क्अ इ,३१५।१७-३१७।४ रो इइ,३५१-३५६ यस्मात् इति व्यपदेशाय । अथ प्रत्ययग्रहणम् किमर्थम् । यस्मात् विधिः तदादि प्रत्यये अङ्गम् इति इयति उच्यमाने स्त्री इयती स्त्रीयति इति अत्र अपि प्रसज्येत । प्रत्ययग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति । अथ विधिग्रहणम् किमर्थम् । यस्मात् प्रत्ययः तदादि प्रत्यये अङ्गम् इति इयति उच्यमाने दधि अधुना मधु अधुना अत्रापि प्रसज्येत । विधिग्रहणेण पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति । तत् एतत् प्रत्ययग्रहणेन विधिग्रहणेन च समुदितेन क्रियते सन्नियोगः । यस्मात् यः प्रत्ययः विधीयते तदादि तस्मिन् अङ्गसञ्ज्ञम् भवति इति । अथ तदादिग्रहणम् किमर्थम् । अङ्गसञ्ज्ञायाम् तदादिवचनम् स्यादिनुमर्थम् । अङ्गसञ्ज्ञायाम् तदादिग्रहणम् क्रियते स्याद्यर्थम् नुमर्थम् च । स्याद्यर्थम् तावत् । करिष्यावः करिष्यामः । नुमर्थम् । कुण्डानि वनानि । मित्सुटोः उपसम्ख्यानम् । मित्वतः सुड्वतः च पसम्ख्यानम् कर्तव्यम् । मित्वतः । भिनत्ति छिनत्ति अभिनत् अच्छिनत् । सुड्वतः । सञ्चरकस्तु सञ्चस्करुः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । सुटः बहिरङ्गत्वात् । बहिरङ्गः सुट् । अन्तरङ्गः गुणः । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे । वक्ष्यति एतत् संयोगादेः गुणविधाने संयोगोपधग्रहणम् कृञर्थम् । यदि संयोगोपधग्रहणम् क्रियते न अर्थः संयोगादिग्रहणेन । इह अपि सस्वरतुः सस्वरुः इति संयोगोपधस्य इति एव सिद्धम् । भवेत् एवमर्थेन न अर्थः । इदम् तु न सिध्यति सञ्चकरतुः सञ्चस्करुः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । इह तस्य वा ग्रहणम् भवति तदादेः वा न चेदम् तत् न अपि तदादि । सिद्धम् तु तदाद्यादिवचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । तदाद्यादि अङ्गसञ्ज्ञम् भवति इति वक्तव्यम् । किम् इदम् तदाद्यादि इति । तस्य आदिः तदादिः , तदादिः आदिः यस्य तदिदम् तदाद्यादि इति । सः तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः । तत् यथा : उष्ट्रमुखम् इव मुखम् अस्य उष्ट्रमुखः , खरमुखः , एवम् तदाद्यादि तदादि इति । तदेकदेशविज्ञानात् वा सिद्धम् । तदेकदेशविज्ञानात् वा सिद्धम् एतत् । तदेकदेशभूतम् तद्ग्रहणेन गृह्यते। तद् यथा । गङ्गा यमुना देवदत्ता इति । अनेका नदी गङ्गाम् यमुनाम् च प्रविष्टा गङ्गायमुनाग्रहणेन गृह्यते । तथा देवदत्तास्थः गर्भः देवदत्ताग्रहणेन गृह्यते । विषमः उपन्यासः । इह के चित् शब्दाः अक्तपरिमाणानाम् अर्थानाम् वाचकाः भवन्ति ये एते सङ्ख्याशब्दाः परिमाणशब्दाः च । पञ्च सप्त इति : एकेन अपि अपाये न भवन्ति । द्रोणः खारी आढकम् इति : नैवा अधिके भवन्ति न च न्यूने । के चित् यावत् एव तत् भवति तावत् एव आहुः ये एते जातिशब्दाः गुणशब्दाः च । तैलम् घृतम् इति : खार्याम् अपि भवन्ति द्रोणे अपि । शुक्लः नीलः कृष्णः इति : हिमवति अपि भवति वटकणिकामात्रे अपि द्रव्ये । अङ्गसञ्ज्ञा च अपि अक्तपरिमाणानाम् क्रियते । सा केन अधिकस्य स्यात् । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति तदेकदेशभूतम् तद्ग्रहणेन गृह्यते इति यत् अयम् न इदमदसोः अकोः इति सककारयोः प्रतिषेधम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । इदमदसोः कार्यम् उच्यमानम् कः प्रसङ्गो यत् सककारयोः स्यात् । पश्यति तु आचार्यः तदेकदेशभूतम् तद्ग्रहणेन गृह्यते इति ततः सककारयोः प्रतिषेधम् शास्ति ।
KA I,315.17-317.4 Ro II,351-356 yasmāt iti vyapadeśāya . atha pratyayagrahaṇam kimartham . yasmāt vidhiḥ tadādi pratyaye aṅgam iti iyati ucyamāne strī iyatī strīyati iti atra api prasajyeta . pratyayagrahaṇe punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati . atha vidhigrahaṇam kimartham . yasmāt pratyayaḥ tadādi pratyaye aṅgam iti iyati ucyamāne dadhi adhunā madhu adhunā atrāpi prasajyeta . vidhigrahaṇeṇa punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati . tat etat pratyayagrahaṇena vidhigrahaṇena ca samuditena kriyate sanniyogaḥ . yasmāt yaḥ pratyayaḥ vidhīyate tadādi tasmin aṅgasañjñam bhavati iti . atha tadādigrahaṇam kimartham . aṅgasañjñāyām tadādivacanam syādinumartham . aṅgasañjñāyām tadādigrahaṇam kriyate syādyartham numartham ca . syādyartham tāvat . kariṣyāvaḥ kariṣyāmaḥ . numartham . kuṇḍāni vanāni . mitsuṭoḥ upasamkhyānam . mitvataḥ suḍvataḥ ca pasamkhyānam kartavyam . mitvataḥ . bhinatti chinatti abhinat acchinat . suḍvataḥ . sañcarakastu sañcaskaruḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . suṭaḥ bahiraṅgatvāt . bahiraṅgaḥ suṭ . antaraṅgaḥ guṇaḥ . asiddham bahiraṅgam antaraṅge . vakṣyati etat saṃyogādeḥ guṇavidhāne saṃyogopadhagrahaṇam kṛñartham . yadi saṃyogopadhagrahaṇam kriyate na arthaḥ saṃyogādigrahaṇena . iha api sasvaratuḥ sasvaruḥ iti saṃyogopadhasya iti eva siddham . bhavet evamarthena na arthaḥ . idam tu na sidhyati sañcakaratuḥ sañcaskaruḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . iha tasya vā grahaṇam bhavati tadādeḥ vā na cedam tat na api tadādi . siddham tu tadādyādivacanāt . siddham etat . katham . tadādyādi aṅgasañjñam bhavati iti vaktavyam . kim idam tadādyādi iti . tasya ādiḥ tadādiḥ , tadādiḥ ādiḥ yasya tadidam tadādyādi iti . saḥ tarhi tathā nirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . uttarapadalopaḥ atra draṣṭavyaḥ . tat yathā : uṣṭramukham iva mukham asya uṣṭramukhaḥ , kharamukhaḥ , evam tadādyādi tadādi iti . tadekadeśavijñānāt vā siddham . tadekadeśavijñānāt vā siddham etat . tadekadeśabhūtam tadgrahaṇena gṛhyate. tad yathā . gaṅgā yamunā devadattā iti . anekā nadī gaṅgām yamunām ca praviṣṭā gaṅgāyamunāgrahaṇena gṛhyate . tathā devadattāsthaḥ garbhaḥ devadattāgrahaṇena gṛhyate . viṣamaḥ upanyāsaḥ . iha ke cit śabdāḥ aktaparimāṇānām arthānām vācakāḥ bhavanti ye ete saṅkhyāśabdāḥ parimāṇaśabdāḥ ca . pañca sapta iti : ekena api apāye na bhavanti . droṇaḥ khārī āḍhakam iti : naivā adhike bhavanti na ca nyūne . ke cit yāvat eva tat bhavati tāvat eva āhuḥ ye ete jātiśabdāḥ guṇaśabdāḥ ca . tailam ghṛtam iti : khāryām api bhavanti droṇe api . śuklaḥ nīlaḥ kṛṣṇaḥ iti : himavati api bhavati vaṭakaṇikāmātre api dravye . aṅgasañjñā ca api aktaparimāṇānām kriyate . sā kena adhikasya syāt . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati tadekadeśabhūtam tadgrahaṇena gṛhyate iti yat ayam na idamadasoḥ akoḥ iti sakakārayoḥ pratiṣedham śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . idamadasoḥ kāryam ucyamānam kaḥ prasaṅgo yat sakakārayoḥ syāt . paśyati tu ācāryaḥ tadekadeśabhūtam tadgrahaṇena gṛhyate iti tataḥ sakakārayoḥ pratiṣedham śāsti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.