क्अ इ,३८३।२-३८४,८ रो इइ,५८२-५८७ श्रितादिषु गमिगाम्यादीनाम् उपसङ्ख्यानम् । श्रितादिषु गमिगाम्यादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । ग्रामम् गमी ग्रमगमी ग्रमम् गामी ग्रामगामी । श्रितादिभिः अहीने द्वितीयासमासवचनानर्थक्यम् बहुव्रीहिकृतत्वात् । श्रितादिभिः अहीनवाचिन्याः द्वितीयायाः समासवचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । बहुव्रीहिकृतत्वात् । इह हि यः कष्टम् श्रितः कष्टम् अनेन श्रितम् भवति । तत्र बहुव्रीहिणा सिद्धम् । अहीने द्वीतीयास्वरवचनानर्थक्यम् च । अहीने द्वितीया पूर्वपदम् प्रकृतिस्वरम् भवति इति एतत् स्वरवचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । बहुव्रीहिकृतत्वात् एव । जातिस्वरप्रसङ्गः तु । जातिस्वरः तु प्राप्नोति । ग्रामततः अरण्यगतः । जातिकालसुखादिभ्यः अनाच्छादनात् क्तः अकृतमितप्रतिपन्नाः इति । तत्र जातादिषु वावचनात् सिद्धम् । यत् एतत् वा जाते इति एतत् वा जातादिषु इति वक्ष्यामि । इमे जातादयः भविष्यन्ति । ननु च भेदः भवति । बहुव्रीहौ सति समासान्तोदात्तत्वेन अपि भवितव्यम् पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन अपि तत्पुरुषत्वे सति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन एव । न अस्ति भेदः । यः अपि तत्पुरुषम् आरभते न तस्य दण्डवारितः बहुव्रीहिः । तत्र तत्पुरुषे सति द्वौ समासौ द्वौ स्वरौ । बहुव्रीहौ सति एकः समासः द्विस्वरत्वम् । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् तत्पुरुषम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः समाने अर्थे केवलम् विग्रहभेदात् यत्र तत्पुरुषः प्राप्नोति बहुव्रीहिः च तत्र तत्पुरुषः भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । राज्ञः सखा राजसखः । राजा सखा अस्य इति बहुव्रीहिः न भवति । न एतत् ज्ञापकसाध्यम् अपवादैः उत्सर्गाः बाध्यन्ते इति । बाधकेन अनेन भवितव्यम् सामान्यविहितस्य विशेषविहितेन । अथ न सामान्यविहितः । यत् उच्यते बहुव्रीहिकृतत्वात् इति एतत् अयुक्तम् । अस्ति खलु अपि विशेषः बहुव्रीहेः तत्पुरुषस्य च । किम् शब्दकृतः अथ अर्थकृतः । शब्दकृतः व अर्थकृतः च । शब्दकृतः तावत् । बहुव्रीहौ सति कपा भवितव्यम् । तत्पुरुषे सति न भवितव्यम् । अर्थकृतः । तत्पुरुषे सति रुहादीनाम् क्तः कर्तरि भवति धात्वर्थस्य अनपवर्गे । आरूढः वृक्षम् देवदत्तः इति । बहुव्रीहौ व्यपवृक्ते कर्मणि भवति । आरूढः वृक्षः देवदत्तेन इति । अन्यथाजातीयकः खलु अपि प्रत्यक्षेण अर्थसम्प्रत्ययः अन्यथाजातीयकः सम्बन्धात् । राज्ञः सखा राजसखा । सम्बन्धात् एतत् गन्तव्यम् नूनम् राज अपि अस्य सखा इति । उभयम् खलु अपि इष्यते : स्वस्ति सोमसखा पुनः एहि । गवाङ्सखः इति ।
KA I,383.2-384,8 Ro II,582-587 śritādiṣu gamigāmyādīnām upasaṅkhyānam . śritādiṣu gamigāmyādīnām upasaṅkhyānam kartavyam . grāmam gamī gramagamī gramam gāmī grāmagāmī . śritādibhiḥ ahīne dvitīyāsamāsavacanānarthakyam bahuvrīhikṛtatvāt . śritādibhiḥ ahīnavācinyāḥ dvitīyāyāḥ samāsavacanam anarthakam . kim kāraṇam . bahuvrīhikṛtatvāt . iha hi yaḥ kaṣṭam śritaḥ kaṣṭam anena śritam bhavati . tatra bahuvrīhiṇā siddham . ahīne dvītīyāsvaravacanānarthakyam ca . ahīne dvitīyā pūrvapadam prakṛtisvaram bhavati iti etat svaravacanam anarthakam . kim kāraṇam . bahuvrīhikṛtatvāt eva . jātisvaraprasaṅgaḥ tu . jātisvaraḥ tu prāpnoti . grāmatataḥ araṇyagataḥ . jātikālasukhādibhyaḥ anācchādanāt ktaḥ akṛtamitapratipannāḥ iti . tatra jātādiṣu vāvacanāt siddham . yat etat vā jāte iti etat vā jātādiṣu iti vakṣyāmi . ime jātādayaḥ bhaviṣyanti . nanu ca bhedaḥ bhavati . bahuvrīhau sati samāsāntodāttatvena api bhavitavyam pūrvapadaprakṛtisvaratvena api tatpuruṣatve sati pūrvapadaprakṛtisvaratvena eva . na asti bhedaḥ . yaḥ api tatpuruṣam ārabhate na tasya daṇḍavāritaḥ bahuvrīhiḥ . tatra tatpuruṣe sati dvau samāsau dvau svarau . bahuvrīhau sati ekaḥ samāsaḥ dvisvaratvam . evam tarhi siddhe sati yat tatpuruṣam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ samāne arthe kevalam vigrahabhedāt yatra tatpuruṣaḥ prāpnoti bahuvrīhiḥ ca tatra tatpuruṣaḥ bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . rājñaḥ sakhā rājasakhaḥ . rājā sakhā asya iti bahuvrīhiḥ na bhavati . na etat jñāpakasādhyam apavādaiḥ utsargāḥ bādhyante iti . bādhakena anena bhavitavyam sāmānyavihitasya viśeṣavihitena . atha na sāmānyavihitaḥ . yat ucyate bahuvrīhikṛtatvāt iti etat ayuktam . asti khalu api viśeṣaḥ bahuvrīheḥ tatpuruṣasya ca . kim śabdakṛtaḥ atha arthakṛtaḥ . śabdakṛtaḥ va arthakṛtaḥ ca . śabdakṛtaḥ tāvat . bahuvrīhau sati kapā bhavitavyam . tatpuruṣe sati na bhavitavyam . arthakṛtaḥ . tatpuruṣe sati ruhādīnām ktaḥ kartari bhavati dhātvarthasya anapavarge . ārūḍhaḥ vṛkṣam devadattaḥ iti . bahuvrīhau vyapavṛkte karmaṇi bhavati . ārūḍhaḥ vṛkṣaḥ devadattena iti . anyathājātīyakaḥ khalu api pratyakṣeṇa arthasampratyayaḥ anyathājātīyakaḥ sambandhāt . rājñaḥ sakhā rājasakhā . sambandhāt etat gantavyam nūnam rāja api asya sakhā iti . ubhayam khalu api iṣyate : svasti somasakhā punaḥ ehi . gavāṅsakhaḥ iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.