क्अ इ,३१२।२-३१३।२३ रो इइ,३४०-३४४ यू इति किमर्थम् । खट्वा माला । किम् च स्यात् । खट्वाबन्धुः मालाबन्धुः । नदी बन्धुनि इति एषः स्वरः प्रसज्येत । इह च बहुखट्वकः इति नद्यृतः च इति नित्यः कप् प्रसज्येत । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न आपः नदीसञ्ज्ञा भवति इति यत् अयम् ङेः आम् नद्याम्नीभ्यः इति पृथक् आब्ग्रहणम् करोति । इह तर्हि मात्रे मातुः इति आट् नद्याः इति आट् प्रसज्येत । किम् पुनः इदम् दीर्घयोः ग्रहणम् आहोस्विद् ह्रस्वयोः । किम् चातः । यदि दीर्घयोः ग्रहणम् यू इति निर्देशः न उपपद्यते । दीर्घात् हि पूर्वसवर्णः प्रतिषिध्यते । उत्तरत्र च विशेषणम् न प्रकल्पेत यू ह्रस्वौ इति । यदि यू न ह्रस्वौ । अथ ह्रस्वौ न यू । यू ह्रस्वौ चेति विप्रतिषिद्धम् । अथ ह्रस्वयोः हे शकटे अत्र अपि प्रसज्येत । न एषः दोषः । अवश्यम् अत्र विभाषा नदीसञ्ज्ञा एषितव्या । उभयम् हि इष्यते : हे शकटि हे शकटे इति । इह तर्हि शकटिबन्धुः इति नदी बन्धुनि इति एषः स्वरः प्रसज्येत । इह च बहुशकटिः इति नद्यृतः चेति नित्यः कप् प्रसज्येत । न एषः दोषः । ङिति ह्रस्वः च इति अयम् नियमार्थः भविष्यति । ङिति एव यू ह्रस्वौ नदीसञ्ज्ञौ भवतः न न्यत्र इति । कैमर्थक्यात् नियमः भवति । विधेयम् न अस्ति इति कृत्वा । इह च अस्ति विधेयम् । किम् । नित्या नदीसञ्ज्ञा प्राप्ता सा विभाषा विधेया । तत्र अपूर्वः विधिः अस्तु नियमः अस्तु इति अपूर्वः एव विधिः भविष्यति न नियमः । अथ अयम् नित्यः योगः स्यात् प्रकल्पेत नियमः । बाढम् प्रकल्पेत । नित्यः तर्थि भविष्यति । तत् कथम् । योगविभागः करिष्यते । इदम् अस्ति । यू स्त्र्याख्यौ नदी न इयङुवङ्स्थानौ अस्त्री वामि । ततः ङिति । ङिति च इयङुवङ्स्थानौ यू वा अस्त्री नदीसञ्ज्ञौ न भवतः । ततः ह्रस्वौ । ह्रस्वौ च यू स्त्र्याख्यौ ङिति नदीसञ्ज्ञौ भवतः । इयङुवङ्स्थानौ वा न इति च निवृत्तम् । यदि एवम् शकटये अत्र गुणः न प्राप्नोति । द्वितीयः योगविभागः करिष्यते । शेषग्रहणम् न करिष्यते । कथम् । इदम् अस्ति । यू स्त्र्याख्यौ नदी न इयङुवङ्स्थानौ अस्त्री वामि । ततः ङिति । ङिति च इयङुवङ्स्थानौ यू वा अस्त्री नदीसञ्ज्ञौ न भवतः । ततः ह्रस्वौ । ह्रस्वौ च यू स्त्र्याख्यौ ङिति नदीसञ्ज्ञौ भवतः । ततः ह्रस्वौ । ह्रस्वौ च यू स्त्र्याख्यौ ङिति नदीसञ्ज्ञौ भवतः । इयङुवङ्स्थानौ वा न इति च निवृत्तम् । ततः घि । घिसञ्ज्ञौ च भवतः स्त्र्याख्यौ यू ह्रस्वौ ङिति । ततः असखि । सखिवर्जितौ च यू ह्रस्वौ घिसञ्ज्ञौ भवतः । स्त्र्याख्यौ ङिति इति च निवृत्तम् । यदि तर्हि शेषग्रहणम् न क्रियते न अर्थः एकेन अपि योगविभागेन । अविशेषेण नदीसञ्ज्ञा उत्सर्गः । तस्याः ह्रस्वयोः घिसञ्ज्ञा बाधिका । तस्याम् नित्यायाम् प्राप्तायाम् ङिति विभाषा आरभ्यते । अथ वा पुनः अस्तु दीर्घयोः । ननु च उक्तम् निर्देशः न उपपद्यते । दीर्घात् हि पूर्वसवर्णः प्रतिषिध्यते । वा छन्दसि इति एवम् भविष्यति । छन्दसि इति उच्यते न च इदम् छन्दः । छन्दोवत् सूत्राणि भवन्ति इति । यत् अपि उच्यते उत्तरत्र विशेषेणम् न प्रकल्पेत यू ह्रस्वौ इति । यदि यू न ह्रस्वौ अथ ह्रस्वौ न यू । यू ह्रस्वौ इति विप्रतिषिद्धम् इति । न एतत् विप्रतिषिद्धम् । आह अयम् यू ह्रस्वौ इति । यदि यू न ह्रस्वौ । अथ ह्रस्वौ न यू । ते एवम् विज्ञास्यामः य्वोः यौ ह्रस्वौ इति । कौ च य्वोः ह्रस्वौ । सवर्णौ । अथ स्त्र्याख्यौ इति कः अयम् शब्दः । स्त्रियम् आचक्षाते स्त्र्याख्यौ । यदि एवम् स्त्र्याख्यायौ इति प्राप्नोति । अनुपसर्गे हि कः विधीयते । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति यस्मिन् दश सहस्राणि पुत्रे जाते गवाम् ददौ । ब्राह्मणेभ्यः प्रियाख्येभ्यः सः अयम् उञ्छेन जीवति । छन्दोवत् कवयः कुर्वन्ति । न हि एषा इष्टिः । एवम् तर्हि कर्मसाधनः भविष्यति : स्त्रियाम् आख्यायेते स्त्र्याख्यौ । यदि कर्मसाधनः कृत्स्त्रियाः धातुस्त्रियाः च न सिध्यति
KA I,312.2-313.23 Ro II,340-344 yū iti kimartham . khaṭvā mālā . kim ca syāt . khaṭvābandhuḥ mālābandhuḥ . nadī bandhuni iti eṣaḥ svaraḥ prasajyeta . iha ca bahukhaṭvakaḥ iti nadyṛtaḥ ca iti nityaḥ kap prasajyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na āpaḥ nadīsañjñā bhavati iti yat ayam ṅeḥ ām nadyāmnībhyaḥ iti pṛthak ābgrahaṇam karoti . iha tarhi mātre mātuḥ iti āṭ nadyāḥ iti āṭ prasajyeta . kim punaḥ idam dīrghayoḥ grahaṇam āhosvid hrasvayoḥ . kim cātaḥ . yadi dīrghayoḥ grahaṇam yū iti nirdeśaḥ na upapadyate . dīrghāt hi pūrvasavarṇaḥ pratiṣidhyate . uttaratra ca viśeṣaṇam na prakalpeta yū hrasvau iti . yadi yū na hrasvau . atha hrasvau na yū . yū hrasvau ceti vipratiṣiddham . atha hrasvayoḥ he śakaṭe atra api prasajyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . avaśyam atra vibhāṣā nadīsañjñā eṣitavyā . ubhayam hi iṣyate : he śakaṭi he śakaṭe iti . iha tarhi śakaṭibandhuḥ iti nadī bandhuni iti eṣaḥ svaraḥ prasajyeta . iha ca bahuśakaṭiḥ iti nadyṛtaḥ ceti nityaḥ kap prasajyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . ṅiti hrasvaḥ ca iti ayam niyamārthaḥ bhaviṣyati . ṅiti eva yū hrasvau nadīsañjñau bhavataḥ na nyatra iti . kaimarthakyāt niyamaḥ bhavati . vidheyam na asti iti kṛtvā . iha ca asti vidheyam . kim . nityā nadīsañjñā prāptā sā vibhāṣā vidheyā . tatra apūrvaḥ vidhiḥ astu niyamaḥ astu iti apūrvaḥ eva vidhiḥ bhaviṣyati na niyamaḥ . atha ayam nityaḥ yogaḥ syāt prakalpeta niyamaḥ . bāḍham prakalpeta . nityaḥ tarthi bhaviṣyati | tat katham . yogavibhāgaḥ kariṣyate . idam asti . yū stryākhyau nadī na iyaṅuvaṅsthānau astrī vāmi . tataḥ ṅiti . ṅiti ca iyaṅuvaṅsthānau yū vā astrī nadīsañjñau na bhavataḥ . tataḥ hrasvau . hrasvau ca yū stryākhyau ṅiti nadīsañjñau bhavataḥ . iyaṅuvaṅsthānau vā na iti ca nivṛttam . yadi evam śakaṭaye atra guṇaḥ na prāpnoti . dvitīyaḥ yogavibhāgaḥ kariṣyate . śeṣagrahaṇam na kariṣyate . katham . idam asti . yū stryākhyau nadī na iyaṅuvaṅsthānau astrī vāmi . tataḥ ṅiti . ṅiti ca iyaṅuvaṅsthānau yū vā astrī nadīsañjñau na bhavataḥ . tataḥ hrasvau . hrasvau ca yū stryākhyau ṅiti nadīsañjñau bhavataḥ . tataḥ hrasvau . hrasvau ca yū stryākhyau ṅiti nadīsañjñau bhavataḥ . iyaṅuvaṅsthānau vā na iti ca nivṛttam . tataḥ ghi . ghisañjñau ca bhavataḥ stryākhyau yū hrasvau ṅiti . tataḥ asakhi . sakhivarjitau ca yū hrasvau ghisañjñau bhavataḥ . stryākhyau ṅiti iti ca nivṛttam . yadi tarhi śeṣagrahaṇam na kriyate na arthaḥ ekena api yogavibhāgena . aviśeṣeṇa nadīsañjñā utsargaḥ . tasyāḥ hrasvayoḥ ghisañjñā bādhikā . tasyām nityāyām prāptāyām ṅiti vibhāṣā ārabhyate . atha vā punaḥ astu dīrghayoḥ . nanu ca uktam nirdeśaḥ na upapadyate . dīrghāt hi pūrvasavarṇaḥ pratiṣidhyate . vā chandasi iti evam bhaviṣyati . chandasi iti ucyate na ca idam chandaḥ . chandovat sūtrāṇi bhavanti iti . yat api ucyate uttaratra viśeṣeṇam na prakalpeta yū hrasvau iti . yadi yū na hrasvau atha hrasvau na yū . yū hrasvau iti vipratiṣiddham iti . na etat vipratiṣiddham . āha ayam yū hrasvau iti . yadi yū na hrasvau . atha hrasvau na yū . te evam vijñāsyāmaḥ yvoḥ yau hrasvau iti . kau ca yvoḥ hrasvau . savarṇau . atha stryākhyau iti kaḥ ayam śabdaḥ . striyam ācakṣāte stryākhyau . yadi evam stryākhyāyau iti prāpnoti . anupasarge hi kaḥ vidhīyate . na tarhi idānīm idam bhavati yasmin daśa sahasrāṇi putre jāte gavām dadau . brāhmaṇebhyaḥ priyākhyebhyaḥ saḥ ayam uñchena jīvati . chandovat kavayaḥ kurvanti . na hi eṣā iṣṭiḥ . evam tarhi karmasādhanaḥ bhaviṣyati : striyām ākhyāyete stryākhyau . yadi karmasādhanaḥ kṛtstriyāḥ dhātustriyāḥ ca na sidhyati
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.