क्अ इ,३१३।२३-३१५।३ रो इइ,३४५-३४९ अथ आख्याग्रहणम् किमर्थम् । नदीसञ्ज्ञायाम् आख्याग्रहणम् स्त्रीविषयार्थम् । नदीसञ्ज्ञायाम् आख्याग्रहणम् स्त्रीविषयार्थम् । स्त्रीविषयौ एव यौ नित्यम् तयोः एव नदीसञ्ज्ञा यथा स्यात् । इह मा भूत् ग्रामण्ये सेनान्ये स्त्रियै इति । प्रथमलिङ्गग्रहणम् च । प्रथमलिङ्गग्रहणम् च कर्तव्यम् । प्रथमलिङ्गे यौ स्त्र्याखौ इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । प्रयोजनम् क्विब्लुप्समासाः । कुमार्यै ब्राह्मणाय । लुप् । खरकुट्यै ब्राह्मणाय । अतितन्त्र्यै ब्राह्मणाय अतिलक्ष्म्यै ब्राह्मणाय । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अवयवस्त्रीविषयत्वात् सिद्धम् । अवयवः अत्र स्त्रीविषयः तदाश्रया नदीसञ्ज्ञा भविष्यति । अवयवस्त्रीविषयत्वात् सिद्धम् इति चेत् इयङुवङ्स्थानप्रतिषेधे यण्स्थानप्रतिषेधप्रसङ्गः अवयवस्य इयङुवङ्स्थानत्वात् । अवयवस्त्रीविषयत्वात् सिद्धम् इति चेत् इयङुवङ्स्थानप्रतिषेधे यण्स्थानयोः अपि य्वोः प्रतिषेधः प्रसज्येत । आध्यै प्रध्यै ब्राह्मण्यै । किम् कारणम् । अवयवस्य इयङुवङ्स्थानत्वात् । अवयवः अत्र इयङुवङ्स्थानः । सिद्धम् त्वङ्गरूपग्रहणात् यस्य अङ्गस्य इयुवौ तत्प्रतिषेधात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । अङ्गरूपम् गृह्यते । यस्य अङ्गस्य इयुवौ भवतः तस्य इदम् ग्रहणम् । न च एतस्य अङ्गस्य इयुवौ भवतः । ह्रस्वेयुव्स्थानप्रवृत्तौ च स्त्रीवचने । ह्रस्वौ च इयुव्स्थानौ च प्रवृत्तौ च प्राक् च प्रवृत्तेः स्त्रीवचनौ एव नदीसञ्ज्ञौ भवतः इति वक्तव्यम् । शकट्यै अतिशकट्यै ब्रामणाण्यै । क्व मा भूत् । शकटये अतिशकटये ब्राह्मणाय । धेन्वै अतिधेन्वै ब्राह्मण्यै । क्व मा भूत् । धेनवे अतिधेनवे ब्राह्मणाय । श्रियै अतिश्रियै ब्राह्मण्यै । क्व मा भूत् । श्रिये अतिश्रिये ब्राह्मणाय । भ्रुवै अतिभ्रुवै ब्राह्मण्यै । क्व मा भूत् । भ्रुवे अतिभ्रुवे ब्राह्मणाय । अपरः आह : ह्रस्वौ च इयुव्स्थानौ च प्रवृत्तौ अपि स्त्रीवचनौ एव नदीसञ्ज्ञौ भवतः इति वक्तव्यम् : शकट्यै , अतिशकट्यै ब्रामणाण्यै । क्व मा भूत् । शकटये अतिशकटये ब्राह्मणाय । धेन्वै अतिधेन्वै ब्राह्मण्यै । क्व मा भूत् । धेनवे अतिधेनवे ब्राह्मणाय । श्रियै अतिश्रियै ब्राह्मण्यै । क्व मा भूत् । श्रिये अतिश्रिये ब्राह्मणाय । भ्रुवै अतिभ्रुवै ब्राह्मण्यै । क्व मा भूत् । भ्रुवे अतिभ्रुवे ब्राह्मणाय । किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । प्रथमलिङ्गग्रहणम् चोदितम् । तत् द्वेष्यम् विजानीयात् : सर्वम् एतत् विकल्पते इति । तत् आचार्यः सुहृत् भूत्वा अन्वाचष्टे ह्रस्वौ च इयुव्स्थानौ च प्रवृत्तौ च प्राक् च प्रवृत्तेः स्त्रीवचनौ एव इति ।
KA I,313.23-315.3 Ro II,345-349 atha ākhyāgrahaṇam kimartham . nadīsañjñāyām ākhyāgrahaṇam strīviṣayārtham . nadīsañjñāyām ākhyāgrahaṇam strīviṣayārtham . strīviṣayau eva yau nityam tayoḥ eva nadīsañjñā yathā syāt . iha mā bhūt grāmaṇye senānye striyai iti . prathamaliṅgagrahaṇam ca . prathamaliṅgagrahaṇam ca kartavyam . prathamaliṅge yau stryākhau iti vaktavyam . kim prayojanam . prayojanam kviblupsamāsāḥ . kumāryai brāhmaṇāya . lup . kharakuṭyai brāhmaṇāya . atitantryai brāhmaṇāya atilakṣmyai brāhmaṇāya . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . avayavastrīviṣayatvāt siddham . avayavaḥ atra strīviṣayaḥ tadāśrayā nadīsañjñā bhaviṣyati . avayavastrīviṣayatvāt siddham iti cet iyaṅuvaṅsthānapratiṣedhe yaṇsthānapratiṣedhaprasaṅgaḥ avayavasya iyaṅuvaṅsthānatvāt . avayavastrīviṣayatvāt siddham iti cet iyaṅuvaṅsthānapratiṣedhe yaṇsthānayoḥ api yvoḥ pratiṣedhaḥ prasajyeta . ādhyai pradhyai brāhmaṇyai . kim kāraṇam . avayavasya iyaṅuvaṅsthānatvāt . avayavaḥ atra iyaṅuvaṅsthānaḥ . siddham tvaṅgarūpagrahaṇāt yasya aṅgasya iyuvau tatpratiṣedhāt . siddham etat . katham . aṅgarūpam gṛhyate . yasya aṅgasya iyuvau bhavataḥ tasya idam grahaṇam . na ca etasya aṅgasya iyuvau bhavataḥ . hrasveyuvsthānapravṛttau ca strīvacane . hrasvau ca iyuvsthānau ca pravṛttau ca prāk ca pravṛtteḥ strīvacanau eva nadīsañjñau bhavataḥ iti vaktavyam . śakaṭyai atiśakaṭyai brāmaṇāṇyai . kva mā bhūt . śakaṭaye atiśakaṭaye brāhmaṇāya . dhenvai atidhenvai brāhmaṇyai . kva mā bhūt . dhenave atidhenave brāhmaṇāya . śriyai atiśriyai brāhmaṇyai . kva mā bhūt . śriye atiśriye brāhmaṇāya . bhruvai atibhruvai brāhmaṇyai . kva mā bhūt . bhruve atibhruve brāhmaṇāya . aparaḥ āha : hrasvau ca iyuvsthānau ca pravṛttau api strīvacanau eva nadīsañjñau bhavataḥ iti vaktavyam : śakaṭyai , atiśakaṭyai brāmaṇāṇyai . kva mā bhūt . śakaṭaye atiśakaṭaye brāhmaṇāya . dhenvai atidhenvai brāhmaṇyai . kva mā bhūt . dhenave atidhenave brāhmaṇāya . śriyai atiśriyai brāhmaṇyai . kva mā bhūt . śriye atiśriye brāhmaṇāya . bhruvai atibhruvai brāhmaṇyai . kva mā bhūt . bhruve atibhruve brāhmaṇāya . kimartham punaḥ idam ucyate . prathamaliṅgagrahaṇam coditam . tat dveṣyam vijānīyāt : sarvam etat vikalpate iti . tat ācāryaḥ suhṛt bhūtvā anvācaṣṭe hrasvau ca iyuvsthānau ca pravṛttau ca prāk ca pravṛtteḥ strīvacanau eva iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.