क्अ इ,३२३।२-३२४।५ रो इइ,३७६-३७९ किम् इदम् कारके इति । सञ्ज्ञानिर्देशः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । इह हि व्याकरणे ये वा एते लोके प्रतीतपदार्थकाः शब्दाः तैः निर्देशाः क्रियन्ते पशुः अपत्यम् देवता इति याः वा एताः कृत्रिमाः टिघुघभसञ्ज्ञाः ताभिः । न च अयम् लोके ध्रुवादीनाम् प्रतीतपदार्थकः शब्दः न खलु अपि कृत्रिमा सञ्ज्ञा अन्यत्र अविधानात् । सञ्ज्ञाधिकारः च अयम् । तत्र किम् अन्यत् शक्यम् विज्ञातुम् अन्यत् अतः सञ्ज्ञायाः । कारके इति सञ्ज्ञानिर्देशः चेत्सञ्ज्ञिनः अपि निर्देशः । कारके इति सञ्ज्ञानिर्देशः चेत्सञ्ज्ञिनः अपि निर्देशः कर्तव्यः । साधकम् निर्वर्तकम् कारकसञ्ज्ञम् भवति इति वक्तव्यम् । इतरथा हि अनिष्टप्रसङ्गः ग्रामस्य समीपात् आगच्छति इति अकारकस्य । इतरथा हि अनिष्टम् प्रसज्येत । अकारकस्य अपि अपादादनसञ्ज्ञा प्रसज्येत । क्व । ग्रामस्य समीपात् आगच्छति इति । न एषः दोषः । न अत्र ग्रामः अपाययुक्तः । किम् तर्हि । समीपम् । यदा च ग्रामः अपाययुक्तः भवति भवति तदा अपादानसञ्ज्ञा । तत् यथा ग्रामात् आगच्छति इति । कर्मसञ्ज्ञाप्रसङ्गः अकथितस्य ब्राह्मणस्य पुत्रम् पन्थानम् पृच्छति इति । कर्मसञ्ज्ञा च प्राप्नोति अकथितस्य। क्व । ब्राह्मणस्य पुत्रम् पन्थानम् पृच्छति इति । न एषः दोषः । अयम् अकथितशब्दः अस्ति एव सङ्कीर्तिते वर्तते । तत् यथा कः चित् कम् चित् सञ्चक्ष्य आह असौ अत्र अकथितः । असंकीर्तितः इति गम्यते । अस्ति अप्राधान्ये वर्तते । तत् यथा अकथितः असौ ग्रामे अकथितः असौ नगरे इति उच्यते यः यत्र अप्रधानः भवति । तत् यदा अप्राधान्ये अकथित्शब्दः वर्तते तदा एषः दोषः कर्मसञ्ज्ञाप्रसङ्गः अकथितस्य ब्राह्मणस्य पुत्रम् पन्थानम् पृच्छति इति । अपादानम् च वृक्षस्य पर्णम् पतति इति । अपादानसञ्ज्ञा च प्राप्नोति । क्व । वृक्षस्य पर्णम् पतति । कुड्यस्य पिण्डः पतति इति । ना वा अपायस्याविवक्षितत्वात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अपायस्य अविवक्षितत्वात् । न अत्र अपायः विवक्षितः । किम् तर्हि । सम्बन्धः । यदा च अपायः विवक्षितः भवति भवति तदा अपादानसञ्ज्ञा । तत् यथा । वृक्षात् पर्णम् पतति इति । सम्बन्धस्तु तदा न विवक्षितः भवति । न ज्ञायते कङ्कस्य वा कुररस्य वा इति ।
KA I,323.2-324.5 Ro II,376-379 kim idam kārake iti . sañjñānirdeśaḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . iha hi vyākaraṇe ye vā ete loke pratītapadārthakāḥ śabdāḥ taiḥ nirdeśāḥ kriyante paśuḥ apatyam devatā iti yāḥ vā etāḥ kṛtrimāḥ ṭighughabhasañjñāḥ tābhiḥ . na ca ayam loke dhruvādīnām pratītapadārthakaḥ śabdaḥ na khalu api kṛtrimā sañjñā anyatra avidhānāt . sañjñādhikāraḥ ca ayam . tatra kim anyat śakyam vijñātum anyat ataḥ sañjñāyāḥ . kārake iti sañjñānirdeśaḥ cetsañjñinaḥ api nirdeśaḥ . kārake iti sañjñānirdeśaḥ cetsañjñinaḥ api nirdeśaḥ kartavyaḥ . sādhakam nirvartakam kārakasañjñam bhavati iti vaktavyam . itarathā hi aniṣṭaprasaṅgaḥ grāmasya samīpāt āgacchati iti akārakasya . itarathā hi aniṣṭam prasajyeta . akārakasya api apādādanasañjñā prasajyeta . kva . grāmasya samīpāt āgacchati iti . na eṣaḥ doṣaḥ . na atra grāmaḥ apāyayuktaḥ . kim tarhi . samīpam . yadā ca grāmaḥ apāyayuktaḥ bhavati bhavati tadā apādānasañjñā . tat yathā grāmāt āgacchati iti . karmasañjñāprasaṅgaḥ akathitasya brāhmaṇasya putram panthānam pṛcchati iti . karmasañjñā ca prāpnoti akathitasya. kva . brāhmaṇasya putram panthānam pṛcchati iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ayam akathitaśabdaḥ asti eva saṅkīrtite vartate . tat yathā kaḥ cit kam cit sañcakṣya āha asau atra akathitaḥ . asaṃkīrtitaḥ iti gamyate . asti aprādhānye vartate . tat yathā akathitaḥ asau grāme akathitaḥ asau nagare iti ucyate yaḥ yatra apradhānaḥ bhavati . tat yadā aprādhānye akathitśabdaḥ vartate tadā eṣaḥ doṣaḥ karmasañjñāprasaṅgaḥ akathitasya brāhmaṇasya putram panthānam pṛcchati iti . apādānam ca vṛkṣasya parṇam patati iti . apādānasañjñā ca prāpnoti . kva . vṛkṣasya parṇam patati . kuḍyasya piṇḍaḥ patati iti . nā vā apāyasyāvivakṣitatvāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . apāyasya avivakṣitatvāt . na atra apāyaḥ vivakṣitaḥ . kim tarhi . sambandhaḥ . yadā ca apāyaḥ vivakṣitaḥ bhavati bhavati tadā apādānasañjñā . tat yathā . vṛkṣāt parṇam patati iti . sambandhastu tadā na vivakṣitaḥ bhavati . na jñāyate kaṅkasya vā kurarasya vā iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.