क्अ इ,३१७।५-३१८।४ रो इइ,३५६-३५९ अथ द्वितीयम् प्रत्ययग्रहणम् किमर्थम् । प्रत्ययग्रहणम् पदादौ अप्रसङ्गार्थम् । प्रत्ययग्रहणम् क्रियते पदादौ अङ्गसञ्ज्ञा मा भूत् इति । किम् च स्यात् । स्त्र्यर्थम् , श्र्यर्थम् , भ्वर्थम् : अङ्गस्य इति इयङुवङौ स्याताम् । परिमाणार्थम् च । परिमाणार्थम् च द्वितीयम् प्रत्ययग्रहणम् क्रियते । यस्मात् प्रत्ययविधिः तदादि अङ्गम् इति इयति उच्यमाने दाशतयस्य अपि अङ्गसञ्ज्ञा प्रसज्येत । तत् तर्हि कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । केन इदानीम् अङ्गकार्यम् भविष्यति । प्रत्यये इति प्रकृत्य अङ्गकार्यम् अध्येष्ये । प्रत्यये इति प्रकृत्य अङ्गकार्यम् अधीषे प्राकरोत् उपैहिष्ट उपसर्गात् पूर्वौ अडाटौ प्राप्नुतः । सिद्धम् तु प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादितदन्तविज्ञानात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः प्रत्ययः विहितः तदादेः तदन्तस्य च ग्रहणम् भवति इति एषा परिभाषा कर्तव्या । कः पुनः अत्र विशेषः एषा परिभाषा क्रियेत प्रत्ययग्रहणम् वा । अवश्यम् एषा परिभाषा कर्तव्या । बहूनि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । प्रयोजनम् धातुप्रातिपदिकप्रत्ययसमासतद्धितविधिस्वराः । धातु । देवदत्तः चिकीर्षति । सङ्घातस्य धातुसञ्ज्ञा प्राप्नोति । प्रातिपदिक । देवदत्त्ः गार्ग्यः । सङ्घातस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा प्राप्नोति । प्रत्यय । महान्तम् पुत्रम् इच्छति । सम्घातात् प्रत्ययोत्पत्तिः प्राप्नोति । समास । ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः । सम्घातस्य समाससञ्ज्ञा प्राप्नोति । तद्धितविधि । देवदत्तः गार्ग्यायणः । सम्घातात् तद्धितोत्पत्तिः प्राप्नोति । स्वर । देवदत्तः गार्ग्यः । सम्घात्स्य ञ्नित्यादिः नित्यम् इति आद्युदात्तत्वम् प्राप्नोति । प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स तदादेः तदन्तस्य ग्रहणम् भवति इति न दोषः भवति । सा तर्हि एषा परिभाषा कर्तव्या । न कर्तव्या । एवम् वक्ष्यामि : यस्मात् प्रत्ययविधिः तदादि प्रत्यये गृह्यमाणे गृह्यते । ततः अङ्गम् । अङ्गसञ्ज्ञम् च भवति यस्मा त्प्रत्ययविधिः तदादि प्रत्यये ।
KA I,317.5-318.4 Ro II,356-359 atha dvitīyam pratyayagrahaṇam kimartham . pratyayagrahaṇam padādau aprasaṅgārtham . pratyayagrahaṇam kriyate padādau aṅgasañjñā mā bhūt iti . kim ca syāt . stryartham , śryartham , bhvartham : aṅgasya iti iyaṅuvaṅau syātām . parimāṇārtham ca . parimāṇārtham ca dvitīyam pratyayagrahaṇam kriyate . yasmāt pratyayavidhiḥ tadādi aṅgam iti iyati ucyamāne dāśatayasya api aṅgasañjñā prasajyeta . tat tarhi kartavyam . na kartavyam . kena idānīm aṅgakāryam bhaviṣyati . pratyaye iti prakṛtya aṅgakāryam adhyeṣye . pratyaye iti prakṛtya aṅgakāryam adhīṣe prākarot upaihiṣṭa upasargāt pūrvau aḍāṭau prāpnutaḥ . siddham tu pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadāditadantavijñānāt . siddham etat . katham . pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ pratyayaḥ vihitaḥ tadādeḥ tadantasya ca grahaṇam bhavati iti eṣā paribhāṣā kartavyā . kaḥ punaḥ atra viśeṣaḥ eṣā paribhāṣā kriyeta pratyayagrahaṇam vā . avaśyam eṣā paribhāṣā kartavyā . bahūni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni . prayojanam dhātuprātipadikapratyayasamāsataddhitavidhisvarāḥ . dhātu . devadattaḥ cikīrṣati . saṅghātasya dhātusañjñā prāpnoti . prātipadika . devadattḥ gārgyaḥ . saṅghātasya prātipadikasañjñā prāpnoti . pratyaya . mahāntam putram icchati . samghātāt pratyayotpattiḥ prāpnoti . samāsa . ṛddhasya rājñaḥ puruṣaḥ . samghātasya samāsasañjñā prāpnoti . taddhitavidhi . devadattaḥ gārgyāyaṇaḥ . samghātāt taddhitotpattiḥ prāpnoti . svara . devadattaḥ gārgyaḥ . samghātsya ñnityādiḥ nityam iti ādyudāttatvam prāpnoti . pratyayagrahaṇe yasmāt sa tadādeḥ tadantasya grahaṇam bhavati iti na doṣaḥ bhavati . sā tarhi eṣā paribhāṣā kartavyā . na kartavyā . evam vakṣyāmi : yasmāt pratyayavidhiḥ tadādi pratyaye gṛhyamāṇe gṛhyate . tataḥ aṅgam . aṅgasañjñam ca bhavati yasmā tpratyayavidhiḥ tadādi pratyaye .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.