क्अ इ,३२३।२-३२४।५ रो इइ,३७६-३७९ किम् इदम् कारके इति । सञ्ज्ञानिर्देशः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । इह हि व्याकरणे ये वा एते लोके प्रतीतपदार्थकाः शब्दाः तैः निर्देशाः क्रियन्ते पशुः अपत्यम् देवता इति याः वा एताः कृत्रिमाः टिघुघभसञ्ज्ञाः ताभिः । न च अयम् लोके ध्रुवादीनाम् प्रतीतपदार्थकः शब्दः न खलु अपि कृत्रिमा सञ्ज्ञा अन्यत्र अविधानात् । सञ्ज्ञाधिकारः च अयम् । तत्र किम् अन्यत् शक्यम् विज्ञातुम् अन्यत् अतः सञ्ज्ञायाः । कारके इति सञ्ज्ञानिर्देशः चेत्सञ्ज्ञिनः अपि निर्देशः । कारके इति सञ्ज्ञानिर्देशः चेत्सञ्ज्ञिनः अपि निर्देशः कर्तव्यः । साधकम् निर्वर्तकम् कारकसञ्ज्ञम् भवति इति वक्तव्यम् । इतरथा हि अनिष्टप्रसङ्गः ग्रामस्य समीपात् आगच्छति इति अकारकस्य । इतरथा हि अनिष्टम् प्रसज्येत । अकारकस्य अपि अपादादनसञ्ज्ञा प्रसज्येत । क्व । ग्रामस्य समीपात् आगच्छति इति । न एषः दोषः । न अत्र ग्रामः अपाययुक्तः । किम् तर्हि । समीपम् । यदा च ग्रामः अपाययुक्तः भवति भवति तदा अपादानसञ्ज्ञा । तत् यथा ग्रामात् आगच्छति इति । कर्मसञ्ज्ञाप्रसङ्गः अकथितस्य ब्राह्मणस्य पुत्रम् पन्थानम् पृच्छति इति । कर्मसञ्ज्ञा च प्राप्नोति अकथितस्य। क्व । ब्राह्मणस्य पुत्रम् पन्थानम् पृच्छति इति । न एषः दोषः । अयम् अकथितशब्दः अस्ति एव सङ्कीर्तिते वर्तते । तत् यथा कः चित् कम् चित् सञ्चक्ष्य आह असौ अत्र अकथितः । असंकीर्तितः इति गम्यते । अस्ति अप्राधान्ये वर्तते । तत् यथा अकथितः असौ ग्रामे अकथितः असौ नगरे इति उच्यते यः यत्र अप्रधानः भवति । तत् यदा अप्राधान्ये अकथित्शब्दः वर्तते तदा एषः दोषः कर्मसञ्ज्ञाप्रसङ्गः अकथितस्य ब्राह्मणस्य पुत्रम् पन्थानम् पृच्छति इति । अपादानम् च वृक्षस्य पर्णम् पतति इति । अपादानसञ्ज्ञा च प्राप्नोति । क्व । वृक्षस्य पर्णम् पतति । कुड्यस्य पिण्डः पतति इति । ना वा अपायस्याविवक्षितत्वात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अपायस्य अविवक्षितत्वात् । न अत्र अपायः विवक्षितः । किम् तर्हि । सम्बन्धः । यदा च अपायः विवक्षितः भवति भवति तदा अपादानसञ्ज्ञा । तत् यथा । वृक्षात् पर्णम् पतति इति । सम्बन्धस्तु तदा न विवक्षितः भवति । न ज्ञायते कङ्कस्य वा कुररस्य वा इति ।
KA I,323.2-324.5 Ro II,376-379 kim idam kārake iti . sañjñānirdeśaḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . iha hi vyākaraṇe ye vā ete loke pratītapadārthakāḥ śabdāḥ taiḥ nirdeśāḥ kriyante paśuḥ apatyam devatā iti yāḥ vā etāḥ kṛtrimāḥ ṭighughabhasañjñāḥ tābhiḥ . na ca ayam loke dhruvādīnām pratītapadārthakaḥ śabdaḥ na khalu api kṛtrimā sañjñā anyatra avidhānāt . sañjñādhikāraḥ ca ayam . tatra kim anyat śakyam vijñātum anyat ataḥ sañjñāyāḥ . kārake iti sañjñānirdeśaḥ cetsañjñinaḥ api nirdeśaḥ . kārake iti sañjñānirdeśaḥ cetsañjñinaḥ api nirdeśaḥ kartavyaḥ . sādhakam nirvartakam kārakasañjñam bhavati iti vaktavyam . itarathā hi aniṣṭaprasaṅgaḥ grāmasya samīpāt āgacchati iti akārakasya . itarathā hi aniṣṭam prasajyeta . akārakasya api apādādanasañjñā prasajyeta . kva . grāmasya samīpāt āgacchati iti . na eṣaḥ doṣaḥ . na atra grāmaḥ apāyayuktaḥ . kim tarhi . samīpam . yadā ca grāmaḥ apāyayuktaḥ bhavati bhavati tadā apādānasañjñā . tat yathā grāmāt āgacchati iti . karmasañjñāprasaṅgaḥ akathitasya brāhmaṇasya putram panthānam pṛcchati iti . karmasañjñā ca prāpnoti akathitasya. kva . brāhmaṇasya putram panthānam pṛcchati iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ayam akathitaśabdaḥ asti eva saṅkīrtite vartate . tat yathā kaḥ cit kam cit sañcakṣya āha asau atra akathitaḥ . asaṃkīrtitaḥ iti gamyate . asti aprādhānye vartate . tat yathā akathitaḥ asau grāme akathitaḥ asau nagare iti ucyate yaḥ yatra apradhānaḥ bhavati . tat yadā aprādhānye akathitśabdaḥ vartate tadā eṣaḥ doṣaḥ karmasañjñāprasaṅgaḥ akathitasya brāhmaṇasya putram panthānam pṛcchati iti . apādānam ca vṛkṣasya parṇam patati iti . apādānasañjñā ca prāpnoti . kva . vṛkṣasya parṇam patati . kuḍyasya piṇḍaḥ patati iti . nā vā apāyasyāvivakṣitatvāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . apāyasya avivakṣitatvāt . na atra apāyaḥ vivakṣitaḥ . kim tarhi . sambandhaḥ . yadā ca apāyaḥ vivakṣitaḥ bhavati bhavati tadā apādānasañjñā . tat yathā . vṛkṣāt parṇam patati iti . sambandhastu tadā na vivakṣitaḥ bhavati . na jñāyate kaṅkasya vā kurarasya vā iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,३२४।६-३२६।१७ रो इइ,३७९-३८६ अयम् तर्हि दोषः कर्मसञ्ज्ञाप्रसङ्गः च अकथितस्य ब्राह्मणस्य पुत्रम् पन्थानम् पृच्छति इति । न एषः दोषः । कारकः इति महती सञ्ज्ञा क्रियते । सञ्ज्ञा च नाम यतः न लघीयः । कुतः एतत् । लघ्वर्थम् हि सञ्ज्ञाकारणम् । तत्र महत्याः सञ्ज्ञायाः करणे एतत्प्रयोजनम् अन्वर्थसञ्ज्ञा यथा विज्ञायेत । करोति इति कारकम् इति । अन्वर्थम् इति चेत् अकर्तरि कर्तृशब्दानुपपत्तिः । अन्वर्थम् इति चेत् अकर्तरि कर्तृशब्दः न उपपद्यते । करणम् कारकम् अधिकरणम् कारकम् इति । सिद्धम् तु प्रतिकारकम् क्रियाभेदात् पचादीनाम् करणाधिकरणयोः कर्तृभावः । सिद्धः करणाधिकरणयोः कर्तृभावः । कुतः । प्रतिकारकम् क्रियाभेदात् पचादीनाम् । पचादीनाम् हि प्रतिकारकम् क्रिया भिद्यते । किम् इदम् प्रतिकारकम् इति । कारकम् कारकम् प्रति प्रतिकारकम् । कः असौ प्रतिकारकम् क्रियाभेदः पचादीनाम् । अधिश्रयणोदकासेचनतण्डुलावपनैधोपदकर्षणिक्रियाः प्रधानस्य कर्तुः पाकः । अधिश्रयणोदकासेचनतण्डुलावपनैधोपकर्षणादिक्रियाः कुर्वन् एव देवदत्तः पचति इति उच्यते । तत्र तदा पचिः वर्तते । एषः प्रधानकर्तुः पाकः । एतत् प्रधानकर्तुः कर्तृत्वम् । द्रोणम् पचति आढकम् पचति ति सम्भवनक्रिया धारणक्रिया च अधिकरणस्य पाकः । द्रोणम् पचति आढकम् पचति इति सम्भवनक्रियाम् धारणक्रियाम् च कुर्वती स्थाली पचति इति उचत्ये । तत्र तदा पचिः वर्तते । एषः धिकरणस्य पाकः । एतत् अधिकरणस्य कर्तृत्वम् । एधाः पक्ष्यन्ति आ विक्लित्तेः ज्वलिष्यन्ति इति ज्वल्वनक्रिया करणस्य पाकः । एधाः पक्ष्यन्ति आ विक्लित्तेः ज्वलिष्यन्ति इति कुर्वन्ति काष्ठानि पचन्ति इति उच्यन्ते । तत्र तदा पचिः वर्तते । एषः करणस्य पाकः ।एतत् करणस्य कर्तृत्वम् । उद्यमननिपातनानि कर्तुः छिदिक्रिया । उद्यमननिपातनानि कुर्वन् देवदत्तः छिनत्ति इति उच्यते । तत्र तदा छिदिः वर्तते । एषः प्रधानकर्तुः छेदः । एतत् प्रधानकर्तुः कर्तृत्वम् । यत् तत् न तृणेन तत्परशोः छेदनम् । यत् तत् समाने उद्यमने निपातने च परशुना छिद्यते न तृणेन तत् परशोः छेदनम् । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् । इतरथा हि असितृणयोः छेदने अविशेषः स्यात् । यः हि मन्यत उद्यमननिपातनात् एव एतत् भवति छिनत्ति इति असितृणयोः छेदने न तस्य विशेषः स्यात् । यत् असिना छिद्यते तृणेन अपि तत् छिद्येत । अपादानादीनाम् तु अप्रसिद्धिः । अपादानादीनाम् कर्तृत्वस्य अप्रसिद्धिः । यथा हि भवता करणाधिकरणयोः कर्तृत्वम् निर्दर्शितम् न तथा अपादानादीनाम् कर्तृत्वम् निदर्श्यते । न वा स्वतन्त्रपरतन्त्रत्वात् तयोः पर्यायेण वचनम् वचनाश्रया च सञ्ज्ञा । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । स्वतन्त्रपरतन्त्रत्वात् । सर्वत्र एव अत्र स्वातन्त्र्यम् पारतन्त्र्यम् च विवक्षितम् । तयोः पर्यायेण वचनम् । तयोः स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्ययोः पर्यायेण वचनम् भविष्यति । वचनाश्रया च सञ्ज्ञा भविष्यति । तत् यथा । बलाहकात् विद्योतते । बलाहके विद्योतते । बलाहकः विद्योतते इति । किम् तर्हि उच्यते अपादानादीनाम् तु अप्रसिद्धिः इति । एवम् तर्हि न ब्रूमः अपादानादीनाम् कर्तृत्वस्य अप्रसिद्धिः इति । पर्याप्तम् करणाधिकरणयोः कर्तृत्वम् निदर्शितम् अपादानीनाम् कर्तृत्वनिर्दर्शनाय । पर्याप्तः ह्येकः पुलाकः स्थाल्याः निर्दर्शनाय । किम् तर्हि । सञ्ज्ञायाः अप्रसिद्धिः । यावता सर्वत्र एव अत्र स्वातन्त्र्यम् विद्यते पारतन्त्र्यम् च तत्र परत्वात् कर्तृसञ्ज्ञा एव प्राप्नोति । अत्र अपि न वा स्वतन्त्र्यपरतन्त्रत्वात् तयोः पर्यायेण वचनम् वचनाश्रया च सञ्ज्ञा इति एव । यथा पुनः इदम् स्थाल्याः स्वातन्त्र्यम् निदर्शितम् सम्भवनक्रियाम् धारणक्रियाम् च कुर्वती स्थाली स्वतन्त्रा इति क्व इदानीम् परतन्त्रा स्यात् । यत् तत् प्रक्षालनम् परिवर्तनम् वा । न वै एवमर्थम् स्थाली उपादियते प्रक्षालनम् परिवर्तनम् च करिष्यामि इति । कथम् तर्हि । सम्भवनक्रियाम् धारणक्रियाम् च करिष्यति इति । तत्र च सौ स्वतन्त्रा । क्व इदानीम् परतन्त्रा । एवम् तर्हि स्थालीस्थे यत्ने कथ्यमाने स्थाली स्वतन्त्रा कर्तृस्थे यत्ने कथ्यमाने परतन्त्रा । ननु च भोः कर्तृस्थे अपि वै यत्ने कथ्यमाने स्थाली सम्भवनक्रियाम् धारणक्रियाम् च करोति । तत्र असौ स्वतन्त्रा । क्व इदानीम् परतन्त्रा । एवम् तर्हि प्रधानेन समवाये स्थाली परतन्त्रा व्यवाये स्वतन्त्रा । तत् यथा अमात्यादीनाम् राज्ञा सह समवाये पारतन्त्र्यम् व्यवाये स्वातन्त्र्यम् । किम् पुनः प्रधानम् । कर्ता ।कथम् पुनः ज्ञायते कर्ता प्रधानम् इति । यत् सर्वेषु साधनेषु सम्निहितेषु कर्ता प्रवर्तयिता भवति । ननु च भोः प्रधानेन अपि वै समवाये स्थाल्याः अनेनार्थः अधिकरणम् कारकम् इति
KA I,324.6-326.17 Ro II,379-386 ayam tarhi doṣaḥ karmasañjñāprasaṅgaḥ ca akathitasya brāhmaṇasya putram panthānam pṛcchati iti . na eṣaḥ doṣaḥ . kārakaḥ iti mahatī sañjñā kriyate . sañjñā ca nāma yataḥ na laghīyaḥ . kutaḥ etat . laghvartham hi sañjñākāraṇam . tatra mahatyāḥ sañjñāyāḥ karaṇe etatprayojanam anvarthasañjñā yathā vijñāyeta . karoti iti kārakam iti . anvartham iti cet akartari kartṛśabdānupapattiḥ . anvartham iti cet akartari kartṛśabdaḥ na upapadyate . karaṇam kārakam adhikaraṇam kārakam iti . siddham tu pratikārakam kriyābhedāt pacādīnām karaṇādhikaraṇayoḥ kartṛbhāvaḥ . siddhaḥ karaṇādhikaraṇayoḥ kartṛbhāvaḥ . kutaḥ . pratikārakam kriyābhedāt pacādīnām . pacādīnām hi pratikārakam kriyā bhidyate . kim idam pratikārakam iti . kārakam kārakam prati pratikārakam . kaḥ asau pratikārakam kriyābhedaḥ pacādīnām . adhiśrayaṇodakāsecanataṇḍulāvapanaidhopadakarṣaṇikriyāḥ pradhānasya kartuḥ pākaḥ . adhiśrayaṇodakāsecanataṇḍulāvapanaidhopakarṣaṇādikriyāḥ kurvan eva devadattaḥ pacati iti ucyate . tatra tadā paciḥ vartate . eṣaḥ pradhānakartuḥ pākaḥ . etat pradhānakartuḥ kartṛtvam . droṇam pacati āḍhakam pacati ti sambhavanakriyā dhāraṇakriyā ca adhikaraṇasya pākaḥ . droṇam pacati āḍhakam pacati iti sambhavanakriyām dhāraṇakriyām ca kurvatī sthālī pacati iti ucatye . tatra tadā paciḥ vartate . eṣaḥ dhikaraṇasya pākaḥ . etat adhikaraṇasya kartṛtvam . edhāḥ pakṣyanti ā viklitteḥ jvaliṣyanti iti jvalvanakriyā karaṇasya pākaḥ . edhāḥ pakṣyanti ā viklitteḥ jvaliṣyanti iti kurvanti kāṣṭhāni pacanti iti ucyante . tatra tadā paciḥ vartate . eṣaḥ karaṇasya pākaḥ .etat karaṇasya kartṛtvam . udyamananipātanāni kartuḥ chidikriyā . udyamananipātanāni kurvan devadattaḥ chinatti iti ucyate . tatra tadā chidiḥ vartate . eṣaḥ pradhānakartuḥ chedaḥ . etat pradhānakartuḥ kartṛtvam . yat tat na tṛṇena tatparaśoḥ chedanam . yat tat samāne udyamane nipātane ca paraśunā chidyate na tṛṇena tat paraśoḥ chedanam . avaśyam ca etat evam vijñeyam . itarathā hi asitṛṇayoḥ chedane aviśeṣaḥ syāt . yaḥ hi manyata udyamananipātanāt eva etat bhavati chinatti iti asitṛṇayoḥ chedane na tasya viśeṣaḥ syāt . yat asinā chidyate tṛṇena api tat chidyeta . apādānādīnām tu aprasiddhiḥ . apādānādīnām kartṛtvasya aprasiddhiḥ . yathā hi bhavatā karaṇādhikaraṇayoḥ kartṛtvam nirdarśitam na tathā apādānādīnām kartṛtvam nidarśyate . na vā svatantraparatantratvāt tayoḥ paryāyeṇa vacanam vacanāśrayā ca sañjñā . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . svatantraparatantratvāt . sarvatra eva atra svātantryam pāratantryam ca vivakṣitam . tayoḥ paryāyeṇa vacanam . tayoḥ svātantryapāratantryayoḥ paryāyeṇa vacanam bhaviṣyati . vacanāśrayā ca sañjñā bhaviṣyati . tat yathā . balāhakāt vidyotate . balāhake vidyotate . balāhakaḥ vidyotate iti . kim tarhi ucyate apādānādīnām tu aprasiddhiḥ iti . evam tarhi na brūmaḥ apādānādīnām kartṛtvasya aprasiddhiḥ iti . paryāptam karaṇādhikaraṇayoḥ kartṛtvam nidarśitam apādānīnām kartṛtvanirdarśanāya . paryāptaḥ hyekaḥ pulākaḥ sthālyāḥ nirdarśanāya . kim tarhi . sañjñāyāḥ aprasiddhiḥ . yāvatā sarvatra eva atra svātantryam vidyate pāratantryam ca tatra paratvāt kartṛsañjñā eva prāpnoti . atra api na vā svatantryaparatantratvāt tayoḥ paryāyeṇa vacanam vacanāśrayā ca sañjñā iti eva . yathā punaḥ idam sthālyāḥ svātantryam nidarśitam sambhavanakriyām dhāraṇakriyām ca kurvatī sthālī svatantrā iti kva idānīm paratantrā syāt . yat tat prakṣālanam parivartanam vā . na vai evamartham sthālī upādiyate prakṣālanam parivartanam ca kariṣyāmi iti . katham tarhi . sambhavanakriyām dhāraṇakriyām ca kariṣyati iti . tatra ca sau svatantrā . kva idānīm paratantrā . evam tarhi sthālīsthe yatne kathyamāne sthālī svatantrā kartṛsthe yatne kathyamāne paratantrā . nanu ca bhoḥ kartṛsthe api vai yatne kathyamāne sthālī sambhavanakriyām dhāraṇakriyām ca karoti . tatra asau svatantrā . kva idānīm paratantrā . evam tarhi pradhānena samavāye sthālī paratantrā vyavāye svatantrā . tat yathā amātyādīnām rājñā saha samavāye pāratantryam vyavāye svātantryam . kim punaḥ pradhānam . kartā .katham punaḥ jñāyate kartā pradhānam iti . yat sarveṣu sādhaneṣu samnihiteṣu kartā pravartayitā bhavati . nanu ca bhoḥ pradhānena api vai samavāye sthālyāḥ anenārthaḥ adhikaraṇam kārakam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.