानाम् द्रुतमध्यमविलिम्बितासु वृत्तिषु । किङ्कृतः तर्थि विशेषः । वर्णकालभूयस्त्वम् तु । वर्णानाम् तु कालभूयस्त्वम् । तत् यथा । हस्तिमशकयोः तुल्यः सन्निकर्षः प्राणिभूयस्त्वम् तु । यदि एवम् द्रुतायाम् तपरकरणे मध्यमविलिम्बितयोः उपसङ्ख्यानम् कालभेदात् । द्रुतायाम् तपरकरणे मध्यमविलिम्बितयोः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । किम् कारणम् । कालभेदात् । ये द्रुतायाम् वृत्तौ वर्णाः त्रिभागाधिकाः ते मध्यमायाम् ये मध्यमायाम् वृत्तौ वर्णाः त्रिभागाधिकास्ते विलिम्बितायाम् । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । सिद्धम् तु अवस्थिताः वर्णाः वक्तुः चिराचिरवचनात् वृत्तयः विशिष्यन्ते इति । अथ वा शब्दाविरामः संहिता इति एतत् लक्षणम् करिष्यते । शब्दाविरामे प्रतिवर्णम् अवसानम् । शब्दाविरामे प्रतिवर्णम् अवसानसञ्ज्ञा प्राप्नोति । किम् इदम् प्रतिवर्णम् इति । वर्णम् वर्णम् प्रति प्रतिवर्णम् । येन एव यत्नेन एकः वर्णः उच्च्यार्यते विच्छिन्ने वर्णे उपसंहृत्य तम् अन्यम् उपादाय द्वितीयः प्रयुज्यते तथा तृतीयः तथा चतुर्थः । एवम् तर्हि अनवकाशा संहितासञ्ज्ञा अवसानसञ्ज्ञाम् बाधिष्यते । अथ वा अवसानसञ्ज्ञायाम् प्रकर्षगतिः विज्ञास्यते : साधीयः यः विरामः इति । कः च साधीयः । यः शब्दार्थयोः विरामः । अथ वा ह्रादाविरामः संहा इति एतत् लक्षणम् करिष्यते । ह्रादाविरामे स्पर्शाघोषसंयोगे असन्निधानात् असंहितम् । ह्रादाविरामे स्पर्शानाम् अघोषाणाम् संयोगे असम्निधानात् संहितासञ्ज्ञा न प्राप्नोति । कुक्कुटः पिप्पका पित्तम् इति । किम् उच्यते संयोगे इति । अथ यत्र एकः पचति इति एकः पूर्वपरयोः ह्रादेन प्रच्छाद्यते । तद् यथा । द्वयोः रक्तयोः वस्त्रयोः मध्ये शुक्लम् वस्त्रम् तद्गुणम् उपलभ्यते । बदरपिटके रिक्तकः लोहकंसः तद्गुणः उपलभ्यते । एकेन तुल्यः सन्निधिः । यथा एकः वर्णः ह्रादेन प्रच्छाद्यते एवम् अनेकः अपि । अथ वा पौर्वापर्यम् अकालव्यपेतम् संहिता इति एतत् लक्षणम् करिष्यते। पौर्वापर्यम् अकालव्यपेतम् संहिता चेत् पूर्वापराभावात् असंहितम् । पौर्वापर्यम् अकालव्यपेतम् संहिता चेत् पूर्वापराभावात् संहितासञ्ज्ञा न प्राप्नोति । न हि वर्णानाम् पौर्वापर्यम् अस्ति । किम् कारणम् । एकैकवर्णवर्तित्वात् वाचः उच्चरितप्रध्वंसित्वात् च वर्णानाम् । एकैकवर्णवर्तिनी वाक् । न द्वौ युगपत् उच्चारयति । गौः इति यावत् गकारे वाक् वर्तते न औकारे न विसर्जनीये । यावत् औकारे न गकारे न विसर्जनीये । यावत् विसर्जनीये न गकारे न औकारे । उच्चरितप्रध्वंसित्वात् । उच्चरितप्रध्वंसिनः खलु अपि वर्णाः । उच्चरितः प्रध्वस्तः । अथ अपरः प्रयुज्यते । न वर्णः वर्णस्य सहायः । एवम् तर्हि बुद्धौ कृत्वा सर्वाः चेष्ठाः कर्ता धीरः तत्वन्नीतिः शब्देन अर्थान् वाच्यान् दृष्ट्वा बुद्धौ कुर्यात् पौर्वापर्यम् । बुद्धिविषयम् एव शब्दानाम् पौर्वापर्यम् । इह यः एषः मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवति सः पश्यति असमिन् अर्थे अयम् शब्दः प्रयोक्त्वयः स्मिन् तावत् शब्दे अयम् तावत् वर्णः ततः अयम् ततः अयम् इति ।
KA I,354.17-356.13 Ro II,478-484 paraḥ sannikarṣaḥ samhitā cet adrutāyām asaṃhitam . paraḥ sannikarṣaḥ saṃhitā cet adrutāyām vṛttau saṃhitāsañjñā na prāpnoti . drutāyām eva hi paraḥ sannikarṣo varṇānām na adrutāyām . tulyaḥ samnikarṣaḥ . tulyaḥ samnikarṣaḥ varṇānām drutamadhyamavilimbitāsu vṛttiṣu . kiṅkṛtaḥ tarthi viśeṣaḥ . varṇakālabhūyastvam tu . varṇānām tu kālabhūyastvam . tat yathā . hastimaśakayoḥ tulyaḥ sannikarṣaḥ prāṇibhūyastvam tu . yadi evam drutāyām taparakaraṇe madhyamavilimbitayoḥ upasaṅkhyānam kālabhedāt . drutāyām taparakaraṇe madhyamavilimbitayoḥ upasaṅkhyānam kartavyam . kim kāraṇam . kālabhedāt . ye drutāyām vṛttau varṇāḥ tribhāgādhikāḥ te madhyamāyām ye madhyamāyām vṛttau varṇāḥ tribhāgādhikāste vilimbitāyām . uktam vā . kim uktam . siddham tu avasthitāḥ varṇāḥ vaktuḥ cirāciravacanāt vṛttayaḥ viśiṣyante iti . atha vā śabdāvirāmaḥ saṃhitā iti etat lakṣaṇam kariṣyate . śabdāvirāme prativarṇam avasānam . śabdāvirāme prativarṇam avasānasañjñā prāpnoti . kim idam prativarṇam iti . varṇam varṇam prati prativarṇam . yena eva yatnena ekaḥ varṇaḥ uccyāryate vicchinne varṇe upasaṃhṛtya tam anyam upādāya dvitīyaḥ prayujyate tathā tṛtīyaḥ tathā caturthaḥ . evam tarhi anavakāśā saṃhitāsañjñā avasānasañjñām bādhiṣyate . atha vā avasānasañjñāyām prakarṣagatiḥ vijñāsyate : sādhīyaḥ yaḥ virāmaḥ iti . kaḥ ca sādhīyaḥ . yaḥ śabdārthayoḥ virāmaḥ . atha vā hrādāvirāmaḥ saṃhā iti etat lakṣaṇam kariṣyate . hrādāvirāme sparśāghoṣasaṃyoge asannidhānāt asaṃhitam . hrādāvirāme sparśānām aghoṣāṇām saṃyoge asamnidhānāt saṃhitāsañjñā na prāpnoti . kukkuṭaḥ pippakā pittam iti . kim ucyate saṃyoge iti . atha yatra ekaḥ pacati iti ekaḥ pūrvaparayoḥ hrādena pracchādyate . tad yathā . dvayoḥ raktayoḥ vastrayoḥ madhye śuklam vastram tadguṇam upalabhyate . badarapiṭake riktakaḥ lohakaṃsaḥ tadguṇaḥ upalabhyate . ekena tulyaḥ sannidhiḥ . yathā ekaḥ varṇaḥ hrādena pracchādyate evam anekaḥ api . atha vā paurvāparyam akālavyapetam saṃhitā iti etat lakṣaṇam kariṣyate. paurvāparyam akālavyapetam saṃhitā cet pūrvāparābhāvāt asaṃhitam . paurvāparyam akālavyapetam saṃhitā cet pūrvāparābhāvāt saṃhitāsañjñā na prāpnoti . na hi varṇānām paurvāparyam asti . kim kāraṇam . ekaikavarṇavartitvāt vācaḥ uccaritapradhvaṃsitvāt ca varṇānām . ekaikavarṇavartinī vāk . na dvau yugapat uccārayati . gauḥ iti yāvat gakāre vāk vartate na aukāre na visarjanīye . yāvat aukāre na gakāre na visarjanīye . yāvat visarjanīye na gakāre na aukāre . uccaritapradhvaṃsitvāt . uccaritapradhvaṃsinaḥ khalu api varṇāḥ . uccaritaḥ pradhvastaḥ . atha aparaḥ prayujyate . na varṇaḥ varṇasya sahāyaḥ . evam tarhi buddhau kṛtvā sarvāḥ ceṣṭhāḥ kartā dhīraḥ tatvannītiḥ śabdena arthān vācyān dṛṣṭvā buddhau kuryāt paurvāparyam . buddhiviṣayam eva śabdānām paurvāparyam . iha yaḥ eṣaḥ manuṣyaḥ prekṣāpūrvakārī bhavati saḥ paśyati asamin arthe ayam śabdaḥ prayoktvayaḥ smin tāvat śabde ayam tāvat varṇaḥ tataḥ ayam tataḥ ayam iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.