क्अ इ,३५६।१५-३५८।८ रो इइ,४८४-४८८ इदम् विचार्यते अभावः अवसानलक्षणम् स्याद् विरामः वा इति । कः च अत्र विशेषः । अभावे अवसानलक्षणे उपर्यभाववचनम् । अभावेआवसानलक्षणे उपर्यभावग्रहणम् कर्तव्यम् । उपरि यः अभावः इति वक्तव्यम् । पुरस्तात् अपि हि शब्दस्य अभावः तत्र मा भूत् इति । किम् च स्यात् । रसः रथः । खरवसानयोर्विसर्जनीयः इति विसर्जनीयः प्रसज्येत । अस्तु तर्हि विरामः । विरामे विरामवचनम् । यस्य विरामः विरामग्रहणम् तेन कर्तव्यम् । ननु च यस्य अपि अभावः तेन अपि अभावग्रहणम् कर्तव्यम् । परार्थम् मम भविष्यति । अभावः लोपः । ततः अवसानम् च इति । मम अपि तर्हि विरामग्रहणम् परार्थम् भविष्यति । विरामः लोपः अवसानम् च इति । उपरि यः विरामः इति वक्तव्यम् । पुरस्तात् अपि शब्दस्य विरामः तत्र मा भूत् इति । किम् च स्यात् । रसः रथः । खरवसानयोर्विसर्जनीयः इति विसर्जनीयः प्रसज्येत । आरम्भपूर्वकः मम विरामः । अथ वा न इदम् अवसानलक्षणम् विचार्यते । किम् तर्हि । सञ्ज्ञी । अभावः वसानसञ्ज्ञी स्यात् विरामः वा इति । कः च अत्र विशेषः । अभावे अवसानसञ्ज्ञिनि उपर्यभाववचनम् । अभावे अवसानसञ्ज्ञिन् युपर्यभावग्रहणम् कर्तव्यम् । उपरि यः भावः इति वक्तव्यम् । पुरस्तात् अपि हि शब्दस्य अभावः तत्र मा भूत् इति । किम् च स्यात् । रसः रथः । खरवसानयोर्विसर्जनीयः इति विसर्जनीयः प्रसज्येत । अस्तु तर्हि विरामः अवासनम् । विरामे विरामवचनम् । यस्य विरामः तेन विरामग्रहणम् कर्तव्यम् । ननु च यस्य अपि अभावः तेन अपि अभावग्रहणम् कर्तव्यम् । परार्थम् मम भविष्यति । अभावः लोपः । ततः अवसानम् च इति । मम अपि तर्हि विरामग्रहणम् परार्थम् भविष्यति । विरामः लोपः अवसानम् च इति । उपरि यः विरामः इति वक्तव्यम् । ननु च यस्य अपि अभावः तेन अपि अभावग्रहणम् कर्तव्यम् । परार्थम् मम भविष्यति । अभावः लोपः । ततः अवसानम् च इति । मम अपि तर्हि विरामग्रहणम् परार्थम् भविष्यति । विरामः लोपः अवसानम् च इति । उपरि यः विरामः इति वक्तव्यम् । ननु च उक्तम् आरम्भपूर्वकः इति । न अवश्यम् अयम् रमिः प्रवृत्तौ एव वर्तते । किम् तर्हि । अप्रवृत्तौ अपि । तत् यथा । उपरतानि अस्मिन् कुले व्रतानि । उपरतः स्वाध्यायः इति । न च तत्र स्वाध्यायः भूतपूर्वः भवति न अपि व्रतानि । भावाविरामभावित्वात् शब्दस्य वसानलक्षणम् न । भावाविरामभावित्वात् शब्दस्य अवसानलक्षणम् न उपपद्यते । किम् इदम् भावाविरामभावित्वात् इति । भावस्य अविरामः भावाविरामः भावाविरामेण भवति इति भावाविरामभावी भावाविरामभाविनः भावो भावाविरामभावित्वम् । अपरः आह । भावभावित्वादविरामभावित्वात् च शब्दस्य अवसानलक्षणम् न उपपद्यते इति । तत्परः इति वा वर्णस्य अवसानम् । विरामपरः वर्णः वसानसञ्ज्ञः भवति इति वक्तव्यम् । वर्णः अन्त्यः वा अवसानम् । अथ वा व्यक्तम् एव पठितव्यम् अन्त्यः वर्णः वसानसञ्ज्ञः भवति इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । संहितावसानयोः लोकविदितत्वात् सिद्धम् । सम्हिता अवसानम् इति लोकविदितौ एतौ अर्थौ । एवम् हि कः चित् कम् चिद् अधीयानम् आह : शन्नोदेवीयम् सम्हितया अधीष्व इति । सः तत्र परमसन्निकर्षम् अधीते । अपरः आह : केन वस्यसि इति । सः आह : अकारेण इकारेण उकारेण इति । एवम् एतौ लोकविदिततौ अर्थौ । तयोः लोकविदितत्वात् सिद्धम् इति ।
KA I,356.15-358.8 Ro II,484-488 idam vicāryate abhāvaḥ avasānalakṣaṇam syād virāmaḥ vā iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . abhāve avasānalakṣaṇe uparyabhāvavacanam . abhāveāvasānalakṣaṇe uparyabhāvagrahaṇam kartavyam . upari yaḥ abhāvaḥ iti vaktavyam . purastāt api hi śabdasya abhāvaḥ tatra mā bhūt iti . kim ca syāt . rasaḥ rathaḥ . kharavasānayorvisarjanīyaḥ iti visarjanīyaḥ prasajyeta . astu tarhi virāmaḥ . virāme virāmavacanam . yasya virāmaḥ virāmagrahaṇam tena kartavyam . nanu ca yasya api abhāvaḥ tena api abhāvagrahaṇam kartavyam . parārtham mama bhaviṣyati . abhāvaḥ lopaḥ . tataḥ avasānam ca iti . mama api tarhi virāmagrahaṇam parārtham bhaviṣyati . virāmaḥ lopaḥ avasānam ca iti . upari yaḥ virāmaḥ iti vaktavyam . purastāt api śabdasya virāmaḥ tatra mā bhūt iti . kim ca syāt . rasaḥ rathaḥ . kharavasānayorvisarjanīyaḥ iti visarjanīyaḥ prasajyeta . ārambhapūrvakaḥ mama virāmaḥ . atha vā na idam avasānalakṣaṇam vicāryate . kim tarhi . sañjñī . abhāvaḥ vasānasañjñī syāt virāmaḥ vā iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . abhāve avasānasañjñini uparyabhāvavacanam . abhāve avasānasañjñin yuparyabhāvagrahaṇam kartavyam . upari yaḥ bhāvaḥ iti vaktavyam . purastāt api hi śabdasya abhāvaḥ tatra mā bhūt iti . kim ca syāt . rasaḥ rathaḥ . kharavasānayorvisarjanīyaḥ iti visarjanīyaḥ prasajyeta . astu tarhi virāmaḥ avāsanam . virāme virāmavacanam . yasya virāmaḥ tena virāmagrahaṇam kartavyam . nanu ca yasya api abhāvaḥ tena api abhāvagrahaṇam kartavyam . parārtham mama bhaviṣyati . abhāvaḥ lopaḥ . tataḥ avasānam ca iti . mama api tarhi virāmagrahaṇam parārtham bhaviṣyati . virāmaḥ lopaḥ avasānam ca iti . upari yaḥ virāmaḥ iti vaktavyam . nanu ca yasya api abhāvaḥ tena api abhāvagrahaṇam kartavyam . parārtham mama bhaviṣyati . abhāvaḥ lopaḥ . tataḥ avasānam ca iti . mama api tarhi virāmagrahaṇam parārtham bhaviṣyati . virāmaḥ lopaḥ avasānam ca iti . upari yaḥ virāmaḥ iti vaktavyam . nanu ca uktam ārambhapūrvakaḥ iti . na avaśyam ayam ramiḥ pravṛttau eva vartate . kim tarhi . apravṛttau api . tat yathā . uparatāni asmin kule vratāni . uparataḥ svādhyāyaḥ iti . na ca tatra svādhyāyaḥ bhūtapūrvaḥ bhavati na api vratāni . bhāvāvirāmabhāvitvāt śabdasya vasānalakṣaṇam na . bhāvāvirāmabhāvitvāt śabdasya avasānalakṣaṇam na upapadyate . kim idam bhāvāvirāmabhāvitvāt iti . bhāvasya avirāmaḥ bhāvāvirāmaḥ bhāvāvirāmeṇa bhavati iti bhāvāvirāmabhāvī bhāvāvirāmabhāvinaḥ bhāvo bhāvāvirāmabhāvitvam . aparaḥ āha . bhāvabhāvitvādavirāmabhāvitvāt ca śabdasya avasānalakṣaṇam na upapadyate iti . tatparaḥ iti vā varṇasya avasānam . virāmaparaḥ varṇaḥ vasānasañjñaḥ bhavati iti vaktavyam . varṇaḥ antyaḥ vā avasānam . atha vā vyaktam eva paṭhitavyam antyaḥ varṇaḥ vasānasañjñaḥ bhavati iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . saṃhitāvasānayoḥ lokaviditatvāt siddham . samhitā avasānam iti lokaviditau etau arthau . evam hi kaḥ cit kam cid adhīyānam āha : śannodevīyam samhitayā adhīṣva iti . saḥ tatra paramasannikarṣam adhīte . aparaḥ āha : kena vasyasi iti . saḥ āha : akāreṇa ikāreṇa ukāreṇa iti . evam etau lokaviditatau arthau . tayoḥ lokaviditatvāt siddham iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.