क्अ इ,३४५।९-३४६।१४ रो इइ,४५३-४५६ किमिदम् प्राग्धातुवचनम् प्रयोगनियमार्थम् : एते प्राक् एव धातोः प्रयोक्तव्याः । आहोस्वित् सञ्ज्ञानियमार्थम् : एते प्राक् च अक्प्राक् च प्रयोक्तव्याः , प्राक् प्रयुज्यमानानाम् गतिसञ्ज्ञा भवति इति । कः च अत्र विशेषः । प्राग्धातुवचनम् प्रयोगनियमार्थम् इति चेत् अनुकरणस्य इतिकरणपरप्रतिषेधः अनिष्टशब्दनिवृत्त्यर्थः । प्राग्धातुवचनम् प्रयोगनियमार्थम् इति चेत् अनुकरणस्य इतिकरणपरप्रतिषेधः वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । अनिष्टशब्दनिवृत्त्यर्थः । अनिष्टशबता मा भूत् इति । छन्दसि परव्यवहितवचनम् च । छन्दसि परे अपि व्यवहिताः च इति वक्तव्यम् । सञ्ज्ञानियमे सिद्धम् । सञ्ज्ञानियमे सिद्धम् एतत् भवति । अस्तु तर्हि सञ्ज्ञानियमः । उभयोः अनर्थकम् वचनम् अनिष्टादर्शनात् । उभयोः अपि पक्षयोः वचनमनर्थकम् । किम् कारणम् । अनिष्टादर्शनात् । न हि कः चित्प्रपचति इति प्रयोक्तव्ये पचतिप्र इति प्रयुङ्क्ते । यदि च अनिष्टम् दृश्येत ततः यत्नार्हम् स्यात् । उपसर्जनसन्निपाते तु पूर्वपरव्यवस्थार्थम् । उपसर्जनसन्निपाते तु पूर्वपरव्यवस्थार्थम् एतत् वक्तव्यम् । ऋषभम् कूलमुद्रुजम् ऋषभम् कूलमुद्वहम् । अत्र गतेः प्राक् धातोः प्रयोगः यथा स्यात् । यदि उपसर्जनसन्निपाते पूर्वपरव्यवस्थार्थम् इदम् उच्यते सुकटम्कराणि वीरणान् इ इति अत्र गतेः प्राक् धातोः प्रयोगः प्राप्नोति । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अत्र गतेः प्राक्प्रयोगः भवति इति यत् अयम् ईषद्दुःसुषु कृच्छ्राकृच्छार्थेषु खल् इति खकारम् अनुबन्धम् करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । खित्करणे एतत् प्रयोजनम् खिति इति मुम् यथा स्यात् इति । यदि च अत्र गतेः प्राक्प्रयोगः स्यात् खित्करणम् अनर्थकम् स्यात् । अस्तु अत्र मुम् । अनव्ययस्य इति प्रतिषेधः भविष्यति । पश्यति तु आचार्यः न अत्र गतेः प्राक् धतोः प्रयोगः भवति इति ततः खकारम् अनुबन्धम् करोति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । यदि अपि अत्र गतेः प्राक्प्रयोगः स्यात् स्यातेवात्र मुमागमः । कथम् । कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि ग्रहणम् भवति इति । तस्मात् न अर्थः एवमर्थेन प्राग्धातुवचनेन । कथम् ऋषभम् कूलमुद्रुजम् ऋषभम् कूलमुद्वहम् । न एषः दोषः । न एषः उदिः उपपदम् । किम् तर्हि । विशेषणम् । उदि कूले रुजिवहोः । उत्पूर्वाभ्याम् रुजिवहिभ्याम् कूले उपपदे इति ।
KA I,345.9-346.14 Ro II,453-456 kimidam prāgdhātuvacanam prayoganiyamārtham : ete prāk eva dhātoḥ prayoktavyāḥ . āhosvit sañjñāniyamārtham : ete prāk ca akprāk ca prayoktavyāḥ , prāk prayujyamānānām gatisañjñā bhavati iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . prāgdhātuvacanam prayoganiyamārtham iti cet anukaraṇasya itikaraṇaparapratiṣedhaḥ aniṣṭaśabdanivṛttyarthaḥ . prāgdhātuvacanam prayoganiyamārtham iti cet anukaraṇasya itikaraṇaparapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kim prayojanam . aniṣṭaśabdanivṛttyarthaḥ . aniṣṭaśabatā mā bhūt iti . chandasi paravyavahitavacanam ca . chandasi pare api vyavahitāḥ ca iti vaktavyam . sañjñāniyame siddham . sañjñāniyame siddham etat bhavati . astu tarhi sañjñāniyamaḥ . ubhayoḥ anarthakam vacanam aniṣṭādarśanāt . ubhayoḥ api pakṣayoḥ vacanamanarthakam . kim kāraṇam . aniṣṭādarśanāt . na hi kaḥ citprapacati iti prayoktavye pacatipra iti prayuṅkte . yadi ca aniṣṭam dṛśyeta tataḥ yatnārham syāt . upasarjanasannipāte tu pūrvaparavyavasthārtham . upasarjanasannipāte tu pūrvaparavyavasthārtham etat vaktavyam . ṛṣabham kūlamudrujam ṛṣabham kūlamudvaham . atra gateḥ prāk dhātoḥ prayogaḥ yathā syāt . yadi upasarjanasannipāte pūrvaparavyavasthārtham idam ucyate sukaṭamkarāṇi vīraṇān i iti atra gateḥ prāk dhātoḥ prayogaḥ prāpnoti . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na atra gateḥ prākprayogaḥ bhavati iti yat ayam īṣadduḥsuṣu kṛcchrākṛcchārtheṣu khal iti khakāram anubandham karoti . katham kṛtvā jñāpakam . khitkaraṇe etat prayojanam khiti iti mum yathā syāt iti . yadi ca atra gateḥ prākprayogaḥ syāt khitkaraṇam anarthakam syāt . astu atra mum . anavyayasya iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati . paśyati tu ācāryaḥ na atra gateḥ prāk dhatoḥ prayogaḥ bhavati iti tataḥ khakāram anubandham karoti . na etat asti jñāpakam . yadi api atra gateḥ prākprayogaḥ syāt syātevātra mumāgamaḥ . katham . kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasya api grahaṇam bhavati iti . tasmāt na arthaḥ evamarthena prāgdhātuvacanena . katham ṛṣabham kūlamudrujam ṛṣabham kūlamudvaham . na eṣaḥ doṣaḥ . na eṣaḥ udiḥ upapadam . kim tarhi . viśeṣaṇam . udi kūle rujivahoḥ . utpūrvābhyām rujivahibhyām kūle upapade iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.