Patanjali: Vyakaranamahabhasya 2.1

क्अ इ,३५९।२-२० रो इइ,४९१-४९६ विधिः इति कः अयम् शब्दः । विपूर्वात् धाञः कर्मसाधनः इकारः । विधीयते विधिः इति । किम् पुनः विधीयते । समासः विभक्तिविधानम् पराङ्गवद्भावः च । किम् पुनः अयम् अधिकारः आहोस्वित् परिभाषा । कः पुनः अधिकारपरिभाषयोः विशेषः । अधिकारः प्रतियोगम् तस्य अनिर्देशार्थः इति योगे योगे उपतिष्ठते । परिभाषा पुनः एकदेशस्था सती सर्वम् शास्त्रम् अभिज्वलयति प्रदीपवत् । तत् यथा प्रदीपः सुप्रज्वलितः एकदेशस्थः सर्वम् वेश्म अभिज्वलयति । कः पुनः अत्र प्रयत्नविशेषः । अधिकारे सति स्वरयितव्यम् परिभाषायाम् पुनः सत्याम् सर्वम् अपेक्ष्यम् । तथा इदम् अपरम् द्वैतम् भवति । एकार्थीभावः वा सामर्थ्यम् स्यात् व्यपेक्षा वा इति । तत्र एकार्थीभावे सामर्थ्ये अधिकारे च सति समासः एकः सङ्गृहीतः भवति बिभक्तिविधानम् पराङ्गवद्भावः च असङ्गृहीतः । व्यपेक्षायाम् पुनः सामर्थ्ये अधिकारे च सति बिभक्तिविधानम् पराङ्गवद्भावः च सङ्गृहीतः समासः तु एकः असङ्गृहीतः । अन्यत्र खलु अपि समर्थग्रहणानि युक्तग्रहणानि च कर्तव्यानि भवन्ति । क्व अन्यत्र । इसुसोः सामर्थ्ये न चवाहाहैवयुक्ते इति । व्यपेक्षायाम् पुनः सामर्थ्ये परिभाषायाम् च सत्याम् यावान् व्याकरणे पदगन्धः अस्ति सः सर्वः सङ्गृहीतः भवति समासः तु एकः असङ्गृहीतः । तत्र एकार्थीभावः सामर्थ्यम् परिभाषा च इति एवम् सूत्रम् अभिन्नतरकम् भवति । एवम् अपि क्व चित् अकर्तव्यम् समर्थग्रहणम् क्रियते क्व चित् च कर्तव्यम् न क्रियते । अकर्तव्यम् तावत् क्रियते समर्थानाम् प्रथमात् वा इति । कर्तव्यम् च न क्रियते कर्मणि अण् समर्थात् इति । ननु च गम्यते तत्र सामर्थ्यम् । कुम्भकारः नगरकारः इति । सत्यम् गम्यते उत्पन्ने तु प्रत्यये । सः एव तावत् समर्थात् उत्पाद्यः ।

KA I,359.2-20 Ro II,491-496 vidhiḥ iti kaḥ ayam śabdaḥ . vipūrvāt dhāñaḥ karmasādhanaḥ ikāraḥ . vidhīyate vidhiḥ iti . kim punaḥ vidhīyate . samāsaḥ vibhaktividhānam parāṅgavadbhāvaḥ ca . kim punaḥ ayam adhikāraḥ āhosvit paribhāṣā . kaḥ punaḥ adhikāraparibhāṣayoḥ viśeṣaḥ . adhikāraḥ pratiyogam tasya anirdeśārthaḥ iti yoge yoge upatiṣṭhate . paribhāṣā punaḥ ekadeśasthā satī sarvam śāstram abhijvalayati pradīpavat . tat yathā pradīpaḥ suprajvalitaḥ ekadeśasthaḥ sarvam veśma abhijvalayati . kaḥ punaḥ atra prayatnaviśeṣaḥ . adhikāre sati svarayitavyam paribhāṣāyām punaḥ satyām sarvam apekṣyam . tathā idam aparam dvaitam bhavati . ekārthībhāvaḥ vā sāmarthyam syāt vyapekṣā vā iti . tatra ekārthībhāve sāmarthye adhikāre ca sati samāsaḥ ekaḥ saṅgṛhītaḥ bhavati bibhaktividhānam parāṅgavadbhāvaḥ ca asaṅgṛhītaḥ . vyapekṣāyām punaḥ sāmarthye adhikāre ca sati bibhaktividhānam parāṅgavadbhāvaḥ ca saṅgṛhītaḥ samāsaḥ tu ekaḥ asaṅgṛhītaḥ . anyatra khalu api samarthagrahaṇāni yuktagrahaṇāni ca kartavyāni bhavanti . kva anyatra . isusoḥ sāmarthye na cavāhāhaivayukte iti . vyapekṣāyām punaḥ sāmarthye paribhāṣāyām ca satyām yāvān vyākaraṇe padagandhaḥ asti saḥ sarvaḥ saṅgṛhītaḥ bhavati samāsaḥ tu ekaḥ asaṅgṛhītaḥ . tatra ekārthībhāvaḥ sāmarthyam paribhāṣā ca iti evam sūtram abhinnatarakam bhavati . evam api kva cit akartavyam samarthagrahaṇam kriyate kva cit ca kartavyam na kriyate . akartavyam tāvat kriyate samarthānām prathamāt vā iti . kartavyam ca na kriyate karmaṇi aṇ samarthāt iti . nanu ca gamyate tatra sāmarthyam . kumbhakāraḥ nagarakāraḥ iti . satyam gamyate utpanne tu pratyaye . saḥ eva tāvat samarthāt utpādyaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३५९।२१-३६१।२४ रो इइ,४९६-५०४ अथ समर्थग्रहणम् किमर्थम् । वक्ष्यति द्वितीया श्रितादिभिः समस्यते । कष्टश्रितः नरकश्रितः इति । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । पश्य देवदत्त कष्टम् । श्रितः विष्णुमित्रः गुरुकुलम् । तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन । शङ्कुलाखण्डः किरिकाणः । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । तिष्ठ त्वम् शङ्कुलया । खण्डः धावति मुसलेन । चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः । गोहितम् अश्रहितम् । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । सुखम् गोभ्यः । हितम् देवदत्ताय । पञ्चमी भयेन । वृकभयम् दस्युभयम् चोरभयम् । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । गच्छ त्वम् मा वृकेभ्यः । भयम् देवदत्तस्य यज्ञदत्तात् । षष्ठी सुबन्तेन समस्यते : राजपुरुषः , ब्राह्मणकम्बलः । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । भार्या राज्ञः । पुरुषः देवदत्तस्य । सप्तमी शौण्डैः : अक्षशौण्डः , स्त्रीशौण्डः । समर्थग्रहणम् किमर्थम् । कुशलः देवदत्तः अक्षेषु । शौण्डः पिबति पानागारे । अथ क्रियमाणे अपि समर्थग्रहणे इह कस्मात् न भवति महत् कष्टम् श्रितः इति । न वा भवति महाकष्टश्रितः इति । भवति यदा एतत् वाक्यम् भवति : महत् कष्टम् महाकष्टम् , महाकष्टम् श्रितः महाकष्टश्रितः इति । यदा तु एतत् वाक्यम् भवति : महत् कष्टम् श्रितः इति तदा न भवितव्यम् तदा च प्रप्नोति । तदा कस्मात् न भवति । कस्य कस्मात् न भवति । किम् द्वयोः आहोस्वित् बहूनाम् । बहूनाम् कस्मात् न भवति । सुप् सुपा इति वर्तते । ननु च भोः आकृतौ शास्त्राणि प्रवर्तन्ते । तत् यथा प्रातिपदिकात् इति वर्तमाने अन्यस्मात् च अन्यस्मात् च प्रातिपदिकात् उत्पत्तिः भवति । सत्यम् एतत् । आकृतिः तु प्रत्येकम् परिसमाप्यते । यावति एतत् परिसमाप्यते प्रातिपदिकात् इति तावतः उत्पत्त्या भवितव्यम् । प्रत्येकम् च एतत् परिसमाप्यते न समुदाये । एवम् इह अपि यावति एतत् परिसमाप्यते सुप् सुपा इति तावतः समासेन भवितव्यम् । द्वयोः द्वयोः च एतत् परिसमाप्यते न बहुषु । द्वयोः तर्हि कस्मात् न भवति । असामर्थ्यात् । कथम् असामर्थ्यम् । सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति । यदि सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति उच्यते राजपुरुषः अभिरूपः राजपुरुषः दर्शनीयः अत्र वृत्तिः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । प्रधानम् अत्र सापेक्षम् । भवति च प्रधानस्य सापेक्षस्य अपि समासः । यत्र तर्हि अप्रधानम् सापेक्षम् भवति तत्र ते वृत्तिः न प्राप्नोति : देवदत्तस्य गुरुकुलम् , देवदत्तस्य गुरुपुत्रः , देवदत्तस्य दासभार्या इति । न एषः दोषः । समुदायपेक्षा अत्र षष्ट्ःई सर्वम् गुरुकुलम् अपेक्षते । यत्र तर्हि न समुदायपेक्षा षष्ट्ःई तत्र वृत्तिः न प्राप्नोति : किम् ओदनः शालीनाम् । सक्त्वाढकम् आपणीयानाम् । कुतः भवान् पाटलिपुत्रकः । इह च अपि : देवदत्तस्य गुरुकुलम् , देवदत्तस्य गुरुपुत्रः , देवदत्तस्य दासभार्या इति : यदि एषा समुदायपेक्षा षष्ट्ःई स्यात् न एतत् नियोगतः गम्येत देवदत्तस्य यः गुरुः तस्य यः पुत्रः इति । किम् तर्हि । अन्यस्य अपि गुरुपुत्रः देवदत्तस्य किम् चित् इति एषः अर्थः गम्येत । यतः तु नियोगतः देवदत्तस्य यः गुरुः तस्य यः पुत्रः इति एषः अर्थः गम्यते अतः मन्यामहे न समुदायपेक्षा षष्ट्ःई इति । अन्यत्र खलु अपि समर्थग्रहणे सापेक्षस्य अपि कार्यम् भवति । क्व अन्यत्र । इसुसोः सामर्थ्ये । ब्राहमणस्य सर्पिः करोति इति । तस्मात् न अएत शक्यक् वक्तुम् सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति । वृत्तिः तर्हि कस्मात् न भवति महत् कष्टम् श्रितः इति । सविशेषणानाम् वृत्तिः न वृत्तस्य वा विशेषणम् न प्रयुज्यते इति वक्तव्यम् । यदि सविशेषणानाम् वृत्तिः न वृत्तस्य वा विशेषणम् न प्रयुज्यते इति उच्यते देवदत्तस्य गुरुकुलम् देवदत्तस्य गुरुपुत्रः देवदत्तस्य दासभार्या इति अत्र वृत्तिः न प्राप्नोति । अगुरुकुलपुत्रादीनाम् इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् सविशेषणानाम् वृत्तिः न वृत्तस्य वा विशेषणम् न प्रयुज्यते अगुरुकुलपुत्रादीनाम् इति । न वक्तव्यम् । वृत्तिः तर्हि कस्मात् न भवति । अगमकत्वात् । इह समानार्थेन वाक्येन भवितव्यम् समासेन च । यः च इह अर्थः वाक्येन गम्यते महत् कष्टम् श्रितः इति न जातु चित् समासेन असौ गम्यते महत् कष्टश्रितः इति । एतस्मात् हेतोः ब्रूमः अगमकत्वात् इति । न ब्रूमः अपशब्दः स्यात् इति । यत्र गमकः भवति भवति तत्र वृत्तिः । तत् यथा : देवदत्तस्य गुरुकुलम् , देवदत्तस्य गुरुपुत्रः , देवदत्तस्य दासभार्या इति । यदि अगमकत्वम् हेतुः न अर्थः समर्थग्रहणेन । इह अपि भार्या राज्ञः पुरुषः देवदत्तस्य इति यः अर्थः वाक्येन गम्यते न असौ जातु चित् समासेन असौ गम्यते भार्य राजपुरुषः देवदत्तस्य इति । तस्मात् न अर्थः समर्थग्रहणेन । इदम्

KA I,359.21-361.24 Ro II,496-504 atha samarthagrahaṇam kimartham . vakṣyati dvitīyā śritādibhiḥ samasyate . kaṣṭaśritaḥ narakaśritaḥ iti . samarthagrahaṇam kimartham . paśya devadatta kaṣṭam . śritaḥ viṣṇumitraḥ gurukulam . tṛtīyā tatkṛtārthena guṇavacanena . śaṅkulākhaṇḍaḥ kirikāṇaḥ . samarthagrahaṇam kimartham . tiṣṭha tvam śaṅkulayā . khaṇḍaḥ dhāvati musalena . caturthī tadarthārthabalihitasukharakṣitaiḥ . gohitam aśrahitam . samarthagrahaṇam kimartham . sukham gobhyaḥ . hitam devadattāya . pañcamī bhayena . vṛkabhayam dasyubhayam corabhayam . samarthagrahaṇam kimartham . gaccha tvam mā vṛkebhyaḥ . bhayam devadattasya yajñadattāt . ṣaṣṭhī subantena samasyate : rājapuruṣaḥ , brāhmaṇakambalaḥ . samarthagrahaṇam kimartham . bhāryā rājñaḥ . puruṣaḥ devadattasya . saptamī śauṇḍaiḥ : akṣaśauṇḍaḥ , strīśauṇḍaḥ . samarthagrahaṇam kimartham . kuśalaḥ devadattaḥ akṣeṣu . śauṇḍaḥ pibati pānāgāre . atha kriyamāṇe api samarthagrahaṇe iha kasmāt na bhavati mahat kaṣṭam śritaḥ iti . na vā bhavati mahākaṣṭaśritaḥ iti . bhavati yadā etat vākyam bhavati : mahat kaṣṭam mahākaṣṭam , mahākaṣṭam śritaḥ mahākaṣṭaśritaḥ iti . yadā tu etat vākyam bhavati : mahat kaṣṭam śritaḥ iti tadā na bhavitavyam tadā ca prapnoti . tadā kasmāt na bhavati . kasya kasmāt na bhavati . kim dvayoḥ āhosvit bahūnām . bahūnām kasmāt na bhavati . sup supā iti vartate . nanu ca bhoḥ ākṛtau śāstrāṇi pravartante . tat yathā prātipadikāt iti vartamāne anyasmāt ca anyasmāt ca prātipadikāt utpattiḥ bhavati . satyam etat . ākṛtiḥ tu pratyekam parisamāpyate . yāvati etat parisamāpyate prātipadikāt iti tāvataḥ utpattyā bhavitavyam . pratyekam ca etat parisamāpyate na samudāye . evam iha api yāvati etat parisamāpyate sup supā iti tāvataḥ samāsena bhavitavyam . dvayoḥ dvayoḥ ca etat parisamāpyate na bahuṣu . dvayoḥ tarhi kasmāt na bhavati . asāmarthyāt . katham asāmarthyam . sāpekṣam asamartham bhavati iti . yadi sāpekṣam asamartham bhavati iti ucyate rājapuruṣaḥ abhirūpaḥ rājapuruṣaḥ darśanīyaḥ atra vṛttiḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . pradhānam atra sāpekṣam . bhavati ca pradhānasya sāpekṣasya api samāsaḥ . yatra tarhi apradhānam sāpekṣam bhavati tatra te vṛttiḥ na prāpnoti : devadattasya gurukulam , devadattasya guruputraḥ , devadattasya dāsabhāryā iti . na eṣaḥ doṣaḥ . samudāyapekṣā atra ṣaṣṭḥī sarvam gurukulam apekṣate . yatra tarhi na samudāyapekṣā ṣaṣṭḥī tatra vṛttiḥ na prāpnoti : kim odanaḥ śālīnām . saktvāḍhakam āpaṇīyānām . kutaḥ bhavān pāṭaliputrakaḥ . iha ca api : devadattasya gurukulam , devadattasya guruputraḥ , devadattasya dāsabhāryā iti : yadi eṣā samudāyapekṣā ṣaṣṭḥī syāt na etat niyogataḥ gamyeta devadattasya yaḥ guruḥ tasya yaḥ putraḥ iti . kim tarhi . anyasya api guruputraḥ devadattasya kim cit iti eṣaḥ arthaḥ gamyeta . yataḥ tu niyogataḥ devadattasya yaḥ guruḥ tasya yaḥ putraḥ iti eṣaḥ arthaḥ gamyate ataḥ manyāmahe na samudāyapekṣā ṣaṣṭḥī iti . anyatra khalu api samarthagrahaṇe sāpekṣasya api kāryam bhavati . kva anyatra . isusoḥ sāmarthye . brāhamaṇasya sarpiḥ karoti iti . tasmāt na aeta śakyak vaktum sāpekṣam asamartham bhavati iti . vṛttiḥ tarhi kasmāt na bhavati mahat kaṣṭam śritaḥ iti . saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate iti vaktavyam . yadi saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate iti ucyate devadattasya gurukulam devadattasya guruputraḥ devadattasya dāsabhāryā iti atra vṛttiḥ na prāpnoti . agurukulaputrādīnām iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate agurukulaputrādīnām iti . na vaktavyam . vṛttiḥ tarhi kasmāt na bhavati . agamakatvāt . iha samānārthena vākyena bhavitavyam samāsena ca . yaḥ ca iha arthaḥ vākyena gamyate mahat kaṣṭam śritaḥ iti na jātu cit samāsena asau gamyate mahat kaṣṭaśritaḥ iti . etasmāt hetoḥ brūmaḥ agamakatvāt iti . na brūmaḥ apaśabdaḥ syāt iti . yatra gamakaḥ bhavati bhavati tatra vṛttiḥ . tat yathā : devadattasya gurukulam , devadattasya guruputraḥ , devadattasya dāsabhāryā iti . yadi agamakatvam hetuḥ na arthaḥ samarthagrahaṇena . iha api bhāryā rājñaḥ puruṣaḥ devadattasya iti yaḥ arthaḥ vākyena gamyate na asau jātu cit samāsena asau gamyate bhārya rājapuruṣaḥ devadattasya iti . tasmāt na arthaḥ samarthagrahaṇena . idam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३६१।२५-३६३।२८ रो इइ,५०५-५१६ अथ क्रियमाणे अपि समर्थग्रहणे समर्थम् इति उच्यते किम् समर्थम् नाम । पृथगर्थानाम् एकार्थीभावः समर्थवचनम् । पृथगर्थानाम् पदानम् एकार्थीभावः समर्थम् इति उच्यते । वाक्ये पृथगर्थानि राज्ञः पुरुषः इति । समासे पुनः एकार्थानि राजपुरुषः इति । किम् उच्यते पृथगर्थानि इति यावता राज्ञः पुरुषः आनीयताम् इति उक्ते राजपुरुषः इति च सः एव । न अपि ब्रूमः अन्यस्य आनयनम् भवति इति । कः तर्हि एकार्थीभावकृतः विशेषः । सुबलोपः व्यवधानम् यथेष्टम् अन्यतरेण अभिसम्बन्धः स्वरः । सुपः अलोपः भवति वाक्ये । राज्ञः पुरुषः इति । समासे पुनः न भवति । राजपुरुषः इति । व्यवधानम् च भवति वाक्ये । राज्ञः ऋद्धस्य पुरुषः इति । समासे न भवति । राजपुरुषः इति । यथेष्टम् अन्यतरेण अभिसम्बन्धः भवति वाक्ये । रज्ञः पुरुषः पुरुषः राज्ञः इति । समासे न भवति । राजपुरुषः इति । द्वौ स्वरौ भवतः वाक्ये । रज्ञः पुरुषः । समासे पुनः एकः एव । राजपुरुषः इति । न एते एकार्थीभावकृताः विशेषाः । किम् तर्हि । वाचनिकानि एतानि । आह हि भगवान् सुपः धातुप्रातिपदिकयोः उपसर्जनम् पूर्वम् समासस्य अन्तः उदात्तः भवति इति । इमे तर्हि एकार्थीभाव्कृताः विशेषाः । सङ्ख्याविशेषः व्यक्ताभिदानम् ल्कुपसर्जनविशेषणम् चयोगः इति । सङ्ख्याविशेषः भवति वाक्ये । राज्ञः पुरुषः राज्ञोः पुरुषः राज्ञाम् पुरुषः इति । समासे न भवति । राजपुरुषः इति । अस्ति कारणम् येन एतत् एवम् भवति । किम् कारणम् । यः असौ विशेषवाची शब्दः तदसान्निध्यात् । अङ्ग हि भवान् तम् उच्चारयतु गंस्यते सः विशेषः । ननु च न एतेन एवम् भवितव्यम् । न हि शब्दकृतेन नाम अर्थेन भवितव्यम् । अर्थकृतेन नाम शब्देन भवितव्यम् । तत् एतत् एवम् दृश्यताम् । अर्थरूपम् एव एतत् एवञ्जातीयकम् येन अत्र विशेषः न गम्यते इति । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् । यः हि मन्यते यः असौ विशेषवाची शब्दः तदसान्निध्यात् अत्र विशेषः न गम्यते इति इह तस्य विशेषः गम्येत : अप्सुचरः गोषुचरः वर्षासुजः इति । व्यक्ताभिधानम् भवति वाक्ये । ब्राह्मणस्य कम्बलः तिष्ठति इति । समासे पुनः अव्यक्तम् । ब्राह्मणकम्बलः तिष्ठति इति । सन्देहः भवति सम्बुद्धिः स्यात् षष्ठीसमासः वा इति । एषः अपि अविशेषः । भवति हि किम् चित् वाक्ये अव्यक्तम् तत् च समासे व्यक्तम् । वाक्ये तावत् अव्यक्तम् । अर्धम् पशोः देवदत्तस्य इति । सन्देहः भवति पशुगुणस्य वा देवदत्तस्य यत् अर्धम् अर्थ वा यः असौ सञ्ज्ञीभूतः पशुः नाम तस्य यत् अर्धम् इति । तत् च समासे व्यक्तम् भवति । अर्ध्हपशुः देवदत्तस्य इति । उपसर्जनविशेषणम् भवति वाक्ये । ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः इति । समासे न भवति । राजपुरुषः इति । एषः अपि अदोषः । समासे अपि उपसर्जनविशेषणम् भवति । तत् यथा देवदत्तस्य गुरुकुलम् देवदत्तस्य गुरुपुत्रः देवदत्तस्य दासभार्या इति । चयोगः भवति वाक्ये । स्वचयोगः स्वामिचयोगः च । स्वचयोगः राज्ञः गौः च अश्वः च पुरुषः च इति । समासे न भवति । राज्ञः गवाश्वपुरुषाः इति । स्वामिचयोगः देवदत्तस्य च यज्ञदत्तस्य च विष्णुमित्रस्य च गौः इति । समासे न भवति । देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुमित्राणाम् गौः इति । अथ एतस्मिन् एकार्थीभाव्कृते विशेषे किम् स्वाभाविकम् शब्दैः अर्थाभिधानम् आहोस्वित् वाचनिकम् । स्वाभाविकम् इति आह । कुतः एतत् । अर्थानादेशात् । न हि अर्थाः आदिश्यन्ते । कथम् पुनः अर्थान् आदिशन् एवम् ब्रूयात् न अर्थाः आदिश्यन्ते इत् । यत् आह भवान् अनेकम् अन्यपदार्थे चार्थे द्वन्द्वः अपत्ये रक्ते निर्वृत्ते इति । न एतानि अर्थादेशनानि । स्वभावतः एतेषाम् शब्दानाम् एतेषु अर्थेषु अभिनिविष्टानाम् निमित्तत्वेन अन्वाख्यानम् क्रियते । तत् यथा । कूपे हस्तदक्षिणः पन्थाः । अभ्रे चन्द्रमसम् पश्य इति । स्वभावतः तत्रस्थस्य पथः चन्द्रमसः च निमित्तत्वेन अन्वाख्यानम् क्रियते । एवम् इह अपि चार्थे यः सः द्वन्द्वसमासः अन्यपदार्थः यः सः बहुव्रीहिः इति । किम् पुन कारणम् न आदिश्यन्ते । तत् च लघ्वर्थम् । लघ्वर्थम् हि अर्थाः न आदिश्यन्ते । अवश्यम् हि अनेन अर्थान् आदिशता केन चित् शब्देन निर्देशः कर्तव्यः स्यात् । तस्य च तावत् केन कृतः येन असौ क्रियते । अथ तस्य केन चित् कृतः तस्य केन कृतः इति अनवस्था । असम्भवः खलु अपि आदेशः तस्य । कः हि नाम समर्थः धातुप्रातिपदिकप्रत्ययनिपातानाम् अर्थान् आदेष्टुम् । न च एतत् मन्तव्यम् प्रत्ययार्थे निर्दिष्टे प्रकृत्यर्थः अनिर्दिष्टः इति । भवति हि गुणाभिधाने गुणिनः सम्प्रत्ययः । तत् यथा शुक्लः कृष्णः इति

KA I,361.25-363.28 Ro II,505-516 atha kriyamāṇe api samarthagrahaṇe samartham iti ucyate kim samartham nāma . pṛthagarthānām ekārthībhāvaḥ samarthavacanam . pṛthagarthānām padānam ekārthībhāvaḥ samartham iti ucyate . vākye pṛthagarthāni rājñaḥ puruṣaḥ iti . samāse punaḥ ekārthāni rājapuruṣaḥ iti . kim ucyate pṛthagarthāni iti yāvatā rājñaḥ puruṣaḥ ānīyatām iti ukte rājapuruṣaḥ iti ca saḥ eva . na api brūmaḥ anyasya ānayanam bhavati iti . kaḥ tarhi ekārthībhāvakṛtaḥ viśeṣaḥ . subalopaḥ vyavadhānam yatheṣṭam anyatareṇa abhisambandhaḥ svaraḥ . supaḥ alopaḥ bhavati vākye . rājñaḥ puruṣaḥ iti . samāse punaḥ na bhavati . rājapuruṣaḥ iti . vyavadhānam ca bhavati vākye . rājñaḥ ṛddhasya puruṣaḥ iti . samāse na bhavati . rājapuruṣaḥ iti . yatheṣṭam anyatareṇa abhisambandhaḥ bhavati vākye . rajñaḥ puruṣaḥ puruṣaḥ rājñaḥ iti . samāse na bhavati . rājapuruṣaḥ iti . dvau svarau bhavataḥ vākye . rajñaḥ puruṣaḥ . samāse punaḥ ekaḥ eva . rājapuruṣaḥ iti . na ete ekārthībhāvakṛtāḥ viśeṣāḥ . kim tarhi . vācanikāni etāni . āha hi bhagavān supaḥ dhātuprātipadikayoḥ upasarjanam pūrvam samāsasya antaḥ udāttaḥ bhavati iti . ime tarhi ekārthībhāvkṛtāḥ viśeṣāḥ . saṅkhyāviśeṣaḥ vyaktābhidānam lkupasarjanaviśeṣaṇam cayogaḥ iti . saṅkhyāviśeṣaḥ bhavati vākye . rājñaḥ puruṣaḥ rājñoḥ puruṣaḥ rājñām puruṣaḥ iti . samāse na bhavati . rājapuruṣaḥ iti . asti kāraṇam yena etat evam bhavati . kim kāraṇam . yaḥ asau viśeṣavācī śabdaḥ tadasānnidhyāt . aṅga hi bhavān tam uccārayatu gaṃsyate saḥ viśeṣaḥ . nanu ca na etena evam bhavitavyam . na hi śabdakṛtena nāma arthena bhavitavyam . arthakṛtena nāma śabdena bhavitavyam . tat etat evam dṛśyatām . artharūpam eva etat evañjātīyakam yena atra viśeṣaḥ na gamyate iti . avaśyam ca etat evam vijñeyam . yaḥ hi manyate yaḥ asau viśeṣavācī śabdaḥ tadasānnidhyāt atra viśeṣaḥ na gamyate iti iha tasya viśeṣaḥ gamyeta : apsucaraḥ goṣucaraḥ varṣāsujaḥ iti . vyaktābhidhānam bhavati vākye . brāhmaṇasya kambalaḥ tiṣṭhati iti . samāse punaḥ avyaktam . brāhmaṇakambalaḥ tiṣṭhati iti . sandehaḥ bhavati sambuddhiḥ syāt ṣaṣṭhīsamāsaḥ vā iti . eṣaḥ api aviśeṣaḥ . bhavati hi kim cit vākye avyaktam tat ca samāse vyaktam . vākye tāvat avyaktam . ardham paśoḥ devadattasya iti . sandehaḥ bhavati paśuguṇasya vā devadattasya yat ardham artha vā yaḥ asau sañjñībhūtaḥ paśuḥ nāma tasya yat ardham iti . tat ca samāse vyaktam bhavati . ardhhapaśuḥ devadattasya iti . upasarjanaviśeṣaṇam bhavati vākye . ṛddhasya rājñaḥ puruṣaḥ iti . samāse na bhavati . rājapuruṣaḥ iti . eṣaḥ api adoṣaḥ . samāse api upasarjanaviśeṣaṇam bhavati . tat yathā devadattasya gurukulam devadattasya guruputraḥ devadattasya dāsabhāryā iti . cayogaḥ bhavati vākye . svacayogaḥ svāmicayogaḥ ca . svacayogaḥ rājñaḥ gauḥ ca aśvaḥ ca puruṣaḥ ca iti . samāse na bhavati . rājñaḥ gavāśvapuruṣāḥ iti . svāmicayogaḥ devadattasya ca yajñadattasya ca viṣṇumitrasya ca gauḥ iti . samāse na bhavati . devadattayajñadattaviṣṇumitrāṇām gauḥ iti . atha etasmin ekārthībhāvkṛte viśeṣe kim svābhāvikam śabdaiḥ arthābhidhānam āhosvit vācanikam . svābhāvikam iti āha . kutaḥ etat . arthānādeśāt . na hi arthāḥ ādiśyante . katham punaḥ arthān ādiśan evam brūyāt na arthāḥ ādiśyante it . yat āha bhavān anekam anyapadārthe cārthe dvandvaḥ apatye rakte nirvṛtte iti . na etāni arthādeśanāni . svabhāvataḥ eteṣām śabdānām eteṣu artheṣu abhiniviṣṭānām nimittatvena anvākhyānam kriyate . tat yathā . kūpe hastadakṣiṇaḥ panthāḥ . abhre candramasam paśya iti . svabhāvataḥ tatrasthasya pathaḥ candramasaḥ ca nimittatvena anvākhyānam kriyate . evam iha api cārthe yaḥ saḥ dvandvasamāsaḥ anyapadārthaḥ yaḥ saḥ bahuvrīhiḥ iti . kim puna kāraṇam na ādiśyante . tat ca laghvartham . laghvartham hi arthāḥ na ādiśyante . avaśyam hi anena arthān ādiśatā kena cit śabdena nirdeśaḥ kartavyaḥ syāt . tasya ca tāvat kena kṛtaḥ yena asau kriyate . atha tasya kena cit kṛtaḥ tasya kena kṛtaḥ iti anavasthā . asambhavaḥ khalu api ādeśaḥ tasya . kaḥ hi nāma samarthaḥ dhātuprātipadikapratyayanipātānām arthān ādeṣṭum . na ca etat mantavyam pratyayārthe nirdiṣṭe prakṛtyarthaḥ anirdiṣṭaḥ iti . bhavati hi guṇābhidhāne guṇinaḥ sampratyayaḥ . tat yathā śuklaḥ kṛṣṇaḥ iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३६४।१-५ रो इइ,५१६ वावचनानर्थक्यम् च स्वभावसिद्धत्वात् । वावचनानर्थक्यम् । किम् कारणम् । स्वभावसिद्धत्वात् । इह द्वौ पक्षौ वृत्तिपक्षः अवृत्तिपक्षः च । स्वभावतः च एतत् भवति वाक्यम् च समासः च । तत्र स्वाभाविके वृत्तिविषये नित्ये समासे प्रप्ते वावचनेन किम् अन्यत् शक्यम् अभिसम्बन्धुम् अन्यत् अतः सञ्ज्ञायाः । न च सञ्ज्ञायाः भावाभावौ इष्येते । तस्मात् न अर्थः वा वचनेन ।

KA I,364.1-5 Ro II,516 vāvacanānarthakyam ca svabhāvasiddhatvāt . vāvacanānarthakyam . kim kāraṇam . svabhāvasiddhatvāt . iha dvau pakṣau vṛttipakṣaḥ avṛttipakṣaḥ ca . svabhāvataḥ ca etat bhavati vākyam ca samāsaḥ ca . tatra svābhāvike vṛttiviṣaye nitye samāse prapte vāvacanena kim anyat śakyam abhisambandhum anyat ataḥ sañjñāyāḥ . na ca sañjñāyāḥ bhāvābhāvau iṣyete . tasmāt na arthaḥ vā vacanena .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३६४।६-३६५।१४ रो इइ,५१७-५२५ अथ ये वृत्तिम् वर्तयन्ति किम् ते आहुः । परार्थाभिधानम् वृत्तिः इति आहुः । अथ तेषाम् एवम् ब्रुवताम् किम् जहत्स्वार्था वृत्तिः आहोस्वित् अजहत्स्वार्था । किम् च अतः । यदि जहत्स्वार्था वृत्तिः राजपुरुषम् आनय इति उक्ते पुरुषमात्रस्य आनयनम् प्राप्नोति औपगवम् आनय इति उक्ते अपत्यमात्रस्य । अथ अजहत्स्वार्था वृत्तिः उभयोः विद्यमानस्वार्थयोः द्वयोः द्विवचनम् इति द्विवचनम् प्राप्नोति । का पुनः वृत्तिः न्याय्या । जहत्स्वार्था । युक्तम् पुनः यत् जहत्स्वार्था नाम वृत्तिः स्यात् । बाढम् युक्तम् । एवम् हि दृश्यते लोके । पुरुषः अयम् परकर्मणि प्रवर्तमानः स्वम् कर्म जहाति । तत् यथा तक्षा राजकर्मणि वर्तमानः स्वम् कर्म जहाति । एवम् युक्तम् यत् राजा पुरुषार्थे वर्तमानः स्वम् अर्थम् जह्यात् उपगुः च अपर्त्यार्थे वर्तमानः स्वम् अर्थम् जह्यात् । ननु च उक्तम् राजपुरुषम् आनय इति उक्ते पुरुषमात्रस्य आनयनम् प्राप्नोति औपगवम् आनय इति उक्ते अपत्यमात्रस्य इति । न एषः दोषः । जहत् अपि असौ स्वार्थम् न अत्यन्ताय जहाति । यः परार्थविरोधी स्वार्थः तम् जहाति । तत् यथा तक्षा राजकर्मणि वर्तमानः स्वम् तक्षकर्म जहाति न हिक्कितहसितकण्डूयितानि । न च अयम् अर्थः परार्थविरोधी विशेषणम् नाम । तस्मात् न हास्यति । अथ वा अन्वयात् विशेषणम् भविष्यति । तत् यथा । घृतघटः तैलघटः इति निषिक्ते घृते तैले वा अन्व्ययात् विशेषणम् भवति अयम् घृतघटः अयम् तैलघटः इति । विषमः उपन्यासः । भवति हि तत्र या च यावती च अर्थमात्रा । अङ्ग हि भवान् अग्नौ निष्टप्य घृतघटम् तृणकूर्चेन प्रक्षालयतु । न गंस्यते सः विशेषः । यथा तर्हि मल्लिकापुटः चम्पकपुतः इति निष्कीर्णासु अपि सुमनःसु अन्वयात् विशेषणम् भवति अयम् मल्लिकपुटः अयम् चम्पकपुटः इति । अथ वा समर्थाधिकारः अयम् वृत्तौ क्रियते । सामर्थम् नम भेदः संसर्गः वा । अपरः आह : भेदसंसर्गौ वा सामर्थ्यम् इति । कः पुनः भेदः संसर्गः वा । इह राज्ञः इति उक्ते सर्वम् स्वम् प्रसक्तम् पुरुषः इति उक्ते सर्वः स्वामि प्रसक्तः । इह इदानीम् राजपुरुषः इति उक्ते राजा पुरुषम् निवर्तयति अन्येभ्यः स्वामिभ्यः पुरुषः अपि राजानम् अन्येभ्यः स्वेभ्यः । एवम् एतस्मिन् उभयतः व्यवच्छिन्ने यदि जहाति कामम् जहातु । न जातु चित् पुरुषमात्रस्य आनयनम् भविष्यति । अथ वा पुनः अस्तु अजहत्स्वार्था वृत्तिः । युक्तम् पुनः यत् अजहत्स्वार्था नाम वृत्तिः स्यात् । बाढम् युक्तम् । एवम् हि दृश्यते लोके । भिक्षुकः अयम् द्वितीयाम् भिक्षाम् आसाद्य पूर्वाम् न जहाति सञ्चयाय प्रवर्तते । ननु च उक्तम् उभयोः विद्यमानस्वार्थयोः द्वयोः द्विवचनम् इति द्विवचनम् प्राप्नोति इति । कस्याः पुनः द्विवचनम् प्राप्नोति । प्रथामायाः । न प्रथमासमर्थः राजा । षष्ठ्याः तर्हि । न षष्ठीसमर्थः पुरुषः । प्रथमायाः एव तर्हि प्राप्नोति । ननु च उक्तम् न प्रथमासमर्थः राजा इति । अभिनिहितः सः सः अर्थः अन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः सम्पन्नः । तत्र प्रातिपदिकार्थे प्रथमा इति प्रथमायाः एव द्विवचनम् प्राप्नोति । सङ्घातस्य ऐकार्थ्यात् न अवयवसङ्ख्यातः सुबुत्पत्तिः । सङ्घातस्य एकत्वम् अर्थः । तेन अवयवसङ्ख्यातः सुबुत्पत्तिः न भविष्यति । परस्परव्यपेक्षा सामर्थ्येम् एके । परस्परव्यपेक्षा सामर्थ्येम् एके इच्छन्ति । का पुनः शब्दयोः व्यपेक्षा । न ब्रूमः शब्दयोः इति । किम् तर्हि । अर्थयोः । इह राज्ञः पुरुषः इति उक्ते राजा पुरुषम् अपेक्षते मम अयम् इति । पुरुषः अपि राजानम् अपेक्षते अहम् अस्य इति । तयोः अभिसम्बन्धस्य षष्ठी वाचिका भवति । तथा कष्टम् श्रितः इति क्रियाकारकयोः अभिसम्बन्धस्य द्वितीया वाचिका भवति ।

KA I,364.6-365.14 Ro II,517-525 atha ye vṛttim vartayanti kim te āhuḥ . parārthābhidhānam vṛttiḥ iti āhuḥ . atha teṣām evam bruvatām kim jahatsvārthā vṛttiḥ āhosvit ajahatsvārthā . kim ca ataḥ . yadi jahatsvārthā vṛttiḥ rājapuruṣam ānaya iti ukte puruṣamātrasya ānayanam prāpnoti aupagavam ānaya iti ukte apatyamātrasya . atha ajahatsvārthā vṛttiḥ ubhayoḥ vidyamānasvārthayoḥ dvayoḥ dvivacanam iti dvivacanam prāpnoti . kā punaḥ vṛttiḥ nyāyyā . jahatsvārthā . yuktam punaḥ yat jahatsvārthā nāma vṛttiḥ syāt . bāḍham yuktam . evam hi dṛśyate loke . puruṣaḥ ayam parakarmaṇi pravartamānaḥ svam karma jahāti . tat yathā takṣā rājakarmaṇi vartamānaḥ svam karma jahāti . evam yuktam yat rājā puruṣārthe vartamānaḥ svam artham jahyāt upaguḥ ca apartyārthe vartamānaḥ svam artham jahyāt . nanu ca uktam rājapuruṣam ānaya iti ukte puruṣamātrasya ānayanam prāpnoti aupagavam ānaya iti ukte apatyamātrasya iti . na eṣaḥ doṣaḥ . jahat api asau svārtham na atyantāya jahāti . yaḥ parārthavirodhī svārthaḥ tam jahāti . tat yathā takṣā rājakarmaṇi vartamānaḥ svam takṣakarma jahāti na hikkitahasitakaṇḍūyitāni . na ca ayam arthaḥ parārthavirodhī viśeṣaṇam nāma . tasmāt na hāsyati . atha vā anvayāt viśeṣaṇam bhaviṣyati . tat yathā . ghṛtaghaṭaḥ tailaghaṭaḥ iti niṣikte ghṛte taile vā anvyayāt viśeṣaṇam bhavati ayam ghṛtaghaṭaḥ ayam tailaghaṭaḥ iti . viṣamaḥ upanyāsaḥ . bhavati hi tatra yā ca yāvatī ca arthamātrā . aṅga hi bhavān agnau niṣṭapya ghṛtaghaṭam tṛṇakūrcena prakṣālayatu . na gaṃsyate saḥ viśeṣaḥ . yathā tarhi mallikāpuṭaḥ campakaputaḥ iti niṣkīrṇāsu api sumanaḥsu anvayāt viśeṣaṇam bhavati ayam mallikapuṭaḥ ayam campakapuṭaḥ iti . atha vā samarthādhikāraḥ ayam vṛttau kriyate . sāmartham nama bhedaḥ saṃsargaḥ vā . aparaḥ āha : bhedasaṃsargau vā sāmarthyam iti . kaḥ punaḥ bhedaḥ saṃsargaḥ vā . iha rājñaḥ iti ukte sarvam svam prasaktam puruṣaḥ iti ukte sarvaḥ svāmi prasaktaḥ . iha idānīm rājapuruṣaḥ iti ukte rājā puruṣam nivartayati anyebhyaḥ svāmibhyaḥ puruṣaḥ api rājānam anyebhyaḥ svebhyaḥ . evam etasmin ubhayataḥ vyavacchinne yadi jahāti kāmam jahātu . na jātu cit puruṣamātrasya ānayanam bhaviṣyati . atha vā punaḥ astu ajahatsvārthā vṛttiḥ . yuktam punaḥ yat ajahatsvārthā nāma vṛttiḥ syāt . bāḍham yuktam . evam hi dṛśyate loke . bhikṣukaḥ ayam dvitīyām bhikṣām āsādya pūrvām na jahāti sañcayāya pravartate . nanu ca uktam ubhayoḥ vidyamānasvārthayoḥ dvayoḥ dvivacanam iti dvivacanam prāpnoti iti . kasyāḥ punaḥ dvivacanam prāpnoti . prathāmāyāḥ . na prathamāsamarthaḥ rājā . ṣaṣṭhyāḥ tarhi . na ṣaṣṭhīsamarthaḥ puruṣaḥ . prathamāyāḥ eva tarhi prāpnoti . nanu ca uktam na prathamāsamarthaḥ rājā iti . abhinihitaḥ saḥ saḥ arthaḥ antarbhūtaḥ prātipadikārthaḥ sampannaḥ . tatra prātipadikārthe prathamā iti prathamāyāḥ eva dvivacanam prāpnoti . saṅghātasya aikārthyāt na avayavasaṅkhyātaḥ subutpattiḥ . saṅghātasya ekatvam arthaḥ . tena avayavasaṅkhyātaḥ subutpattiḥ na bhaviṣyati . parasparavyapekṣā sāmarthyem eke . parasparavyapekṣā sāmarthyem eke icchanti . kā punaḥ śabdayoḥ vyapekṣā . na brūmaḥ śabdayoḥ iti . kim tarhi . arthayoḥ . iha rājñaḥ puruṣaḥ iti ukte rājā puruṣam apekṣate mama ayam iti . puruṣaḥ api rājānam apekṣate aham asya iti . tayoḥ abhisambandhasya ṣaṣṭhī vācikā bhavati . tathā kaṣṭam śritaḥ iti kriyākārakayoḥ abhisambandhasya dvitīyā vācikā bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३६५।१५-३६७।९ रो इइ,५२५-५३१ अथ यदि एव एकार्थीभावः सामर्थ्यम् अथ अपि व्यपेक्षा सामर्थ्यम् किम् गतम् एतत् इयता सूत्रेण आहोस्वित् अन्यतरस्मिन् पक्षे भूयः सूत्रम् कर्तव्यम् । गतम् इति आह । कथम् । समः अयम् अर्थशब्देन सह समासः । सम् च उपसर्गः । उपसर्गाः च पुनः एवमात्मकाः यत्र कः चित् क्रियावाची शब्दः प्रयुज्यते तत्र क्रियाविशेषम् आहुः । न च इह कः चित् क्रियावाची शब्दः प्रयुज्यते येन समः सामर्थ्यम् स्यात् । तत्र प्रयोगात् एतत् गन्तव्यम् नूनम् अत्र कः चित् प्रयोगार्हः शब्दः न प्रयुज्यते येन समः सामर्थ्यम् इति । तत् यथा । धूमम् दृष्ट्वा अग्निः अत्र इति गम्यते त्रिविष्टब्धकम् च दृष्ट्वा परिव्राजकः इति । कः पुनः असौ प्रयोगार्हः शब्दः । उच्यते । सङ्गतार्थम् समर्थम् संसृष्टार्थम् समर्थम् सम्प्रेक्षितम् अर्थम् समर्थम् सम्बद्धार्थम् समर्थम् इति । तत् यदा तावत् एकार्थीभावः सामर्थ्यम् तदा एवम् विग्रहः करिष्यते सङ्गतार्थः संसृष्टार्थः समर्थः इति । तत् यथा सङ्गतम् घृतम् सङ्गतम् तैलम् इति उच्यते । एकीभूतम् इति गम्यते । यदा व्यपेक्षा सामर्थ्यम् तदा एवम् विग्रहः करिष्यते सम्प्रेक्षितार्थः समर्थः सम्बद्धार्थः समर्थः इति । कः पुनः इह बध्नात्यर्थः । सम्बद्धः इति उच्यते यः रज्ज्वा अयसा वा कीले व्यतिषिक्तः भवति । न अवश्यम् बध्नातिः व्यतिषङ्गे एव वर्तते । किम् तर्हि । अहानौ अपि वर्तते । तत् यथा सम्बद्धौ इमौ दम्यौ इति उच्येते यौ अन्योन्यम् न जहीतः । अथ वा भवति च एवञ्जातीयकेषु बध्नातिः वर्तते । तत् यथा । अस्ति नः गर्गैः सम्बन्धः । अस्ति नः वत्सैः सम्बन्धः । संयोगः इति अर्थः । अथ एतस्मिन् व्यपेक्षायाम् सामर्थ्ये यः असौ एकार्थीभाव्कृतः विशेषः स वक्तव्यः । तत्र नानाकारकात् निघातयुष्मदस्मदादेशेप्रतिषेधः । तत्र एतस्मिन् व्यपेक्षायाम् सामर्थ्ये नानाकारकात् निघातयुष्मदस्मदादेशाः प्राप्नुवन्ति । तेषाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । निघातः । अयम् दण्डः । हर अनेन । अस्ति दण्डस्य हरतेः च व्यपेक्षा इति कृत्वा निघातः प्राप्नोति । युष्मदस्मदादेशाः । ओदनम् पच । तव भविष्यति । ओदनम् पच मम भविष्यति । अस्ति ओदनस्य युष्मदस्मदोः च व्यपेक्षा इति कृत्वा वाम्नावादयः प्राप्नुवन्ति । तेषाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । किम् उच्यते नानाकारकात् इति यदा तेन एव आसज्य ह्रियते । न अपि ब्रूमः अन्येन आसज्य ह्रियते इति । किम् तर्हि । शब्दप्रमाणकाः वयम् । यत् शब्दः आह तत् अस्माकम् प्रमाणम् । शब्दः च इह सत्ताम् आह । अयम् दण्डः । अस्ति इति गम्यते । सः दण्डः कर्ता भूत्वा अन्येन शब्देन अभिसम्बध्यमानः करणम् सम्पद्यते । तत् यथा । कः चित् कम् चित् पृच्छति । क्व देवदत्तः इति । सः तस्मै आचष्टे । असौ वृक्षे इति । कतरस्मिन् । यः तिष्ठति इति । सः वृक्षः अधिकरणम् भूत्वा अन्येन शब्देन अभिसम्बध्यमानः कर्ता सम्पद्यते । प्रचये समासप्रतिषेधः । प्रचये समासप्रतिषेधः वक्तव्यः । राज्ञः गौः च अश्वः च पुरुषः च राजगवाश्वपुरुषाः इति । समर्थतराणाम् वा । समर्थतराणाम् वा पदानाम् समासः भविष्यति । कानि पुनः समर्थतराणि । यानि द्वन्द्वभावीनि । कुतः एतत् । एषाम् हि आशुतरा वृत्तिः प्राप्नोति । तत् यथा समर्थतरः अयम् माणवकः अध्ययनाय इति उच्यते । आश्रुतरग्रन्थः इति गम्यते । अपरः आह : समर्थतराणाम् वा पदानाम् समासः भविष्यति । कानि पुनः समर्थतराणि । यानि द्वन्द्वभावीनि । कुतः एतत् । एतानि समानविभक्तीनि अन्यविभक्तिः राजा । भवति विशेषः स्वस्मिन् भ्रातरि पितृव्यपुत्रे च । समुदायसामर्थ्यात् वा सिद्धम् षमुदायसामर्थ्यात् वा पुनः सिद्धम् एतत् । समुदायेन राज्ञः सामर्थ्यम् भवति न अवयवेन । अपरः आह । समर्थतराणाम् वा समुदायसामर्थ्यात् । समर्थतराणाम् वा पदानाम् समासः भवति । कुतः एतत् । समुदायसामर्थ्यात् एव । अस्मिन् पक्षे वा इति एतत् असमर्थितम् भवति । एतत् च समर्थितम् । कथम् । न एव वा पुनः अत्र राज्ञः अश्वपुरुषौ अपेक्षमाणस्य गवा सह समासः भवति । किम् तर्हि । गोः राजानम् अपेक्षमाणस्य आस्वपुरुषाभ्याम् समासः समासः भवति । प्रधानम् अत्र तद गौः भवति । भवति च प्रधानस्य सापेक्षस्य अपि समासः ।

KA I,365.15-367.9 Ro II,525-531 atha yadi eva ekārthībhāvaḥ sāmarthyam atha api vyapekṣā sāmarthyam kim gatam etat iyatā sūtreṇa āhosvit anyatarasmin pakṣe bhūyaḥ sūtram kartavyam . gatam iti āha . katham . samaḥ ayam arthaśabdena saha samāsaḥ . sam ca upasargaḥ . upasargāḥ ca punaḥ evamātmakāḥ yatra kaḥ cit kriyāvācī śabdaḥ prayujyate tatra kriyāviśeṣam āhuḥ . na ca iha kaḥ cit kriyāvācī śabdaḥ prayujyate yena samaḥ sāmarthyam syāt . tatra prayogāt etat gantavyam nūnam atra kaḥ cit prayogārhaḥ śabdaḥ na prayujyate yena samaḥ sāmarthyam iti . tat yathā . dhūmam dṛṣṭvā agniḥ atra iti gamyate triviṣṭabdhakam ca dṛṣṭvā parivrājakaḥ iti . kaḥ punaḥ asau prayogārhaḥ śabdaḥ . ucyate . saṅgatārtham samartham saṃsṛṣṭārtham samartham samprekṣitam artham samartham sambaddhārtham samartham iti . tat yadā tāvat ekārthībhāvaḥ sāmarthyam tadā evam vigrahaḥ kariṣyate saṅgatārthaḥ saṃsṛṣṭārthaḥ samarthaḥ iti . tat yathā saṅgatam ghṛtam saṅgatam tailam iti ucyate . ekībhūtam iti gamyate . yadā vyapekṣā sāmarthyam tadā evam vigrahaḥ kariṣyate samprekṣitārthaḥ samarthaḥ sambaddhārthaḥ samarthaḥ iti . kaḥ punaḥ iha badhnātyarthaḥ . sambaddhaḥ iti ucyate yaḥ rajjvā ayasā vā kīle vyatiṣiktaḥ bhavati . na avaśyam badhnātiḥ vyatiṣaṅge eva vartate . kim tarhi . ahānau api vartate . tat yathā sambaddhau imau damyau iti ucyete yau anyonyam na jahītaḥ . atha vā bhavati ca evañjātīyakeṣu badhnātiḥ vartate . tat yathā . asti naḥ gargaiḥ sambandhaḥ . asti naḥ vatsaiḥ sambandhaḥ . saṃyogaḥ iti arthaḥ . atha etasmin vyapekṣāyām sāmarthye yaḥ asau ekārthībhāvkṛtaḥ viśeṣaḥ sa vaktavyaḥ . tatra nānākārakāt nighātayuṣmadasmadādeśepratiṣedhaḥ . tatra etasmin vyapekṣāyām sāmarthye nānākārakāt nighātayuṣmadasmadādeśāḥ prāpnuvanti . teṣām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . nighātaḥ . ayam daṇḍaḥ . hara anena . asti daṇḍasya harateḥ ca vyapekṣā iti kṛtvā nighātaḥ prāpnoti . yuṣmadasmadādeśāḥ . odanam paca . tava bhaviṣyati . odanam paca mama bhaviṣyati . asti odanasya yuṣmadasmadoḥ ca vyapekṣā iti kṛtvā vāmnāvādayaḥ prāpnuvanti . teṣām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kim ucyate nānākārakāt iti yadā tena eva āsajya hriyate . na api brūmaḥ anyena āsajya hriyate iti . kim tarhi . śabdapramāṇakāḥ vayam . yat śabdaḥ āha tat asmākam pramāṇam . śabdaḥ ca iha sattām āha . ayam daṇḍaḥ . asti iti gamyate . saḥ daṇḍaḥ kartā bhūtvā anyena śabdena abhisambadhyamānaḥ karaṇam sampadyate . tat yathā . kaḥ cit kam cit pṛcchati . kva devadattaḥ iti . saḥ tasmai ācaṣṭe . asau vṛkṣe iti . katarasmin . yaḥ tiṣṭhati iti . saḥ vṛkṣaḥ adhikaraṇam bhūtvā anyena śabdena abhisambadhyamānaḥ kartā sampadyate . pracaye samāsapratiṣedhaḥ . pracaye samāsapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . rājñaḥ gauḥ ca aśvaḥ ca puruṣaḥ ca rājagavāśvapuruṣāḥ iti . samarthatarāṇām vā . samarthatarāṇām vā padānām samāsaḥ bhaviṣyati . kāni punaḥ samarthatarāṇi . yāni dvandvabhāvīni . kutaḥ etat . eṣām hi āśutarā vṛttiḥ prāpnoti . tat yathā samarthataraḥ ayam māṇavakaḥ adhyayanāya iti ucyate . āśrutaragranthaḥ iti gamyate . aparaḥ āha : samarthatarāṇām vā padānām samāsaḥ bhaviṣyati . kāni punaḥ samarthatarāṇi . yāni dvandvabhāvīni . kutaḥ etat . etāni samānavibhaktīni anyavibhaktiḥ rājā . bhavati viśeṣaḥ svasmin bhrātari pitṛvyaputre ca . samudāyasāmarthyāt vā siddham ṣamudāyasāmarthyāt vā punaḥ siddham etat . samudāyena rājñaḥ sāmarthyam bhavati na avayavena . aparaḥ āha . samarthatarāṇām vā samudāyasāmarthyāt . samarthatarāṇām vā padānām samāsaḥ bhavati . kutaḥ etat . samudāyasāmarthyāt eva . asmin pakṣe vā iti etat asamarthitam bhavati . etat ca samarthitam . katham . na eva vā punaḥ atra rājñaḥ aśvapuruṣau apekṣamāṇasya gavā saha samāsaḥ bhavati . kim tarhi . goḥ rājānam apekṣamāṇasya āsvapuruṣābhyām samāsaḥ samāsaḥ bhavati . pradhānam atra tada gauḥ bhavati . bhavati ca pradhānasya sāpekṣasya api samāsaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३६७।१०-३६८।२४ रो इइ,५३२-५३७ आख्यातम् साव्ययकारकविशेषणम् वाक्यम् । आख्यातम् साव्ययम् सकारकम् सकारकविशेषणम् वाक्यसञ्ज्ञम् भवति वक्तव्यम् । साव्ययम् । उच्चैः पठति । नीचैः पठति । सकारकम् । ओदनम् पचति । सकारकविशेषणम् । ओदनम् मृदु विशदम् पचति । सक्रियाविशेषणम् च इति वक्तव्यम् । सुष्ठु पचति । दुष्ठु पचति । अपरः आह : आख्यातम् सविशेषणम् इति एव । सर्वाणि हि एतानि क्रियाविशेषणानि । एकतिङ् । एकतिङ् वाक्यसञ्ज्ञम् भवति वक्तव्यम् । ब्रूहि ब्रूहि । समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशाः । समानवाक्ये इति प्रकृत्य निघातयुष्मदस्मदादेशाः वक्तव्याः । किम् प्रयोजनम् । नानावाक्ये मा भूवन् निघातादयः इति । अयम् दण्डः । हर अनेन । ओदनम् पच । तव भविष्यति । ओदनम् पच । मम भविष्यति । योगे प्रतिषेधः चादिभिः । चादिभिः योगे प्रतिषेधः वक्तव्यः । ग्रामः तव च स्वम् मम च स्वम् । किमर्थम् इचम् उच्यते । यथान्यासम् एव चादिभिः योगे प्रतिषेधः उच्यते । इदम् अद्य अपूर्वम् क्रियते वाक्यसञ्ज्ञा समानवाक्याधिकारः च । तत् द्वेष्यम् विजानीयात् : सर्वम् एतत् विकल्पते इति । तत् आचार्यः सुहृत् भूत्वा अन्वाचष्टे चादिभिः योगे यथान्यासम् एव भवति इति । समर्थनिघाते हि समानाधिकरणयुक्तयुक्तेषु उपसङ्ख्यानम् असमर्थत्वात् । समर्थनिघाते हि समानाधिकरणयुक्तयुक्तेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् स्यात् । समानाधिकरणे । पटवे ते दास्यामि । म्र्दवे ते दास्यामि । समानाधिकरणे । युक्तयुक्ते । नद्याः तिष्ठति कूले । वृक्षस्य लम्बते शाखा । शालीनाम् ते ओदनम् ददामि । शालीनाम् मे ओदनम् ददाति । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । असमर्थत्वात् । राजगवीक्षीरे द्विसमासप्रसङ्गः द्विषष्ठीभावात् । राजगवीक्षीरे द्विसमासप्रसङ्गः । किम् कारणम् । द्विषष्ठीभावात् । द्वे हि अत्र षष्ठ्यौ । राज्ञः गोः क्षीरम् इति । किम् उच्यते द्विसमासप्रसङ्गः इति यावता सुप् सह सुपा इति वर्तते । द्विसमासप्रसङ्गः इति न एवम् विज्ञायते द्वयोः सुबन्तयोः समासप्रसङ्गः द्विसमासप्रसङ्गः इति । कथम् तर्हि । द्विप्रकारस्य समासस्य प्रसङ्गः द्विसमासप्रसङ्गः इति । राजगोक्षीरम् इति अपि प्राप्नोति न च एवम् भवितव्यम् । भवितव्यम् च यदा एतत् वाक्यम् भवति गोः क्षीरम् गोक्षीरम् राज्ञः गोक्षीरम् राजगोक्षीरम् इति । यदा तु एतत् वाक्यम् भवति राज्ञः गोः क्षीरम् इति तदा न भवितव्यम् तदा च प्राप्नोति । तदा कस्मात् न भवति । सिद्धम् तु राजविशिष्टायाः गोः क्षीरेण सामर्थ्यात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । राजविशिष्टायाः गोः क्षीरेण सह समासः भवति न केवलायाः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । यथा एव अयम् गवि यतते न क्षीरमात्रेण सन्तोषम् करोति एवम् राजनि अपि यतते । राज्ञः या गौः तस्याः यत् क्षीरम् इति । न एव वा पुनः अत्र गोः राजानम् अपेक्षमाणायाः क्षीरेण सह समासः प्राप्नोति । किम् कारणम् । असामर्थ्यात् । कथम् असामर्थ्यम् । सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति । कथम् तर्हि गोः क्षीरम् अपेक्षमाणायाः राज्ञा सह समासः भवति । प्रधानम् अत्र तद गौः भवति । भवति च प्रधानस्य सापेक्षस्य अपि समासः ।

KA I,367.10-368.24 Ro II,532-537 ākhyātam sāvyayakārakaviśeṣaṇam vākyam . ākhyātam sāvyayam sakārakam sakārakaviśeṣaṇam vākyasañjñam bhavati vaktavyam . sāvyayam . uccaiḥ paṭhati . nīcaiḥ paṭhati . sakārakam . odanam pacati . sakārakaviśeṣaṇam . odanam mṛdu viśadam pacati . sakriyāviśeṣaṇam ca iti vaktavyam . suṣṭhu pacati . duṣṭhu pacati . aparaḥ āha : ākhyātam saviśeṣaṇam iti eva . sarvāṇi hi etāni kriyāviśeṣaṇāni . ekatiṅ . ekatiṅ vākyasañjñam bhavati vaktavyam . brūhi brūhi . samānavākye nighātayuṣmadasmadādeśāḥ . samānavākye iti prakṛtya nighātayuṣmadasmadādeśāḥ vaktavyāḥ . kim prayojanam . nānāvākye mā bhūvan nighātādayaḥ iti . ayam daṇḍaḥ . hara anena . odanam paca . tava bhaviṣyati . odanam paca . mama bhaviṣyati . yoge pratiṣedhaḥ cādibhiḥ . cādibhiḥ yoge pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . grāmaḥ tava ca svam mama ca svam . kimartham icam ucyate . yathānyāsam eva cādibhiḥ yoge pratiṣedhaḥ ucyate . idam adya apūrvam kriyate vākyasañjñā samānavākyādhikāraḥ ca . tat dveṣyam vijānīyāt : sarvam etat vikalpate iti . tat ācāryaḥ suhṛt bhūtvā anvācaṣṭe cādibhiḥ yoge yathānyāsam eva bhavati iti . samarthanighāte hi samānādhikaraṇayuktayukteṣu upasaṅkhyānam asamarthatvāt . samarthanighāte hi samānādhikaraṇayuktayukteṣu upasaṅkhyānam kartavyam syāt . samānādhikaraṇe . paṭave te dāsyāmi . mrdave te dāsyāmi . samānādhikaraṇe . yuktayukte . nadyāḥ tiṣṭhati kūle . vṛkṣasya lambate śākhā . śālīnām te odanam dadāmi . śālīnām me odanam dadāti . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . asamarthatvāt . rājagavīkṣīre dvisamāsaprasaṅgaḥ dviṣaṣṭhībhāvāt . rājagavīkṣīre dvisamāsaprasaṅgaḥ . kim kāraṇam . dviṣaṣṭhībhāvāt . dve hi atra ṣaṣṭhyau . rājñaḥ goḥ kṣīram iti . kim ucyate dvisamāsaprasaṅgaḥ iti yāvatā sup saha supā iti vartate . dvisamāsaprasaṅgaḥ iti na evam vijñāyate dvayoḥ subantayoḥ samāsaprasaṅgaḥ dvisamāsaprasaṅgaḥ iti . katham tarhi . dviprakārasya samāsasya prasaṅgaḥ dvisamāsaprasaṅgaḥ iti . rājagokṣīram iti api prāpnoti na ca evam bhavitavyam . bhavitavyam ca yadā etat vākyam bhavati goḥ kṣīram gokṣīram rājñaḥ gokṣīram rājagokṣīram iti . yadā tu etat vākyam bhavati rājñaḥ goḥ kṣīram iti tadā na bhavitavyam tadā ca prāpnoti . tadā kasmāt na bhavati . siddham tu rājaviśiṣṭāyāḥ goḥ kṣīreṇa sāmarthyāt . siddham etat . katham . rājaviśiṣṭāyāḥ goḥ kṣīreṇa saha samāsaḥ bhavati na kevalāyāḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . yathā eva ayam gavi yatate na kṣīramātreṇa santoṣam karoti evam rājani api yatate . rājñaḥ yā gauḥ tasyāḥ yat kṣīram iti . na eva vā punaḥ atra goḥ rājānam apekṣamāṇāyāḥ kṣīreṇa saha samāsaḥ prāpnoti . kim kāraṇam . asāmarthyāt . katham asāmarthyam . sāpekṣam asamartham bhavati iti . katham tarhi goḥ kṣīram apekṣamāṇāyāḥ rājñā saha samāsaḥ bhavati . pradhānam atra tada gauḥ bhavati . bhavati ca pradhānasya sāpekṣasya api samāsaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३६८।२५-३६९।२४ रो इइ,५३७-५४० अथ किमर्थम् पदविधौ समर्थाधिकारः क्रियते । पदविधौ समर्थवचनम् वर्णाश्रये शास्त्रे आनन्तर्यविज्ञानात्। पदविधौ समर्थाधिकारः क्रियते वर्णाश्रये शास्त्रे आनन्तर्यमात्रे कार्यम् यथा विज्ञायेत । तिष्ठतु दधि अशान त्वम् शाकेन । तिष्ठतु कुमारी छत्रम् हर देवदत्त इति । समर्थाधिकारस्य विधेयसामानाधिकरण्यात् निर्देशानर्थक्यम् । समर्थाधिकारः अयम् विधेयेन समानाधिकरणः । किम् च विधेयम् । समासः । यावत् ब्रूयात् समर्थः समासः इति तावत् समर्थः पदविधिः । न च राजपुरुषः इति एतस्याम् अवस्थायाम् समर्थाधिकारेण किम् चित् अपि शक्यम् प्रवर्तयितुम् निवर्तयितुम् वा । समर्थाधिकारस्य विधेयसामानाधिकरण्यात् निर्देशः अनर्थकः । सिद्धम् तु समर्थानाम् इति वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । समर्थानाम् पदानाम् विधिः इति वक्तव्यम् । एवम् अपि द्व्येकयोः न प्राप्नोति । एकशेषनिर्देशात् वा । अथ वा एकशेषनिर्देशः अयम्। समर्थस्य च समर्थयोः च समर्थानाम् च समर्थानाम् इति । एवम् अपि षट्प्रभृतीनाम् एव प्राप्नोति । षट्प्रभृतिषु हि एकशेषः परिसमाप्यते । न एषः दोषः । प्रत्येकम् वाक्यपरिसमाप्तिः दृष्टा इति द्व्येकयोः अपि भविष्यति । एवम् अपि विविभक्तीनाम् न प्राप्नोति । समर्थात् समर्थे पदात् पदे इति । एवम् तर्हि समर्थपदयोः विधिशब्देन सर्वविभक्त्यन्तः समासः : समर्थस्य विधिः समर्थविधिः , समर्थयोः विधिः समर्थविधिः , समर्थात् विधिः समर्थविधिः , समर्थे विधिः समर्थ्विधिः । पदस्य विधिः पदविधिः , पदयोः विधिः पदविधिः , पदानाम् विधिः पदविधिः , पदात् विधिः पदविधिः , पदे विधिः पदविधिः । समर्थविधिः च समर्थविधिः च समर्थविधिः च समर्थविधिः च समर्थविधिः च समर्थविधिः । पदविधिः च पदविधिः च पदविधिः च पदविधिः च पदविधिः च पदविधिः । समर्थविधिः च पदविधिः च समर्थः पदविधिः । पूर्वः समासः उत्तरपदलोपी यादृच्छिकीविभक्तिः ।

KA I,368.25-369.24 Ro II,537-540 atha kimartham padavidhau samarthādhikāraḥ kriyate . padavidhau samarthavacanam varṇāśraye śāstre ānantaryavijñānāt. padavidhau samarthādhikāraḥ kriyate varṇāśraye śāstre ānantaryamātre kāryam yathā vijñāyeta . tiṣṭhatu dadhi aśāna tvam śākena . tiṣṭhatu kumārī chatram hara devadatta iti . samarthādhikārasya vidheyasāmānādhikaraṇyāt nirdeśānarthakyam . samarthādhikāraḥ ayam vidheyena samānādhikaraṇaḥ . kim ca vidheyam . samāsaḥ . yāvat brūyāt samarthaḥ samāsaḥ iti tāvat samarthaḥ padavidhiḥ . na ca rājapuruṣaḥ iti etasyām avasthāyām samarthādhikāreṇa kim cit api śakyam pravartayitum nivartayitum vā . samarthādhikārasya vidheyasāmānādhikaraṇyāt nirdeśaḥ anarthakaḥ . siddham tu samarthānām iti vacanāt . siddham etat . katham . samarthānām padānām vidhiḥ iti vaktavyam . evam api dvyekayoḥ na prāpnoti . ekaśeṣanirdeśāt vā . atha vā ekaśeṣanirdeśaḥ ayam. samarthasya ca samarthayoḥ ca samarthānām ca samarthānām iti . evam api ṣaṭprabhṛtīnām eva prāpnoti . ṣaṭprabhṛtiṣu hi ekaśeṣaḥ parisamāpyate . na eṣaḥ doṣaḥ . pratyekam vākyaparisamāptiḥ dṛṣṭā iti dvyekayoḥ api bhaviṣyati . evam api vivibhaktīnām na prāpnoti . samarthāt samarthe padāt pade iti . evam tarhi samarthapadayoḥ vidhiśabdena sarvavibhaktyantaḥ samāsaḥ : samarthasya vidhiḥ samarthavidhiḥ , samarthayoḥ vidhiḥ samarthavidhiḥ , samarthāt vidhiḥ samarthavidhiḥ , samarthe vidhiḥ samarthvidhiḥ . padasya vidhiḥ padavidhiḥ , padayoḥ vidhiḥ padavidhiḥ , padānām vidhiḥ padavidhiḥ , padāt vidhiḥ padavidhiḥ , pade vidhiḥ padavidhiḥ . samarthavidhiḥ ca samarthavidhiḥ ca samarthavidhiḥ ca samarthavidhiḥ ca samarthavidhiḥ ca samarthavidhiḥ . padavidhiḥ ca padavidhiḥ ca padavidhiḥ ca padavidhiḥ ca padavidhiḥ ca padavidhiḥ . samarthavidhiḥ ca padavidhiḥ ca samarthaḥ padavidhiḥ . pūrvaḥ samāsaḥ uttarapadalopī yādṛcchikīvibhaktiḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३७०।१-३७१।२४ रो इइ,५४०-५४६ समानाधिकरणेषु उपसङ्ख्यानम् असमर्थत्वात् । समानाधिकरणेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । वीरः पूरुषः वीरपुरुषः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । असमर्थत्वात् । कथम् असमर्थत्वम् । द्रव्यम् पदार्थः इति चेत्। यदि द्रव्यम् पदार्थः न भवति तदा सामर्थ्यम् । अथ हि गुणः पदार्थः भवति तदा सामर्थ्यम् । अन्यः हि वीरत्वम् गुणः अन्यः हि पुरुषत्वम् । न अन्यत्वम् अस्ति इति इयता सामर्थ्यम् भवति । अन्यः हि देवदत्तः गोभ्यः अश्वेभ्यः च न च तस्य एतावता सामर्थम् भवति । कः वा विशेषः यत् गुणे पदार्थे सामर्थ्यम् स्यात् द्रव्ये च न स्यात् । एषः विशेषः । एकम् तयोः अधिकरणम् अन्यः च वीरत्वम् गुणः अन्यः पुरुषत्वम् । द्रव्यपदार्थिकस्य अपि तर्हि गुणभेदात् सामर्थ्यम् भविष्यति । अशक्यः द्रव्यपदार्थिकेन द्रव्यस्य गुणकृतः उपकारः प्रतिज्ञातुम् । ननु च अभ्यन्तरः असौ भवति । यदि अपि अभ्यन्तरः न तु गम्यते । न हि गुडः इति उक्ते मधुरत्वम् गम्यते शृङ्गवेरम् इति वा कटुकत्वम् । गुणपदार्थिकेन अपि तर्हि अशक्यः गुणस्य द्रव्यकृतः उपकारः प्रतिज्ञातुम् । अथ गुणपदार्थिकः प्रतिजानीते द्रव्यपदार्थिकः अपि कस्मात् न प्रतिजानीते । एवम् अनयोः सामर्थ्यम् स्यात् वा न वा । क्व च तावत् इदम् स्यात् समानाधिकरणेन इति । यत्र सर्वम् समामन् : इन्द्रः शक्रः पुरुहूतः पुरन्दरः । कन्दुः कोष्ठः कुशूलः इति । न एवञ्जातीयकानाम् समासेन भवितव्यम् प्रत्ययेन वा उत्पत्तव्यम् । किम् कारणम् । अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः । अर्थम् प्रत्याययिष्यामि इति शब्दः प्रयुज्यते । तत्र एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् । किम् कारणम् । उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति भृत्यभरणीयः इति । न एतौ समानार्थौ । एकः अत्र शक्यार्थे कृत्यः भवति अपरः अर्हत्यर्थे : शक्यः भर्तुम् भृत्यः । अर्हति भृतिम् भरणीयः । भृत्यः भरणीयः भृत्यभरणीयः इति । यदि तर्हि यत्र किम् चित् समानम् कः चित् विशेषः तत्र भवितव्यम् इह अपि तर्हि प्राप्नोति । दर्शनीयायाः माता दर्शनीयमाता इति । अत्र अपि किम् चित् समानम् कः चित् विशेषः । किम् पुनः तत् । सद्भावान्यभावौ । न क्व चित् सद्भावान्यभावौ न स्तः उच्यते च समानाधिकरणेन इति । तत्र प्रकर्षगतिः विज्ञास्यते : यत्र साधीयः सामानाधिकरण्यम् । क्व च साधीयः सामानाधिकरण्यम् । यत्र सर्वम् समानम् सद्भावान्यभावौ द्रव्यम् च। अथ वा समानाधिकरणेन इति तत् समानम् आश्रीयते यत् समानम् भवति न च भवति । न च एतत् समानम् क्व चित् अपि न भवति । अथ वा यावत् ब्रूयात् समानद्रव्येण इति तावत् समानाधिकरणेन इति । द्रव्यम् हि लोके अधिकरणम् इति उच्यते । तत् यथा । एकस्मिन् द्रव्ये व्युदितम् । एकस्मिन् अधिकरणे व्युदितम् इति । तथा व्याकरणे विप्रतिषिद्धम् च अनधिकरणवाचि इति अद्रव्यवाचि इति गम्यते । एवम् अपि इदम् अवश्यम् कर्तव्यम् समानाधिकरणम् असमर्थवत् भवति इति । किम् प्रयोजनम् । सर्पिः कालकम् यजुः पीतकम् इति एवमर्थम् । यदि समानाधिकरणम् असमर्थवत् भवति इति उच्यते सर्पिः पीयते यजुः क्रियते इति अत्र षत्वम् न प्राप्नोति । अधात्वभिहितम् इति एवम् तत् । एवम् च कृत्वा समानाधिकरणेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । वीरः पूरुषः वीरपुरुषः । किम् कारणम् असमर्थत्वात् । न वा वचनप्रामाण्यात् । न वा कर्तव्यम् । किम् कारणम् । वचनप्रामाण्यात् । वचनप्रामाण्यात् अत्र समासः भविष्यति । किम् वचनप्रामाण्यम् । समानमध्यमध्यमवीराः च इति । लुप्ताख्यातेषु च । लुप्ताख्यातेषु च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । निष्कौशाम्बिः निर्वाराणसिः । लुप्ताख्यातेषु च । किम् । वचनप्रामाण्यात् । किम् वचनप्रामाण्यम् । कुगतिप्रादयः च इति । अस्ति अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । सुराजा अतिराजा इति । न ब्रूमः वृत्तिसूत्रवचनप्रामाण्यात् इति । किम् तर्हि । वार्त्तिकवचनप्रामाण्यात् इति । सिद्धम् तु क्वाङ्क्स्वतिदुर्गतिवचनात् प्रादयः क्तार्थे इति । तदर्थगतेः वा । तदर्थगतेः वा पुनः सिद्धम् एतत् । किम् इदम् तदर्थगतेः इति । तस्य अर्थः तदर्थः तदर्थस्य गतिः तदर्थगतिः तदर्थगतेः इति । यस्य अर्थस्य कौशाम्ब्या सामर्थ्यम् सः निसा उच्यते । अथ वा सः अर्थः तदर्थः तदर्थस्य गतिः तदर्थगतिः तदर्थगतेः इति । यः अर्थः कौशाम्ब्या समर्थः सः निसा उच्यते ।

KA I,370.1-371.24 Ro II,540-546 samānādhikaraṇeṣu upasaṅkhyānam asamarthatvāt . samānādhikaraṇeṣu upasaṅkhyānam kartavyam . vīraḥ pūruṣaḥ vīrapuruṣaḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . asamarthatvāt . katham asamarthatvam . dravyam padārthaḥ iti cet. yadi dravyam padārthaḥ na bhavati tadā sāmarthyam . atha hi guṇaḥ padārthaḥ bhavati tadā sāmarthyam . anyaḥ hi vīratvam guṇaḥ anyaḥ hi puruṣatvam . na anyatvam asti iti iyatā sāmarthyam bhavati . anyaḥ hi devadattaḥ gobhyaḥ aśvebhyaḥ ca na ca tasya etāvatā sāmartham bhavati . kaḥ vā viśeṣaḥ yat guṇe padārthe sāmarthyam syāt dravye ca na syāt . eṣaḥ viśeṣaḥ . ekam tayoḥ adhikaraṇam anyaḥ ca vīratvam guṇaḥ anyaḥ puruṣatvam . dravyapadārthikasya api tarhi guṇabhedāt sāmarthyam bhaviṣyati . aśakyaḥ dravyapadārthikena dravyasya guṇakṛtaḥ upakāraḥ pratijñātum . nanu ca abhyantaraḥ asau bhavati . yadi api abhyantaraḥ na tu gamyate . na hi guḍaḥ iti ukte madhuratvam gamyate śṛṅgaveram iti vā kaṭukatvam . guṇapadārthikena api tarhi aśakyaḥ guṇasya dravyakṛtaḥ upakāraḥ pratijñātum . atha guṇapadārthikaḥ pratijānīte dravyapadārthikaḥ api kasmāt na pratijānīte . evam anayoḥ sāmarthyam syāt vā na vā . kva ca tāvat idam syāt samānādhikaraṇena iti . yatra sarvam samāman : indraḥ śakraḥ puruhūtaḥ purandaraḥ . kanduḥ koṣṭhaḥ kuśūlaḥ iti . na evañjātīyakānām samāsena bhavitavyam pratyayena vā utpattavyam . kim kāraṇam . arthagatyarthaḥ śabdaprayogaḥ . artham pratyāyayiṣyāmi iti śabdaḥ prayujyate . tatra ekena uktatvāt tasya arthasya dvitīyasya prayogeṇa na bhavitavyam . kim kāraṇam . uktārthānām aprayogaḥ iti . na tarhi idānīm idam bhavati bhṛtyabharaṇīyaḥ iti . na etau samānārthau . ekaḥ atra śakyārthe kṛtyaḥ bhavati aparaḥ arhatyarthe : śakyaḥ bhartum bhṛtyaḥ . arhati bhṛtim bharaṇīyaḥ . bhṛtyaḥ bharaṇīyaḥ bhṛtyabharaṇīyaḥ iti . yadi tarhi yatra kim cit samānam kaḥ cit viśeṣaḥ tatra bhavitavyam iha api tarhi prāpnoti . darśanīyāyāḥ mātā darśanīyamātā iti . atra api kim cit samānam kaḥ cit viśeṣaḥ . kim punaḥ tat . sadbhāvānyabhāvau . na kva cit sadbhāvānyabhāvau na staḥ ucyate ca samānādhikaraṇena iti . tatra prakarṣagatiḥ vijñāsyate : yatra sādhīyaḥ sāmānādhikaraṇyam . kva ca sādhīyaḥ sāmānādhikaraṇyam . yatra sarvam samānam sadbhāvānyabhāvau dravyam ca. atha vā samānādhikaraṇena iti tat samānam āśrīyate yat samānam bhavati na ca bhavati . na ca etat samānam kva cit api na bhavati . atha vā yāvat brūyāt samānadravyeṇa iti tāvat samānādhikaraṇena iti . dravyam hi loke adhikaraṇam iti ucyate . tat yathā . ekasmin dravye vyuditam . ekasmin adhikaraṇe vyuditam iti . tathā vyākaraṇe vipratiṣiddham ca anadhikaraṇavāci iti adravyavāci iti gamyate . evam api idam avaśyam kartavyam samānādhikaraṇam asamarthavat bhavati iti . kim prayojanam . sarpiḥ kālakam yajuḥ pītakam iti evamartham . yadi samānādhikaraṇam asamarthavat bhavati iti ucyate sarpiḥ pīyate yajuḥ kriyate iti atra ṣatvam na prāpnoti . adhātvabhihitam iti evam tat . evam ca kṛtvā samānādhikaraṇeṣu upasaṅkhyānam kartavyam . vīraḥ pūruṣaḥ vīrapuruṣaḥ . kim kāraṇam asamarthatvāt . na vā vacanaprāmāṇyāt . na vā kartavyam . kim kāraṇam . vacanaprāmāṇyāt . vacanaprāmāṇyāt atra samāsaḥ bhaviṣyati . kim vacanaprāmāṇyam . samānamadhyamadhyamavīrāḥ ca iti . luptākhyāteṣu ca . luptākhyāteṣu ca upasaṅkhyānam kartavyam . niṣkauśāmbiḥ nirvārāṇasiḥ . luptākhyāteṣu ca . kim . vacanaprāmāṇyāt . kim vacanaprāmāṇyam . kugatiprādayaḥ ca iti . asti anyat etasya vacane prayojanam . kim . surājā atirājā iti . na brūmaḥ vṛttisūtravacanaprāmāṇyāt iti . kim tarhi . vārttikavacanaprāmāṇyāt iti . siddham tu kvāṅksvatidurgativacanāt prādayaḥ ktārthe iti . tadarthagateḥ vā . tadarthagateḥ vā punaḥ siddham etat . kim idam tadarthagateḥ iti . tasya arthaḥ tadarthaḥ tadarthasya gatiḥ tadarthagatiḥ tadarthagateḥ iti . yasya arthasya kauśāmbyā sāmarthyam saḥ nisā ucyate . atha vā saḥ arthaḥ tadarthaḥ tadarthasya gatiḥ tadarthagatiḥ tadarthagateḥ iti . yaḥ arthaḥ kauśāmbyā samarthaḥ saḥ nisā ucyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३७१।२५-३७४।१८ रो इइ,५४७-५५४ अथ यत्र बहूनाम् समासप्रसङ्गः किम् तत्र द्वयोः द्वयोः समासः भवति आहोस्वित् अविशेषेण । कः च अत्र विशेषः । समासः द्वयोः द्वयोः चेत् द्वन्द्वे अनेकग्रहणम् । समासः द्वयोः द्वयोः चेत् द्वन्द्वे अनेकग्रहणम् कर्तव्यम् । चर्थे द्वन्द्वः । अनेकम् इति वक्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् । प्लक्षन्यग्रोधखदिरपलाशाः इति । न एषः दोषः । अत्र अपि द्वयोः द्वयोः समासः भविष्यति । द्वयोः द्वयोः समासः इति चेत् न बहुषु द्वित्वाभावात् । द्वयोः द्वयोः समासः इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । बहुषु द्वित्वाभावात् । न बहुषु द्वित्वम् अस्ति । न अवश्यम् एवम् विग्रहः कर्तव्यः : प्लक्षः च न्यग्रोधः च खदिरः च पलाशः च इति । किम् तर्हि एवम् विघ्रहः करिष्यते : प्लक्षः च न्यग्रोधः च प्लक्षन्यग्रोधौ खदिरः च पलाशः च खदिरपलाशौ प्लक्षन्यग्रोधौ च खदिरपलाशौ प्लक्षन्यग्रोधखदिरपलाशाः इति । होतृपोतृनेष्टोद्गातारः तर्हि न सिध्यन्ति । होतापोतानेष्टोद्गातारः इति प्राप्नोति । न च एवम् भवितव्यम् । भवितव्यम् च यदा एवम् विग्रहः क्रियते होता च पोता च होतापोतारौ नेष्टा च उद्गाता च नेष्टोद्गातारौ होतापोतारौ च नेष्टोद्गातारौ च होतापोतानेष्टोद्गातारः इति । होतृपोतृनेष्टोद्गातारः तु न सिध्यन्ति । समासान्तप्रतिषेधः च । समासान्तस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः । वाक्त्वक्स्रुग्दृषदम् इति । वाक्त्वचस्रुग्दृषदम् इति प्राप्नोति । न एषः दोषः । अत्र अपि परेण परेण सह समासः भविष्यति । स्रुक् च दृषदम् च स्रुग्दृषदम् त्वक् च स्रुग्दृषदम् च त्वक्स्रुग्दृषदम् वाक् च त्वक्स्रुग्दृषदम् च वाक्त्वक्स्रुग्दृषदम् इति । होतृपोतृनेष्टोद्गातारः एवम् तर्हि सिध्यन्ति । इह च सुसुक्ष्मजटकेशेन सुनताजिवासना समन्तशितिरन्ध्रेण द्वयोः वृत्तौ न सिध्यति । अस्तु तर्हि अविशेषेण । अविशेषेण बहुव्रीहौ अनेकपदप्रसङ्गः । यदि अविशेषेण बहुव्रीहौ अनेकपदप्रसङ्गः । तत्र कः दोषः । तत्र स्वरसमासान्तपुंवद्भावेषु दोषः । तत्र स्वरसमासान्तपुंवद्भावेषु दोषः भवति । स्वर । पूर्वशालाप्रियः अपरशालाप्रियः । स्वर । समासान्त । पञ्चगवप्रियः । समासान्त । पुंवद्भाव । खादिरेतरशम्यम् रौरवेतर्शम्यम् । न वा अवयवतत्पुरुषत्वात्। न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अवयवतत्पुरुषत्वात् । अवयवः अत्र तत्पुरुषसञ्ज्ञः तदाश्रयौ समासान्तपुंवद्भावौ भविष्यतः । स्वरः कथम् । तस्य अन्तोदात्तत्वम् विप्रतिषेधात् । अन्तोदात्तत्वम् क्रियताम् पूर्वपदप्रकृतिस्वरः इति अन्तोदात्तत्वम् भवति विप्रतिषेधेन । न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । विप्रतिषेधे परम् इति उच्यते । पूर्वम् च अन्तोदात्तत्वम् परम् पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । न परविप्रतिषेधम् ब्रूमः । किम् तर्हि । अन्तरङ्गविप्रतिषेधम् । निमित्तिस्वरबलीयस्त्वात् वा । अथ वा निमित्तस्वरात् निमित्तिस्वरः बलीयान् इति वक्तव्यम् । किम् पुनः निमित्तम् कः वा निमित्ती । बहुव्रीहिः निमित्तम् तत्पुरुषः निमित्ती । तत् तर्हि वक्तव्यम् निमित्तस्वरात् निमित्तिस्वरः बलीयान् इति । न वक्तव्यम् । एकशितिपात्स्वरवचनम् तु ज्ञापकम् निमित्तिस्वरबलीयस्त्वस्य । यत् अयम् युक्तारोह्यादिषु एकशितिपच्छब्दम् पठति तत् ज्ञापयति आचार्यः निमित्तस्वरात् निमित्तिस्वरः बलीयान् इति । कः पुनः अर्हति युक्तारोह्यादिषु एकशितिपच्छब्दम् पठितुम् । एवम् किल नाम पठ्यते एकः शितिः एकशितिः एकः शितिः पादः यस्य इति । तत् च न । एवम् विग्रहः करिष्यते । एकः शितिः एषु ते इमे एकशितयः एकशितयः पादाः यस्य इति । अथ अपि एवम् विग्रहः क्रियते एकः शितिः एकशितिः एकः शितिः पादः यस्य इति एवम् अपि न अर्थः पाठेन । इगन्ते द्विगौ इति एषः स्वरः अत्र बाधकः भविष्यति । अस्य तर्हि बहुव्रीह्यवयवस्य तत्पुरुषञ्ज्ञा प्राप्नोति सुसुक्ष्मजटकेशेन सुनताजिवासना समन्तशितिरन्ध्रेण इति । तत्र कः दोषः । तस्य अन्तोदात्तत्वम् विप्रतिषेधात् इति अन्तोदात्तत्वम् स्यात् विप्रतिषेधेन । न एषः दोषः । न इदम् बहुव्रीह्यवयवस्य तत्पुरुषस्य लक्षणम् आरभ्यते । किम् तर्हि । यस्य बहुव्रीह्यवयवस्य तत्पुरुषस्य तत् लक्षणम् अस्ति तस्य अन्तोदात्तत्वम् भविष्यति विप्रतिषेधेन । ननु च अस्य अपि अस्ति किम् विशेषणम् विशेष्येण बहुलम् इति। बहुलवचनात् न भविष्यति । अस्य तर्हि बहुव्रीह्यवयवस्य तत्पुरुषञ्ज्ञा प्राप्नोति । अधिकषष्टिवर्षः

KA I,371.25-374.18 Ro II,547-554 atha yatra bahūnām samāsaprasaṅgaḥ kim tatra dvayoḥ dvayoḥ samāsaḥ bhavati āhosvit aviśeṣeṇa . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . samāsaḥ dvayoḥ dvayoḥ cet dvandve anekagrahaṇam . samāsaḥ dvayoḥ dvayoḥ cet dvandve anekagrahaṇam kartavyam . carthe dvandvaḥ . anekam iti vaktavyam iha api yathā syāt . plakṣanyagrodhakhadirapalāśāḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . atra api dvayoḥ dvayoḥ samāsaḥ bhaviṣyati . dvayoḥ dvayoḥ samāsaḥ iti cet na bahuṣu dvitvābhāvāt . dvayoḥ dvayoḥ samāsaḥ iti cet tat na . kim kāraṇam . bahuṣu dvitvābhāvāt . na bahuṣu dvitvam asti . na avaśyam evam vigrahaḥ kartavyaḥ : plakṣaḥ ca nyagrodhaḥ ca khadiraḥ ca palāśaḥ ca iti . kim tarhi evam vighrahaḥ kariṣyate : plakṣaḥ ca nyagrodhaḥ ca plakṣanyagrodhau khadiraḥ ca palāśaḥ ca khadirapalāśau plakṣanyagrodhau ca khadirapalāśau plakṣanyagrodhakhadirapalāśāḥ iti . hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ tarhi na sidhyanti . hotāpotāneṣṭodgātāraḥ iti prāpnoti . na ca evam bhavitavyam . bhavitavyam ca yadā evam vigrahaḥ kriyate hotā ca potā ca hotāpotārau neṣṭā ca udgātā ca neṣṭodgātārau hotāpotārau ca neṣṭodgātārau ca hotāpotāneṣṭodgātāraḥ iti . hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ tu na sidhyanti . samāsāntapratiṣedhaḥ ca . samāsāntasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . vāktvaksrugdṛṣadam iti . vāktvacasrugdṛṣadam iti prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . atra api pareṇa pareṇa saha samāsaḥ bhaviṣyati . sruk ca dṛṣadam ca srugdṛṣadam tvak ca srugdṛṣadam ca tvaksrugdṛṣadam vāk ca tvaksrugdṛṣadam ca vāktvaksrugdṛṣadam iti . hotṛpotṛneṣṭodgātāraḥ evam tarhi sidhyanti . iha ca susukṣmajaṭakeśena sunatājivāsanā samantaśitirandhreṇa dvayoḥ vṛttau na sidhyati . astu tarhi aviśeṣeṇa . aviśeṣeṇa bahuvrīhau anekapadaprasaṅgaḥ . yadi aviśeṣeṇa bahuvrīhau anekapadaprasaṅgaḥ . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra svarasamāsāntapuṃvadbhāveṣu doṣaḥ . tatra svarasamāsāntapuṃvadbhāveṣu doṣaḥ bhavati . svara . pūrvaśālāpriyaḥ aparaśālāpriyaḥ . svara . samāsānta . pañcagavapriyaḥ . samāsānta . puṃvadbhāva . khādiretaraśamyam rauravetarśamyam . na vā avayavatatpuruṣatvāt. na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . avayavatatpuruṣatvāt . avayavaḥ atra tatpuruṣasañjñaḥ tadāśrayau samāsāntapuṃvadbhāvau bhaviṣyataḥ . svaraḥ katham . tasya antodāttatvam vipratiṣedhāt . antodāttatvam kriyatām pūrvapadaprakṛtisvaraḥ iti antodāttatvam bhavati vipratiṣedhena . na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . vipratiṣedhe param iti ucyate . pūrvam ca antodāttatvam param pūrvapadaprakṛtisvaratvam . na paravipratiṣedham brūmaḥ . kim tarhi . antaraṅgavipratiṣedham . nimittisvarabalīyastvāt vā . atha vā nimittasvarāt nimittisvaraḥ balīyān iti vaktavyam . kim punaḥ nimittam kaḥ vā nimittī . bahuvrīhiḥ nimittam tatpuruṣaḥ nimittī . tat tarhi vaktavyam nimittasvarāt nimittisvaraḥ balīyān iti . na vaktavyam . ekaśitipātsvaravacanam tu jñāpakam nimittisvarabalīyastvasya . yat ayam yuktārohyādiṣu ekaśitipacchabdam paṭhati tat jñāpayati ācāryaḥ nimittasvarāt nimittisvaraḥ balīyān iti . kaḥ punaḥ arhati yuktārohyādiṣu ekaśitipacchabdam paṭhitum . evam kila nāma paṭhyate ekaḥ śitiḥ ekaśitiḥ ekaḥ śitiḥ pādaḥ yasya iti . tat ca na . evam vigrahaḥ kariṣyate . ekaḥ śitiḥ eṣu te ime ekaśitayaḥ ekaśitayaḥ pādāḥ yasya iti . atha api evam vigrahaḥ kriyate ekaḥ śitiḥ ekaśitiḥ ekaḥ śitiḥ pādaḥ yasya iti evam api na arthaḥ pāṭhena . igante dvigau iti eṣaḥ svaraḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati . asya tarhi bahuvrīhyavayavasya tatpuruṣañjñā prāpnoti susukṣmajaṭakeśena sunatājivāsanā samantaśitirandhreṇa iti . tatra kaḥ doṣaḥ . tasya antodāttatvam vipratiṣedhāt iti antodāttatvam syāt vipratiṣedhena . na eṣaḥ doṣaḥ . na idam bahuvrīhyavayavasya tatpuruṣasya lakṣaṇam ārabhyate . kim tarhi . yasya bahuvrīhyavayavasya tatpuruṣasya tat lakṣaṇam asti tasya antodāttatvam bhaviṣyati vipratiṣedhena . nanu ca asya api asti kim viśeṣaṇam viśeṣyeṇa bahulam iti. bahulavacanāt na bhaviṣyati . asya tarhi bahuvrīhyavayavasya tatpuruṣañjñā prāpnoti . adhikaṣaṣṭivarṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३७५।२-३७६।२३ रो इइ,५५५-५६१ सुप् इति किमर्थम् । करोषि अटन् । न एतत् अस्ति । असामर्थ्यात् अत्र न भविष्यति । कथम् असामर्थ्यम् । समानाधिकरणम् असमर्थवत् भवति इति । इदम् तर्हि । पीड्ये पीड्यमान । इदम् च अपि उदाहरणम् करोषि अटन् । ननु च उक्तम् असामर्थ्यात् अत्र न भविष्यति । कथम् असामर्थ्यम् । समानाधिकरणम् असमर्थवत् भवति इति । न एषः दोषः । अधात्वभिहितम् इति एवम् तत् । आमन्त्रितस्य पराङ्ग्वद्भावे षष्ठ्यामन्त्रितकारकवचनम् । आमन्त्रितस्य पराङ्ग्वद्भावे षष्ठ्यन्तम् आमन्त्रितकारकम् च परस्य अङ्गवत् भवति इति वक्तव्यम् । षष्थ्यन्तम् तावत् । मद्राणाम् राजन् मगधानाम् राजन् । आमन्त्रितकारकम् । कुण्डेन अटन् । न अस्ति अत्र विशेषः पराङ्गवद्भावे सति असति वा । इदम् तर्हि । परशुना वृश्चन् । तन्निमित्तग्रहणम् वा । तन्निमित्तग्रहणम् वा कर्तव्यम्। आमन्त्रितनिमित्तम् परस्य अङ्गवत् भवति इति वक्तव्यम् । तत् च अवश्यम् अन्यतरत् वक्तव्यम् । अवचने हि सुबन्तमात्रप्रसङ्गः । अनुच्यमाने हि एतस्मिन् सुबन्त्रमात्रस्य पराङ्गवद्भावः प्राप्नोति । अस्य अपि प्रसज्येत । क्ष्त्रेण अग्ने स्वायुः संरभस्य मित्रेण अग्ने मित्रधेये यतस्व । किम् पुनः अत्र ज्यायः । तन्निमित्तग्रहणम् एव ज्यायः । इदम् अपि सिद्धम् भवति । गोषु स्वामिन् अश्वेषु स्वामिन् । एतत् हि न एव षष्थ्यन्तम् न अपि आमन्त्रितकारकम् । सुबन्तस्य पराङ्गवद्भावे समानाधिकरणस्य उपसङ्ख्यनम् अननन्तरत्वात् । सुबन्तस्य पराङ्गवद्भावे समानाधिकरणस्य उपसङ्ख्यनम् कर्तव्यम् । तीक्ष्णया सूच्या सीव्यन् तीक्ष्णेन परशुना वृश्चन् । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । अननन्तरत्वात् । ननु च परस्य पराङ्गवद्भावे कृते पूर्वस्य अपि भविष्यति । स्वरे अवधारणात् च । स्वरे अवधारणात् च न सिध्यति । स्वरे अवधारणम् क्रियते न आनन्तर्ये । परम् अपि छन्दसि । परम् अपि छन्दसि पूर्वस्य अङ्गवत् भवति इति वक्तव्यम् । आ ते पितः मरुताम् सुम्नम् एतु । प्रति त्वा दुहितः दिवः । वृणीष्व दुहितः दिवः । अव्ययप्रतिषेधः च । अव्ययानाम् च प्रतिषेधः वक्तव्यः । उच्चैः अधीयान नीचैः अधीयान । अनव्ययीभावस्य । अनव्ययीभावस्य इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । उपाग्नि अधीयान प्रत्यग्नि अधीयान । अथ किमर्थम् स्वरे अवधारणम् क्रियते । स्वरे अवधारणम् सुबलोपार्थम् । स्वरे अवधारणम् क्रियते सुब्लः मा भूत् इति । परशुना वृश्चन् । न वा सुबन्तैकान्तत्वात् । न वा कर्तव्यम् । किम् कारणम् । सुबन्तैकान्तत्वात् । सुबन्तैकान्तः पराङ्गवद्भावः भवति । प्रातिपदिकैकान्तः तु सुब्लोपे । प्रातिपदिकैकान्तः तु भवति सुब्लोपे कृते । प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तैकान्तता स्यात् । तस्मात् स्वरे अवधारणम् न कर्तव्यम् सुबलोपार्थम् । प्रातिपदिकस्थायाः सुपः लुक् उच्यते । तस्मात् स्वरग्रहणेन न अर्थः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् षत्वणत्वे मा भूताम् इति । कूपे सिञ्चन् चर्म नमन् इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । इह तावत् कूपे सिञ्चन् इति स्वाश्रयम् पदादित्वम् भविष्यति । चर्म नमन् इति पूर्वपदात् सञ्ज्ञायाम् अगः इति एतस्मात् नियमात् न भविष्यति । ननु च समासे एतत् भवति पूर्वपदम् उत्तरपदम् इति । न इति आह । अविशेषेण एतत् भवति । पूर्वम् पदम् पूर्वपदम् उत्तरम् पदम् उत्तरपदम् इति ।

KA I,375.2-376.23 Ro II,555-561 sup iti kimartham . karoṣi aṭan . na etat asti . asāmarthyāt atra na bhaviṣyati . katham asāmarthyam . samānādhikaraṇam asamarthavat bhavati iti . idam tarhi . pīḍye pīḍyamāna . idam ca api udāharaṇam karoṣi aṭan . nanu ca uktam asāmarthyāt atra na bhaviṣyati . katham asāmarthyam . samānādhikaraṇam asamarthavat bhavati iti . na eṣaḥ doṣaḥ . adhātvabhihitam iti evam tat . āmantritasya parāṅgvadbhāve ṣaṣṭhyāmantritakārakavacanam . āmantritasya parāṅgvadbhāve ṣaṣṭhyantam āmantritakārakam ca parasya aṅgavat bhavati iti vaktavyam . ṣaṣthyantam tāvat . madrāṇām rājan magadhānām rājan . āmantritakārakam . kuṇḍena aṭan . na asti atra viśeṣaḥ parāṅgavadbhāve sati asati vā . idam tarhi . paraśunā vṛścan . tannimittagrahaṇam vā . tannimittagrahaṇam vā kartavyam. āmantritanimittam parasya aṅgavat bhavati iti vaktavyam . tat ca avaśyam anyatarat vaktavyam . avacane hi subantamātraprasaṅgaḥ . anucyamāne hi etasmin subantramātrasya parāṅgavadbhāvaḥ prāpnoti . asya api prasajyeta . kṣtreṇa agne svāyuḥ saṃrabhasya mitreṇa agne mitradheye yatasva . kim punaḥ atra jyāyaḥ . tannimittagrahaṇam eva jyāyaḥ . idam api siddham bhavati . goṣu svāmin aśveṣu svāmin . etat hi na eva ṣaṣthyantam na api āmantritakārakam . subantasya parāṅgavadbhāve samānādhikaraṇasya upasaṅkhyanam ananantaratvāt . subantasya parāṅgavadbhāve samānādhikaraṇasya upasaṅkhyanam kartavyam . tīkṣṇayā sūcyā sīvyan tīkṣṇena paraśunā vṛścan . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . ananantaratvāt . nanu ca parasya parāṅgavadbhāve kṛte pūrvasya api bhaviṣyati . svare avadhāraṇāt ca . svare avadhāraṇāt ca na sidhyati . svare avadhāraṇam kriyate na ānantarye . param api chandasi . param api chandasi pūrvasya aṅgavat bhavati iti vaktavyam . ā te pitaḥ marutām sumnam etu . prati tvā duhitaḥ divaḥ . vṛṇīṣva duhitaḥ divaḥ . avyayapratiṣedhaḥ ca . avyayānām ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . uccaiḥ adhīyāna nīcaiḥ adhīyāna . anavyayībhāvasya . anavyayībhāvasya iti vaktavyam . iha mā bhūt . upāgni adhīyāna pratyagni adhīyāna . atha kimartham svare avadhāraṇam kriyate . svare avadhāraṇam subalopārtham . svare avadhāraṇam kriyate sublaḥ mā bhūt iti . paraśunā vṛścan . na vā subantaikāntatvāt . na vā kartavyam . kim kāraṇam . subantaikāntatvāt . subantaikāntaḥ parāṅgavadbhāvaḥ bhavati . prātipadikaikāntaḥ tu sublope . prātipadikaikāntaḥ tu bhavati sublope kṛte . pratyayalakṣaṇena subantaikāntatā syāt . tasmāt svare avadhāraṇam na kartavyam subalopārtham . prātipadikasthāyāḥ supaḥ luk ucyate . tasmāt svaragrahaṇena na arthaḥ . idam tarhi prayojanam ṣatvaṇatve mā bhūtām iti . kūpe siñcan carma naman iti . etat api na asti prayojanam . iha tāvat kūpe siñcan iti svāśrayam padāditvam bhaviṣyati . carma naman iti pūrvapadāt sañjñāyām agaḥ iti etasmāt niyamāt na bhaviṣyati . nanu ca samāse etat bhavati pūrvapadam uttarapadam iti . na iti āha . aviśeṣeṇa etat bhavati . pūrvam padam pūrvapadam uttaram padam uttarapadam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३७७।२-२१ रो इइ,५६१-५६५ प्राग्वचनम् किमर्थम् । प्राग्वचनम् सञ्ज्ञानिवृत्त्यर्थम् । प्राग्वचनम् क्रियते समाससञ्ज्ञायाः अनिवृत्तिः यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि प्राग्वचने अनवकाशाः अव्ययीभावादयः सञ्ज्ञाः समाससञ्ज्ञाम् बाधेरन् । ताः मा बाधिषत इति प्राग्वचनम् क्रियते । अथ क्रियमाणे अपि प्राग्वचने यावता अनवकाशाः अव्ययीभावादयः सञ्ज्ञाः कस्मात् एव न बाधन्ते । क्रियमाणे हि प्राग्वचने सत्याम् समाससञ्ज्ञायाम् एताः अवयवसञ्ज्ञाः आरभ्यन्ते । तत्र वचनसमावेशः भविष्यति । समाससञ्ज्ञा अपि अनवकाशा । सा वचनात् भविष्यति । सावकाशा समाससञ्ज्ञा । कः अवकाशः । विस्पष्टादीनि अवकाशः । विस्पष्टम् पटुः विस्पष्टपटुः इति । न एषः अस्ति अवकाशः । एषा हि आचार्यस्य शैली लक्ष्यते येन एव अवयवकार्यम् भवति तेन एव समुदायकार्यम् अपि भवति । येन एव अवयवकार्यम् स्वरः तेन एव समुदाकार्यम् अपि समासः भविष्यति । विस्पष्टादीनि गुणवचनेषु इति । इदम् तर्हि काकतालीयम् अजाकृपाणीयम् । अत्र अपि येन एव अवयवकार्यम् प्रत्ययोत्पत्तिः क्रियते तेन एव समुदाकार्यम् समाससञ्ज्ञा भविष्यति । समासात् च तद्विषयात् । इदम् तर्हि पुनाराजः पुनर्गवः । अत्र अपि अवश्यम् तत्पुरुषसञ्ज्ञा वक्तव्य तत्पुरुषाश्रयः समासान्तः यथा स्यात् । इदम् तर्हि । पुनराधेयम् । अत्र अपि अवश्यम् गतिसञ्ज्ञा वक्तव्या गतिकारकोपपदात् कृत् इति एषः स्वरः यथा स्यात् । इदम् तर्हि पुनरुत्स्यूतम् वासः देयम् । अत्र अपि अवश्यम् गतिसञ्ज्ञा वक्तव्या गतिः गतौ इति निघातः यथा स्यात् । यदि तत् न अस्ति पुनश्चनसौ छन्दसि इति। सति तस्मिन् तेन एव सिद्धम् । एवम् अपि एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन सम्भवः । पर्यायः प्रसज्येत । तस्मात् प्राग्वचनम् कर्तव्यम् ।

KA I,377.2-21 Ro II,561-565 prāgvacanam kimartham . prāgvacanam sañjñānivṛttyartham . prāgvacanam kriyate samāsasañjñāyāḥ anivṛttiḥ yathā syāt . akriyamāṇe hi prāgvacane anavakāśāḥ avyayībhāvādayaḥ sañjñāḥ samāsasañjñām bādheran . tāḥ mā bādhiṣata iti prāgvacanam kriyate . atha kriyamāṇe api prāgvacane yāvatā anavakāśāḥ avyayībhāvādayaḥ sañjñāḥ kasmāt eva na bādhante . kriyamāṇe hi prāgvacane satyām samāsasañjñāyām etāḥ avayavasañjñāḥ ārabhyante . tatra vacanasamāveśaḥ bhaviṣyati . samāsasañjñā api anavakāśā . sā vacanāt bhaviṣyati . sāvakāśā samāsasañjñā . kaḥ avakāśaḥ . vispaṣṭādīni avakāśaḥ . vispaṣṭam paṭuḥ vispaṣṭapaṭuḥ iti . na eṣaḥ asti avakāśaḥ . eṣā hi ācāryasya śailī lakṣyate yena eva avayavakāryam bhavati tena eva samudāyakāryam api bhavati . yena eva avayavakāryam svaraḥ tena eva samudākāryam api samāsaḥ bhaviṣyati . vispaṣṭādīni guṇavacaneṣu iti . idam tarhi kākatālīyam ajākṛpāṇīyam . atra api yena eva avayavakāryam pratyayotpattiḥ kriyate tena eva samudākāryam samāsasañjñā bhaviṣyati . samāsāt ca tadviṣayāt . idam tarhi punārājaḥ punargavaḥ . atra api avaśyam tatpuruṣasañjñā vaktavya tatpuruṣāśrayaḥ samāsāntaḥ yathā syāt . idam tarhi . punarādheyam . atra api avaśyam gatisañjñā vaktavyā gatikārakopapadāt kṛt iti eṣaḥ svaraḥ yathā syāt . idam tarhi punarutsyūtam vāsaḥ deyam . atra api avaśyam gatisañjñā vaktavyā gatiḥ gatau iti nighātaḥ yathā syāt . yadi tat na asti punaścanasau chandasi iti. sati tasmin tena eva siddham . evam api ekā sañjñā iti vacanāt na asti yaugapadyena sambhavaḥ . paryāyaḥ prasajyeta . tasmāt prāgvacanam kartavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३७७।२३-३७८।१५ रो इइ,५६५-५६९ सहवचनम् किमर्थम् । सहवचनम् पृथक् असमासार्थम् । सहग्रहणम् क्रियते सहभूतयोः समासञ्ज्ञा यथा स्यात् एकैकस्य मा भूत् इति । किम् च स्यात् । यदि एकैकस्य समासञ्ज्ञा स्यात् इह ऋक्पादः इति समासान्तः प्रसज्येत । इह च राजाश्वः इति द्वौ स्वरौ स्याताम् । कथम् च कृत्वा एकैकस्य सञ्ज्ञा प्राप्नोति । प्रत्येकम् वाक्यपरिसमाप्तिः दृष्टा । तत् यथा वृद्धिगुणसञ्ज्ञे प्रत्येकम् भवतः । ननु च अयम् अपि अस्ति दृष्टान्तः समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिः इति । तत् यथा गर्गाः शतम् दण्ड्यन्ताम् इति । अर्थिनः च राजानः हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येकम् दण्डयन्ति । सति एतस्मिन् दृष्टान्ते यदि तत्र प्रत्येकम् इति उच्यते इह अपि सहग्रहणम् कर्तव्यम् । अथ तत्र अन्तरेण प्रत्येकम् इति वचनम् प्रत्येकम् गुणवृद्धिसञ्ज्ञे भवतः इह अपि न अर्थः सहग्रहणेन । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् सहग्रहणम् करोति तस्य एतत् प्रयोजनम् योगाङ्गम् यथा विज्ञायेत । सति च योगाङ्गे योगविभागः करिष्यते । सह सुप् समस्यते । केन सह । समर्थेन। अनुव्याचलत् अनुप्राविशत् । ततः सुपा । सुपा च सह सुप् समस्यते । अधिकारः च लक्षणम् च । यस्य समासस्य अन्यत् लक्षणम् न अस्ति इदम् तस्य लक्षणम् भविष्यति । पुनरुत्स्यूतम् वासः देयम् पुनर्निष्कृतः रथः इति । इवेन विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् च । इवेन सह समासः विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् च वक्तव्यम् । वाससीइव कन्ये इव ।

KA I,377.23-378.15 Ro II,565-569 sahavacanam kimartham . sahavacanam pṛthak asamāsārtham . sahagrahaṇam kriyate sahabhūtayoḥ samāsañjñā yathā syāt ekaikasya mā bhūt iti . kim ca syāt . yadi ekaikasya samāsañjñā syāt iha ṛkpādaḥ iti samāsāntaḥ prasajyeta . iha ca rājāśvaḥ iti dvau svarau syātām . katham ca kṛtvā ekaikasya sañjñā prāpnoti . pratyekam vākyaparisamāptiḥ dṛṣṭā . tat yathā vṛddhiguṇasañjñe pratyekam bhavataḥ . nanu ca ayam api asti dṛṣṭāntaḥ samudāye vākyaparisamāptiḥ iti . tat yathā gargāḥ śatam daṇḍyantām iti . arthinaḥ ca rājānaḥ hiraṇyena bhavanti na ca pratyekam daṇḍayanti . sati etasmin dṛṣṭānte yadi tatra pratyekam iti ucyate iha api sahagrahaṇam kartavyam . atha tatra antareṇa pratyekam iti vacanam pratyekam guṇavṛddhisañjñe bhavataḥ iha api na arthaḥ sahagrahaṇena . evam tarhi siddhe sati yat sahagrahaṇam karoti tasya etat prayojanam yogāṅgam yathā vijñāyeta . sati ca yogāṅge yogavibhāgaḥ kariṣyate . saha sup samasyate . kena saha . samarthena. anuvyācalat anuprāviśat . tataḥ supā . supā ca saha sup samasyate . adhikāraḥ ca lakṣaṇam ca . yasya samāsasya anyat lakṣaṇam na asti idam tasya lakṣaṇam bhaviṣyati . punarutsyūtam vāsaḥ deyam punarniṣkṛtaḥ rathaḥ iti . ivena vibhaktyalopaḥ pūrvapadaprakṛtisvaratvam ca . ivena saha samāsaḥ vibhaktyalopaḥ pūrvapadaprakṛtisvaratvam ca vaktavyam . vāsasīiva kanye iva .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३७८।१७-१९ रो इइ,५६९ किमर्थम् महती सञ्ज्ञा क्रियते । अन्वर्थसञ्ज्ञा यथा विज्ञयेत । अनव्ययम् अव्ययम् भवति इति अव्ययीभावः । अव्ययीभावः च समासः अव्ययसञ्ज्ञः भवति इति एतत् न वक्तव्यम् भवति ।

KA I,378.17-19 Ro II,569 kimartham mahatī sañjñā kriyate . anvarthasañjñā yathā vijñayeta . anavyayam avyayam bhavati iti avyayībhāvaḥ . avyayībhāvaḥ ca samāsaḥ avyayasañjñaḥ bhavati iti etat na vaktavyam bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३७८।२३-३७९।५ रो इइ,५६९-५७० इह कस्मात् न भवति । सुमद्राः सुमगधाः सपुत्रः सच्छात्रः इति । समृद्धौ साकल्ये इति च प्राप्नोति । न एषः दोषः । इह कः चित् समासः पूर्वपदार्थप्रधानः , कः चित् उत्तरपदार्थप्रधानः , कः चित् अन्यपदार्थप्रधानः , कः चित् उभयपदार्थप्रधानः । पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावः , उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषः , अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिः उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वः । न च अत्र पूर्वपदार्थप्राधान्यम् गम्यते । अथ वा न इमे समासार्थाः निर्दिश्यन्ते । किम् तर्हि । अव्ययार्थाः निर्दिश्यन्ते इमे । एतेषु अर्थेषु यत् अव्ययम् वर्तते तत् सुबन्तेन समस्यते इति ।

KA I,378.23-379.5 Ro II,569-570 iha kasmāt na bhavati . sumadrāḥ sumagadhāḥ saputraḥ sacchātraḥ iti . samṛddhau sākalye iti ca prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . iha kaḥ cit samāsaḥ pūrvapadārthapradhānaḥ , kaḥ cit uttarapadārthapradhānaḥ , kaḥ cit anyapadārthapradhānaḥ , kaḥ cit ubhayapadārthapradhānaḥ . pūrvapadārthapradhānaḥ avyayībhāvaḥ , uttarapadārthapradhānaḥ tatpuruṣaḥ , anyapadārthapradhānaḥ bahuvrīhiḥ ubhayapadārthapradhānaḥ dvandvaḥ . na ca atra pūrvapadārthaprādhānyam gamyate . atha vā na ime samāsārthāḥ nirdiśyante . kim tarhi . avyayārthāḥ nirdiśyante ime . eteṣu artheṣu yat avyayam vartate tat subantena samasyate iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३७९।७-१२ रो इइ,५७०-५७२ असादृश्ये इति किमर्थम् । यथा देवदत्तः तथा यज्ञदत्तः इति । असादृश्ये इति उच्यते । तत्र इदम् न सिध्यति : यथाशक्ति यथाबलम् इति । किम् कारणम् । यथा इति अयम् प्रकारवचने थाल् सः च सादृश्ये वर्तते । न एषः दोषः । अयम् यथाशब्दः अस्ति एव अव्युत्पन्नम् प्रातिपदिकम् वीप्सावाची । अस्ति प्रकारवचने थाल् । तत् यत् अव्युत्पन्नम् प्रातिपदिकम् वीप्सावाचि तस्य इदम् ग्रहणम् । अथ यः प्रकारवचने थाल् तस्य ग्रहणम् कस्मात् न भवति । पूर्वेण प्राप्नोति सादृश्यसम्पत्ति इति । प्रतिषेधवचनसामर्थ्यात् न भविष्यति ।

KA I,379.7-12 Ro II,570-572 asādṛśye iti kimartham . yathā devadattaḥ tathā yajñadattaḥ iti . asādṛśye iti ucyate . tatra idam na sidhyati : yathāśakti yathābalam iti . kim kāraṇam . yathā iti ayam prakāravacane thāl saḥ ca sādṛśye vartate . na eṣaḥ doṣaḥ . ayam yathāśabdaḥ asti eva avyutpannam prātipadikam vīpsāvācī . asti prakāravacane thāl . tat yat avyutpannam prātipadikam vīpsāvāci tasya idam grahaṇam . atha yaḥ prakāravacane thāl tasya grahaṇam kasmāt na bhavati . pūrveṇa prāpnoti sādṛśyasampatti iti . pratiṣedhavacanasāmarthyāt na bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३७९।१४-१५ रो इइ,५७२ सुप् इति वर्तमाने पुनः सुब्ग्रहणम् किमर्थम् । अव्ययम् इति एवम् तत् अभूत् सुब्मात्रे यथा स्यात् । माषप्रति सूपप्रति ओदनप्रति ।

KA I,379.14-15 Ro II,572 sup iti vartamāne punaḥ subgrahaṇam kimartham . avyayam iti evam tat abhūt submātre yathā syāt . māṣaprati sūpaprati odanaprati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३७९।१७-३८०।५ रो इइ,५७३-५७४ अक्षादयः तृतीयान्ताः पूर्वोक्तस्य यथा न तत् । अक्षादयः तृतीयान्ताः परिणा सह समस्यन्ते इति वक्तव्यम् । पूर्वोक्तस्य यथा न तत् । अयथाजातीयके द्योत्ये । अक्षेण न तथा वृत्तम् यथा पूर्वम् इति अक्षपरि शलाकापरि । एकत्वे अक्षशलाकयोः । अक्षशलाकयोः च एकवचनान्तयोः इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । अक्षाभ्याम् वृत्तम् अक्षैः वृत्तम् । कितवव्यवहारे च । कितवव्यवहारे इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । अक्षेण इदम् न वृत्तम् शकटेन यथा पूर्वम् ।

KA I,379.17-380.5 Ro II,573-574 akṣādayaḥ tṛtīyāntāḥ pūrvoktasya yathā na tat . akṣādayaḥ tṛtīyāntāḥ pariṇā saha samasyante iti vaktavyam . pūrvoktasya yathā na tat . ayathājātīyake dyotye . akṣeṇa na tathā vṛttam yathā pūrvam iti akṣapari śalākāpari . ekatve akṣaśalākayoḥ . akṣaśalākayoḥ ca ekavacanāntayoḥ iti vaktavyam . iha mā bhūt . akṣābhyām vṛttam akṣaiḥ vṛttam . kitavavyavahāre ca . kitavavyavahāre iti vaktavyam . iha mā bhūt . akṣeṇa idam na vṛttam śakaṭena yathā pūrvam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३८०।७-१२ रो इइ,५७४-५७५ योगविभागः कर्तव्यः । विभाषा इति अयम् अधिकारः। ततः अपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या इति । पञ्चमीग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् । सुबन्तेन इति वर्तते एतैः च कर्मप्रवचनीयैः योगे पञ्चमी विधीयते । तत्र अन्तरेण अपि पञ्चमीग्रहणम् पञ्चम्यन्तेन एव समासः भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । बहिःशब्देन योगे पञ्चमी न विधीयते । तत्र अपि यथा स्यात् इति । बहिर्ग्रामात् । अथ क्रियमाणे अपि पञ्चमीग्रहणे यावता बहिःशब्देन योगे पञ्चमी न विधीयते कथम् एव एतत् सिध्यति । पञ्चमीग्रहणसामर्थ्यात् ।

KA I,380.7-12 Ro II,574-575 yogavibhāgaḥ kartavyaḥ . vibhāṣā iti ayam adhikāraḥ. tataḥ apaparibahirañcavaḥ pañcamyā iti . pañcamīgrahaṇam śakyam akartum . katham . subantena iti vartate etaiḥ ca karmapravacanīyaiḥ yoge pañcamī vidhīyate . tatra antareṇa api pañcamīgrahaṇam pañcamyantena eva samāsaḥ bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . bahiḥśabdena yoge pañcamī na vidhīyate . tatra api yathā syāt iti . bahirgrāmāt . atha kriyamāṇe api pañcamīgrahaṇe yāvatā bahiḥśabdena yoge pañcamī na vidhīyate katham eva etat sidhyati . pañcamīgrahaṇasāmarthyāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३८०।१४-१६ रो इइ,५७५ मर्यादाभिविधिग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् । पञ्चम्यन्तेन इति वर्तते आङा च कर्मप्रवचनीययुक्ते पञ्चमी विधीयते । एतयोः च एव अर्थयोः आङ् कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञः भवति न अन्यत्र ।

KA I,380.14-16 Ro II,575 maryādābhividhigrahaṇam śakyam akartum . katham . pañcamyantena iti vartate āṅā ca karmapravacanīyayukte pañcamī vidhīyate . etayoḥ ca eva arthayoḥ āṅ karmapravacanīyasañjñaḥ bhavati na anyatra .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३८०।१८-२३ रो इइ,५७५-५७६ किम् उदाहरणम् । अनुगङ्गम् हास्तिनपुरम् अनुगङ्गम् वाराणसी अनुशोणम् पाटलिपुत्रम् । यस्य च आयामः इति उच्यते गङ्गा च अपि आयता वाराणसी अपि आयता । तत्र कुतः एतत् गङ्गया सह समासः भविष्यति न पुनः वाराणस्या इति । एवर्म् तर्हि लक्षणेन इति वर्तते गङ्गा च एव हि लक्षणम् न वाराणसी । अथ वा यस्य च आयामः इति उच्यते गङ्गा च अपि आयता वाराणसी अपि आयता । तत्र प्रकर्षगतिः विज्ञास्यते : साधीयः यस्य आयामः इति । साधीयः च गङ्गायाः न वाराणस्याः ।

KA I,380.18-23 Ro II,575-576 kim udāharaṇam . anugaṅgam hāstinapuram anugaṅgam vārāṇasī anuśoṇam pāṭaliputram . yasya ca āyāmaḥ iti ucyate gaṅgā ca api āyatā vārāṇasī api āyatā . tatra kutaḥ etat gaṅgayā saha samāsaḥ bhaviṣyati na punaḥ vārāṇasyā iti . evarm tarhi lakṣaṇena iti vartate gaṅgā ca eva hi lakṣaṇam na vārāṇasī . atha vā yasya ca āyāmaḥ iti ucyate gaṅgā ca api āyatā vārāṇasī api āyatā . tatra prakarṣagatiḥ vijñāsyate : sādhīyaḥ yasya āyāmaḥ iti . sādhīyaḥ ca gaṅgāyāḥ na vārāṇasyāḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३८१।२-७ रो इइ,५७६-५७७ किमर्थः चकारः । एवकारार्थः । तिष्ठद्गुप्रभृतीनि एव । क्व मा भूत् । परमम् तिष्ठद्गु । तिष्ठद्गु कालविशेषे । तिष्ठद्गु कालविशेषे इति वक्तव्यम् । तिष्ठन्ति गावः अस्मिन् काले तिष्ठद्गु । वहद्गु । खलेयवादीनि प्रथमान्तानि अन्यपदार्थे । खलेयवादीनि प्रथमान्तानि अन्यपदार्थे समस्यन्ते । खलेयवम् खलेबुसम् लूनयवम् लूयमानयवम् पूतयवम् पूयमानयवम् ।

KA I,381.2-7 Ro II,576-577 kimarthaḥ cakāraḥ . evakārārthaḥ . tiṣṭhadguprabhṛtīni eva . kva mā bhūt . paramam tiṣṭhadgu . tiṣṭhadgu kālaviśeṣe . tiṣṭhadgu kālaviśeṣe iti vaktavyam . tiṣṭhanti gāvaḥ asmin kāle tiṣṭhadgu . vahadgu . khaleyavādīni prathamāntāni anyapadārthe . khaleyavādīni prathamāntāni anyapadārthe samasyante . khaleyavam khalebusam lūnayavam lūyamānayavam pūtayavam pūyamānayavam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३८१।९-३८२।३ रो इइ,५७७-५७९ वावचनम् किमर्थम् । विभाषा समासः यथ स्यात् । समासेन मुक्ते वाक्यम् अपि यथा स्यात् । पारम् गङ्गायाः इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । प्रकृता महाविभाषा । तया वाक्यम् अपि भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् अव्ययीभावेन मुक्ते षष्ठीसमासः यथा स्यात् । गङ्गापारम् इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । अयम् अपि विभाषा षष्ठीसमासः अपि । तौ उभौ वचनात् भविष्यतः । अतः उत्तरम् पठति । पारे मध्ये षष्ठ्या वावचनम् । पारे मध्ये षष्ठ्या वा इति वक्तव्यम् । अवचने हि षष्ठीसमासाभावः यथा एकदेशिप्रधाने । अक्रियमाणे हि वावचने षष्ठीसमासस्य अभावः स्यात् यथा एकदेशिप्रधाने । तत् यथ एकदेशिसमासेन मुक्ते षष्ठीसमासः न भवति । किम् पुनः कारणम् एकदेशिसमासेन मुक्ते षष्ठीसमासः न भवति । समासतद्धितानाम् वृत्तिः विभाषा । वृत्तिविषये नित्यः अपवादः । इह पुनः वावचने क्रियमाणे एकया वृत्तिः विभाषा अपरया वृत्तिविषये विभाषापवादः । एकारान्तनिपातनम् च । एकारान्तनिपातनम् च कर्तव्यम् । पारेगङ्गम् इति । न कर्तव्यम् । सप्तम्याः अलुका सिद्धम् । भवेत् सिद्धम् यदा सप्तमी यदा तु अन्याः विभक्तयः तदा न सिध्यति ।

KA I,381.9-382.3 Ro II,577-579 vāvacanam kimartham . vibhāṣā samāsaḥ yatha syāt . samāsena mukte vākyam api yathā syāt . pāram gaṅgāyāḥ iti . na etat asti prayojanam . prakṛtā mahāvibhāṣā . tayā vākyam api bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam avyayībhāvena mukte ṣaṣṭhīsamāsaḥ yathā syāt . gaṅgāpāram iti . etat api na asti prayojanam . ayam api vibhāṣā ṣaṣṭhīsamāsaḥ api . tau ubhau vacanāt bhaviṣyataḥ . ataḥ uttaram paṭhati . pāre madhye ṣaṣṭhyā vāvacanam . pāre madhye ṣaṣṭhyā vā iti vaktavyam . avacane hi ṣaṣṭhīsamāsābhāvaḥ yathā ekadeśipradhāne . akriyamāṇe hi vāvacane ṣaṣṭhīsamāsasya abhāvaḥ syāt yathā ekadeśipradhāne . tat yatha ekadeśisamāsena mukte ṣaṣṭhīsamāsaḥ na bhavati . kim punaḥ kāraṇam ekadeśisamāsena mukte ṣaṣṭhīsamāsaḥ na bhavati . samāsataddhitānām vṛttiḥ vibhāṣā . vṛttiviṣaye nityaḥ apavādaḥ . iha punaḥ vāvacane kriyamāṇe ekayā vṛttiḥ vibhāṣā aparayā vṛttiviṣaye vibhāṣāpavādaḥ . ekārāntanipātanam ca . ekārāntanipātanam ca kartavyam . pāregaṅgam iti . na kartavyam . saptamyāḥ alukā siddham . bhavet siddham yadā saptamī yadā tu anyāḥ vibhaktayaḥ tadā na sidhyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३८२।५-२१ रो इइ,५७९-५८२ नदीभिः सङ्ख्यासमासे अन्यपदार्थे प्रतिषेधः । नदीभिः सङ्ख्यासमासे अन्यपदार्थे प्रतिषेधः वक्तव्यः । द्वीरावतीकः देशः त्रीरावतीकः देशः । नदीभिः सङ्ख्या इति प्राप्नोति । न वक्तव्यः । इह कः चित् समासः पूर्वपदार्थप्रधानः , कः चित् उत्तरपदार्थप्रधानः , कः चित् अन्यपदार्थप्रधानः , कः चित् उभयपदार्थप्रधानः । पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावः , उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषः , अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिः , उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वः। न च अत्र पूर्वपदार्थप्राधान्यम् गम्यते । ननु च यत् येन उच्यते सः तस्य अर्थः भवति । अत्र च वयम् एताभ्याम् पदाभ्याम् एतम् अर्थम् उच्यमानम् पश्यामः । एतत् एव च जानीमः यत् येन उच्यते सः तस्य अर्थः इति । अपि च अन्यपदार्थता न प्रकल्पेत । चित्रगुः शबलगुः इति । किम् कारणम् । अत्र अपि हि वयम् एताभ्याम् शब्दाभ्याम् एतम् अर्थम् उच्यमानम् पश्यामः । यदि अपि अत्र एताभ्याम् शब्दाभ्याम् एषः अर्थः उच्यते अन्यपदार्थः अपि तु गम्यते । तत्र अन्यपदार्थाश्रयः बहुव्रीहिः भविष्यति । इह अपि तर्हि अन्यपदार्थः गम्यते स्वपदार्थः अपि तु गम्यते । तत्र स्वपदार्थाश्रयः अव्ययीभावः प्राप्नोति । एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् । अव्ययीभावः क्रियताम् बहुव्रीहिः इति । बहुव्रीहिः भविष्यति विप्रतिषेधेन । भवेत् एकसञ्ज्ञाधिकारे सिद्धम् परङ्कार्यत्वे तु न सिध्यति । आरम्भसामर्थ्यात् अव्ययीभावः प्राप्नोति परङ्कार्यत्वात् च बहुव्रीहिः । परङ्कार्यत्वे च न दोषः । नदीभिः सङ्ख्यायाः समाहारे अव्ययीभावः वक्तव्यः । सः च अवश्यम् वक्तव्यः । सर्वम् एकनदीतरे ।

KA I,382.5-21 Ro II,579-582 nadībhiḥ saṅkhyāsamāse anyapadārthe pratiṣedhaḥ . nadībhiḥ saṅkhyāsamāse anyapadārthe pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . dvīrāvatīkaḥ deśaḥ trīrāvatīkaḥ deśaḥ . nadībhiḥ saṅkhyā iti prāpnoti . na vaktavyaḥ . iha kaḥ cit samāsaḥ pūrvapadārthapradhānaḥ , kaḥ cit uttarapadārthapradhānaḥ , kaḥ cit anyapadārthapradhānaḥ , kaḥ cit ubhayapadārthapradhānaḥ . pūrvapadārthapradhānaḥ avyayībhāvaḥ , uttarapadārthapradhānaḥ tatpuruṣaḥ , anyapadārthapradhānaḥ bahuvrīhiḥ , ubhayapadārthapradhānaḥ dvandvaḥ. na ca atra pūrvapadārthaprādhānyam gamyate . nanu ca yat yena ucyate saḥ tasya arthaḥ bhavati . atra ca vayam etābhyām padābhyām etam artham ucyamānam paśyāmaḥ . etat eva ca jānīmaḥ yat yena ucyate saḥ tasya arthaḥ iti . api ca anyapadārthatā na prakalpeta . citraguḥ śabalaguḥ iti . kim kāraṇam . atra api hi vayam etābhyām śabdābhyām etam artham ucyamānam paśyāmaḥ . yadi api atra etābhyām śabdābhyām eṣaḥ arthaḥ ucyate anyapadārthaḥ api tu gamyate . tatra anyapadārthāśrayaḥ bahuvrīhiḥ bhaviṣyati . iha api tarhi anyapadārthaḥ gamyate svapadārthaḥ api tu gamyate . tatra svapadārthāśrayaḥ avyayībhāvaḥ prāpnoti . evam tarhi idam iha sampradhāryam . avyayībhāvaḥ kriyatām bahuvrīhiḥ iti . bahuvrīhiḥ bhaviṣyati vipratiṣedhena . bhavet ekasañjñādhikāre siddham paraṅkāryatve tu na sidhyati . ārambhasāmarthyāt avyayībhāvaḥ prāpnoti paraṅkāryatvāt ca bahuvrīhiḥ . paraṅkāryatve ca na doṣaḥ . nadībhiḥ saṅkhyāyāḥ samāhāre avyayībhāvaḥ vaktavyaḥ . saḥ ca avaśyam vaktavyaḥ . sarvam ekanadītare .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३८२।२३-२४ रो इइ,५८२ द्विगोः तत्पुरुषत्वे कानि प्रयोजनानि । द्विगोः तत्पुरुषत्वे समासान्ताः प्रयोजनम् । पञ्चगवम् दशगवम् पञ्चराजम् दशराजम् ।

KA I,382.23-24 Ro II,582 dvigoḥ tatpuruṣatve kāni prayojanāni . dvigoḥ tatpuruṣatve samāsāntāḥ prayojanam . pañcagavam daśagavam pañcarājam daśarājam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३८३।२-३८४,८ रो इइ,५८२-५८७ श्रितादिषु गमिगाम्यादीनाम् उपसङ्ख्यानम् । श्रितादिषु गमिगाम्यादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । ग्रामम् गमी ग्रमगमी ग्रमम् गामी ग्रामगामी । श्रितादिभिः अहीने द्वितीयासमासवचनानर्थक्यम् बहुव्रीहिकृतत्वात् । श्रितादिभिः अहीनवाचिन्याः द्वितीयायाः समासवचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । बहुव्रीहिकृतत्वात् । इह हि यः कष्टम् श्रितः कष्टम् अनेन श्रितम् भवति । तत्र बहुव्रीहिणा सिद्धम् । अहीने द्वीतीयास्वरवचनानर्थक्यम् च । अहीने द्वितीया पूर्वपदम् प्रकृतिस्वरम् भवति इति एतत् स्वरवचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । बहुव्रीहिकृतत्वात् एव । जातिस्वरप्रसङ्गः तु । जातिस्वरः तु प्राप्नोति । ग्रामततः अरण्यगतः । जातिकालसुखादिभ्यः अनाच्छादनात् क्तः अकृतमितप्रतिपन्नाः इति । तत्र जातादिषु वावचनात् सिद्धम् । यत् एतत् वा जाते इति एतत् वा जातादिषु इति वक्ष्यामि । इमे जातादयः भविष्यन्ति । ननु च भेदः भवति । बहुव्रीहौ सति समासान्तोदात्तत्वेन अपि भवितव्यम् पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन अपि तत्पुरुषत्वे सति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन एव । न अस्ति भेदः । यः अपि तत्पुरुषम् आरभते न तस्य दण्डवारितः बहुव्रीहिः । तत्र तत्पुरुषे सति द्वौ समासौ द्वौ स्वरौ । बहुव्रीहौ सति एकः समासः द्विस्वरत्वम् । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् तत्पुरुषम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः समाने अर्थे केवलम् विग्रहभेदात् यत्र तत्पुरुषः प्राप्नोति बहुव्रीहिः च तत्र तत्पुरुषः भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । राज्ञः सखा राजसखः । राजा सखा अस्य इति बहुव्रीहिः न भवति । न एतत् ज्ञापकसाध्यम् अपवादैः उत्सर्गाः बाध्यन्ते इति । बाधकेन अनेन भवितव्यम् सामान्यविहितस्य विशेषविहितेन । अथ न सामान्यविहितः । यत् उच्यते बहुव्रीहिकृतत्वात् इति एतत् अयुक्तम् । अस्ति खलु अपि विशेषः बहुव्रीहेः तत्पुरुषस्य च । किम् शब्दकृतः अथ अर्थकृतः । शब्दकृतः व अर्थकृतः च । शब्दकृतः तावत् । बहुव्रीहौ सति कपा भवितव्यम् । तत्पुरुषे सति न भवितव्यम् । अर्थकृतः । तत्पुरुषे सति रुहादीनाम् क्तः कर्तरि भवति धात्वर्थस्य अनपवर्गे । आरूढः वृक्षम् देवदत्तः इति । बहुव्रीहौ व्यपवृक्ते कर्मणि भवति । आरूढः वृक्षः देवदत्तेन इति । अन्यथाजातीयकः खलु अपि प्रत्यक्षेण अर्थसम्प्रत्ययः अन्यथाजातीयकः सम्बन्धात् । राज्ञः सखा राजसखा । सम्बन्धात् एतत् गन्तव्यम् नूनम् राज अपि अस्य सखा इति । उभयम् खलु अपि इष्यते : स्वस्ति सोमसखा पुनः एहि । गवाङ्सखः इति ।

KA I,383.2-384,8 Ro II,582-587 śritādiṣu gamigāmyādīnām upasaṅkhyānam . śritādiṣu gamigāmyādīnām upasaṅkhyānam kartavyam . grāmam gamī gramagamī gramam gāmī grāmagāmī . śritādibhiḥ ahīne dvitīyāsamāsavacanānarthakyam bahuvrīhikṛtatvāt . śritādibhiḥ ahīnavācinyāḥ dvitīyāyāḥ samāsavacanam anarthakam . kim kāraṇam . bahuvrīhikṛtatvāt . iha hi yaḥ kaṣṭam śritaḥ kaṣṭam anena śritam bhavati . tatra bahuvrīhiṇā siddham . ahīne dvītīyāsvaravacanānarthakyam ca . ahīne dvitīyā pūrvapadam prakṛtisvaram bhavati iti etat svaravacanam anarthakam . kim kāraṇam . bahuvrīhikṛtatvāt eva . jātisvaraprasaṅgaḥ tu . jātisvaraḥ tu prāpnoti . grāmatataḥ araṇyagataḥ . jātikālasukhādibhyaḥ anācchādanāt ktaḥ akṛtamitapratipannāḥ iti . tatra jātādiṣu vāvacanāt siddham . yat etat vā jāte iti etat vā jātādiṣu iti vakṣyāmi . ime jātādayaḥ bhaviṣyanti . nanu ca bhedaḥ bhavati . bahuvrīhau sati samāsāntodāttatvena api bhavitavyam pūrvapadaprakṛtisvaratvena api tatpuruṣatve sati pūrvapadaprakṛtisvaratvena eva . na asti bhedaḥ . yaḥ api tatpuruṣam ārabhate na tasya daṇḍavāritaḥ bahuvrīhiḥ . tatra tatpuruṣe sati dvau samāsau dvau svarau . bahuvrīhau sati ekaḥ samāsaḥ dvisvaratvam . evam tarhi siddhe sati yat tatpuruṣam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ samāne arthe kevalam vigrahabhedāt yatra tatpuruṣaḥ prāpnoti bahuvrīhiḥ ca tatra tatpuruṣaḥ bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . rājñaḥ sakhā rājasakhaḥ . rājā sakhā asya iti bahuvrīhiḥ na bhavati . na etat jñāpakasādhyam apavādaiḥ utsargāḥ bādhyante iti . bādhakena anena bhavitavyam sāmānyavihitasya viśeṣavihitena . atha na sāmānyavihitaḥ . yat ucyate bahuvrīhikṛtatvāt iti etat ayuktam . asti khalu api viśeṣaḥ bahuvrīheḥ tatpuruṣasya ca . kim śabdakṛtaḥ atha arthakṛtaḥ . śabdakṛtaḥ va arthakṛtaḥ ca . śabdakṛtaḥ tāvat . bahuvrīhau sati kapā bhavitavyam . tatpuruṣe sati na bhavitavyam . arthakṛtaḥ . tatpuruṣe sati ruhādīnām ktaḥ kartari bhavati dhātvarthasya anapavarge . ārūḍhaḥ vṛkṣam devadattaḥ iti . bahuvrīhau vyapavṛkte karmaṇi bhavati . ārūḍhaḥ vṛkṣaḥ devadattena iti . anyathājātīyakaḥ khalu api pratyakṣeṇa arthasampratyayaḥ anyathājātīyakaḥ sambandhāt . rājñaḥ sakhā rājasakhā . sambandhāt etat gantavyam nūnam rāja api asya sakhā iti . ubhayam khalu api iṣyate : svasti somasakhā punaḥ ehi . gavāṅsakhaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३८४।१०-१२ रो इइ,५८७ किम् उदाहरणम् । खट्वारूढः जाल्मः । क्षेपे इति उच्यते । कः क्षेपः नाम । अधीत्य स्नात्वा गुरुभिः अनुज्ञातेन खट्वा आरोढव्या । यः इदानीम् अतः अन्यथ करोति सः खट्वारूढः अयम् जाल्मः । न अतिव्रतवान् इति ।

KA I,384.10-12 Ro II,587 kim udāharaṇam . khaṭvārūḍhaḥ jālmaḥ . kṣepe iti ucyate . kaḥ kṣepaḥ nāma . adhītya snātvā gurubhiḥ anujñātena khaṭvā āroḍhavyā . yaḥ idānīm ataḥ anyatha karoti saḥ khaṭvārūḍhaḥ ayam jālmaḥ . na ativratavān iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३८४।१४-२० रो इइ,५८८ अत्यन्तसंयोगे समासस्य अविशेषवचनात् क्तेन समासवचनानर्थक्यम् । अत्यन्तसंयोगे समासस्य अविशेषवचनात् क्तान्तेन च अक्तान्तेन च कालाः क्तान्तेन इति समासवचनम् अनर्थकम् । अत्यन्तसंयोगे इति एव सिद्धम् । अनत्यन्तसंयोगार्थम् तु । अनत्यन्तसंयोगार्थम् तर्हि इदम् वक्तव्यम् । षट् मुहूर्ताः चराचराः । ते कदा चित् अहः गच्छन्ति कदा चित् रात्रिम् । तत् उच्यते अहर्गताः रात्रिगताः इति । न एतत् अस्ति । गतग्रहणात् अपि एतत् सिद्धम् । इदम् तर्हि । अहरतिसृताः रात्र्यतिसृताः मासप्रमितः चन्द्रमाः ।

KA I,384.14-20 Ro II,588 atyantasaṃyoge samāsasya aviśeṣavacanāt ktena samāsavacanānarthakyam . atyantasaṃyoge samāsasya aviśeṣavacanāt ktāntena ca aktāntena ca kālāḥ ktāntena iti samāsavacanam anarthakam . atyantasaṃyoge iti eva siddham . anatyantasaṃyogārtham tu . anatyantasaṃyogārtham tarhi idam vaktavyam . ṣaṭ muhūrtāḥ carācarāḥ . te kadā cit ahaḥ gacchanti kadā cit rātrim . tat ucyate ahargatāḥ rātrigatāḥ iti . na etat asti . gatagrahaṇāt api etat siddham . idam tarhi . aharatisṛtāḥ rātryatisṛtāḥ māsapramitaḥ candramāḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३८४।२२-३८५।२२ रो इइ,५८९-५९२ तत्कृतार्थेन इति किमर्थम् । दध्ना पटुः घृतेन पटुः । न एतत् अस्ति । असामर्थ्यात् अत्र न भविष्यति । कथम् असामर्थ्यम् । सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति । न हि दध्नः पटुना सामर्थ्यम् । केन तर्हि । भुजिना । दध्ना भुङ्क्ते पटुः इति । इह अपि तर्हि न प्राप्नोति । शङ्कुलाखण्डः किरिकाणः इति । अत्र अपि न शङ्कुलायाः खण्डेन सामर्थ्यम् । केन तर्हि । करोतिना । शङ्कुलया कृतः खण्डः इति । वचनात् भविष्यति । इह अपि वचनात् भविष्यति दध्ना पटुः घृतेन पटुः इति । तस्मात् तत्कृतार्थग्रहणम् कर्तव्यम् । गुणवचनेन इति किमर्थम् । गोभिः वपावान् धान्येन धनवान् । किम् पुनः इह उदाहरणम् । शङ्कुलाखण्डः देवदत्तः इति । कथम् पुनः गुणवचनेन समासः उच्यमानः द्रव्यवचनेन स्यात् । इह तृतीया तत्कृतार्थेन गुणेन इति इयता सिद्धम् । सः अयम् एवम् सिद्धे सति यत् वचनग्रहणम् करोति तस्य एतत् प्रयोजनम् एवम् यथा विज्ञायेत गुणम् उक्तवता गुणवचनेन इति । कथम् पुनः अयम् गुणवचनः सन् द्रव्यवचनः सम्पद्यते । आरभ्यते तत्र मतुब्लोपः गुणवचनेभ्यः मतुपः लुक् इति । तत् यथा शुक्लगुणः शुक्लः कृष्णगुणः कृष्णः एवम् खण्डगुणः खण्डः । यदि एवम् न अर्थः कृतार्थग्रहणेन । भवति हि शङ्कुलायाः खण्डेन सामर्थ्यम् । असामर्थ्यात् च अत्र न भविष्यति दध्ना पटुः घृतेन पटुः इति । तस्मत् न अर्थः तत्कृतार्थग्रहणेन । तृतीयासमासे अर्थग्रहणम् अनर्थकम् अर्थगतिः हि अवचनात् । तृतीयासमासे अर्थग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । अर्थगतिः हि अवचनात् । अन्तरेण अपि वचनम् अर्थगतिः भविष्यति । निर्देश्यम् इति चेत् तृतीयार्थनिर्देशः अपि । अथ एवम् अपि निर्देशः कर्तव्यः इति चेत् तृतीयार्थनिर्देशः अपि कर्तव्यः स्यात् । तृतीया तदर्थकृतार्थेन इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । न अयम् अर्थनिर्देशः । किम् तर्हि । योगाङ्गम् इदम् निर्दिश्यते । सति च योगाङ्गे योगविभागः करिष्यते । तृतीया तत्कृतेन गुणवचनेन समस्यते । ततः अर्थेन । अर्थशब्देन च तृतीया समस्यते । धान्याऋथः वसनार्थः । पूर्वसदृशसमोनार्थ इति अर्थग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति ।

KA I,384.22-385.22 Ro II,589-592 tatkṛtārthena iti kimartham . dadhnā paṭuḥ ghṛtena paṭuḥ . na etat asti . asāmarthyāt atra na bhaviṣyati . katham asāmarthyam . sāpekṣam asamartham bhavati iti . na hi dadhnaḥ paṭunā sāmarthyam . kena tarhi . bhujinā . dadhnā bhuṅkte paṭuḥ iti . iha api tarhi na prāpnoti . śaṅkulākhaṇḍaḥ kirikāṇaḥ iti . atra api na śaṅkulāyāḥ khaṇḍena sāmarthyam . kena tarhi . karotinā . śaṅkulayā kṛtaḥ khaṇḍaḥ iti . vacanāt bhaviṣyati . iha api vacanāt bhaviṣyati dadhnā paṭuḥ ghṛtena paṭuḥ iti . tasmāt tatkṛtārthagrahaṇam kartavyam . guṇavacanena iti kimartham . gobhiḥ vapāvān dhānyena dhanavān . kim punaḥ iha udāharaṇam . śaṅkulākhaṇḍaḥ devadattaḥ iti . katham punaḥ guṇavacanena samāsaḥ ucyamānaḥ dravyavacanena syāt . iha tṛtīyā tatkṛtārthena guṇena iti iyatā siddham . saḥ ayam evam siddhe sati yat vacanagrahaṇam karoti tasya etat prayojanam evam yathā vijñāyeta guṇam uktavatā guṇavacanena iti . katham punaḥ ayam guṇavacanaḥ san dravyavacanaḥ sampadyate . ārabhyate tatra matublopaḥ guṇavacanebhyaḥ matupaḥ luk iti . tat yathā śuklaguṇaḥ śuklaḥ kṛṣṇaguṇaḥ kṛṣṇaḥ evam khaṇḍaguṇaḥ khaṇḍaḥ . yadi evam na arthaḥ kṛtārthagrahaṇena . bhavati hi śaṅkulāyāḥ khaṇḍena sāmarthyam . asāmarthyāt ca atra na bhaviṣyati dadhnā paṭuḥ ghṛtena paṭuḥ iti . tasmat na arthaḥ tatkṛtārthagrahaṇena . tṛtīyāsamāse arthagrahaṇam anarthakam arthagatiḥ hi avacanāt . tṛtīyāsamāse arthagrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . arthagatiḥ hi avacanāt . antareṇa api vacanam arthagatiḥ bhaviṣyati . nirdeśyam iti cet tṛtīyārthanirdeśaḥ api . atha evam api nirdeśaḥ kartavyaḥ iti cet tṛtīyārthanirdeśaḥ api kartavyaḥ syāt . tṛtīyā tadarthakṛtārthena iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . na ayam arthanirdeśaḥ . kim tarhi . yogāṅgam idam nirdiśyate . sati ca yogāṅge yogavibhāgaḥ kariṣyate . tṛtīyā tatkṛtena guṇavacanena samasyate . tataḥ arthena . arthaśabdena ca tṛtīyā samasyate . dhānyāṛthaḥ vasanārthaḥ . pūrvasadṛśasamonārtha iti arthagrahaṇam na kartavyam bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३८५।२४-३८६।३ रो इइ,५९२-५९३ पूर्वादिषु अवरस्य उपसङ्ख्यानम् । पूर्वादिषु अवरस्य उपसङ्ख्यानम् । मासावरः अयम् संवत्सरावरः अयम् । सदृशग्रहणे उक्तम् । किम् उक्तम् । सद्र्शग्रहणम् अनर्थकम् तृतीयासमासवचनात् । षष्ठ्यर्थम् इति चेत् तृतीयासमासवचनानर्थक्यम् इति ।

KA I,385.24-386.3 Ro II,592-593 pūrvādiṣu avarasya upasaṅkhyānam . pūrvādiṣu avarasya upasaṅkhyānam . māsāvaraḥ ayam saṃvatsarāvaraḥ ayam . sadṛśagrahaṇe uktam . kim uktam . sadrśagrahaṇam anarthakam tṛtīyāsamāsavacanāt . ṣaṣṭhyartham iti cet tṛtīyāsamāsavacanānarthakyam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३८६।५-८ रो इइ,५९३ कर्तृकरणे कृता क्तेन । कर्तृकरणे कृता क्तेन इति वक्तव्यम्। अहिहतः नखनिर्भिन्नः दात्रलूनः परशुच्छिन्नः । कृता क्तेन इति किमर्थम् । इह मा भूत् । दात्रेण लूनवान् परशुना छिन्नवान् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । बहुलवचनात् सिद्धम् ।

KA I,386.5-8 Ro II,593 kartṛkaraṇe kṛtā ktena . kartṛkaraṇe kṛtā ktena iti vaktavyam. ahihataḥ nakhanirbhinnaḥ dātralūnaḥ paraśucchinnaḥ . kṛtā ktena iti kimartham . iha mā bhūt . dātreṇa lūnavān paraśunā chinnavān . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . bahulavacanāt siddham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३८६।१०-१५ रो इइ,५९४ कृत्र्यैः अधिकार्थवचने अन्यत्र अपि दृश्यते ।कृत्र्यैः अधिकार्थवचने अन्यत्र अपि दृश्यते इति वक्तव्यम् । बुसोपेन्ध्यम् तृणोपेन्ध्यम् घनघात्यम् । साधनम् कृता इति वा पादहारकाद्यर्थम् । अथ वा साधनम् कृता सह समस्यते इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । पादहारकाद्यर्थम् । पादाभ्याम् ह्रियते पादहारकः गले चोप्यते गलेचोपकः ।

KA I,386.10-15 Ro II,594 kṛtryaiḥ adhikārthavacane anyatra api dṛśyate .kṛtryaiḥ adhikārthavacane anyatra api dṛśyate iti vaktavyam . busopendhyam tṛṇopendhyam ghanaghātyam . sādhanam kṛtā iti vā pādahārakādyartham . atha vā sādhanam kṛtā saha samasyate iti vaktavyam . kim prayojanam . pādahārakādyartham . pādābhyām hriyate pādahārakaḥ gale copyate galecopakaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३८६।१८-३८८।४ रो इइ,५९५-५९७ अन्नेन व्यञ्जनम् भक्ष्येण मिश्रीकरणम् इति असमर्थसमासः । अन्नेन व्यञ्जनम् भक्ष्येण मिश्रीकरणम् इति असमर्थसमासः अयम् द्रष्टव्यः । किम् कारणम् । कारकाणाम् क्रियया सामर्थ्यात् । कारकाणाम् क्रियया सामर्थ्यम् भवति न तेषाम् अन्योन्येन । तत् यथा निश्रयण्या द्वाभ्याम् काष्ठाभ्याम् सामर्थ्यम् न तेषाम् अन्योन्येन । एवम् तर्हि आह अयम् अन्नेन व्यञ्जनम् भक्ष्येण मिश्रीकरणम् इति न च अस्ति सामर्थ्यम् । तत्र वचनात् समासः भविष्यति । वचनप्रामाण्यात् इति चेत् नानाकारकाणाम् प्रतिषेधः । वचनप्रामाण्यात् इति चेत् नानाकारकाणाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । तिष्ठतु दध्ना ओदनः भुज्यते देवदत्तेन । सिद्धम् तु समानाधिकरणाधिकारे क्तः तृतीयापूर्वपदः उत्तरपदलोपः च षिद्धम् एतत् । कथम् । समानाधिकरणाधिकारे वक्तव्यम् क्तः तृतीयापूर्वपदः समस्यतेसुपा उत्तरपदस्य च लोपः भवति इति । दध्ना उपसिक्तः दध्युपसिक्तः दध्युपसिक्तः ओदनः दध्योदनः गुडेन संसृष्टाः गुडसंसृष्टाः , गुडसंसृष्टाः धानाः गुडधानाः । षष्ठीसमासः च युक्तपूर्णान्तः । षष्ठीसमासः च युक्तपूर्णान्तः समस्यते उत्तरपदस्य च लोपः वक्तव्यः । अश्वानाम् युक्तः अश्वयुक्तः अश्वयुक्तः रथः अश्वरथः । दध्नः पूर्णः ददिपूर्णः दधिपूर्णः घटः दधिघटः । तत् तर्हि बहु वक्तव्यम् । न वा असमासे अदर्शनात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । असमासे अदर्शनात् । यत् हि असमासे दृश्यते समासे च न दृश्यते तत् लोपारम्भम् प्रयोजयति । न च असमासे उपसिक्तशब्दः संसृष्टशब्दः पूर्णशब्दः वा दृश्यते । कथम् तर्हि सामर्थ्यम् गम्यते । युक्तार्थसम्प्रत्ययात् च सामर्थ्यम् । दध्ना युक्तार्थता सम्प्रतीयते । कथम् पुनः ज्ञायते दध्ना युक्तार्थता सम्प्रतीयते इति । सम्प्रत्ययात् च तदर्थाध्यवसानम् । सम्प्रत्ययात् च तदर्थः अध्यवसीयते । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् । सम्प्रतीयमानार्थलोपे हि अनवस्था ।यः हि मन्यते सम्प्रतीयमानार्थानाम् शब्दानाम् लोपः भवति इति अनवस्था तस्य लोपस्य स्यात् । दधि इति उक्ते बहवः अर्थाः गम्यन्ते मन्दकम् उत्तरकम् निलीनकम् इति तद्वाचिनाम् शब्दानाम् लोपः वक्तव्यः स्यात् । तथा गुडः इति उक्ते मधुरशब्दस्य शृङ्गवेरम् इति उक्ते च कटुशब्दस्य । अन्तरेण खलु अपि शब्दप्रयोगम् बहवः अर्थाः गम्यन्ते अक्षिनिकोचैः पाणिविहारैः च । तद्वाचिनाम् शब्दानाम् लोपः वक्तव्यः स्यात् ।

KA I,386.18-388.4 Ro II,595-597 annena vyañjanam bhakṣyeṇa miśrīkaraṇam iti asamarthasamāsaḥ . annena vyañjanam bhakṣyeṇa miśrīkaraṇam iti asamarthasamāsaḥ ayam draṣṭavyaḥ . kim kāraṇam . kārakāṇām kriyayā sāmarthyāt . kārakāṇām kriyayā sāmarthyam bhavati na teṣām anyonyena . tat yathā niśrayaṇyā dvābhyām kāṣṭhābhyām sāmarthyam na teṣām anyonyena . evam tarhi āha ayam annena vyañjanam bhakṣyeṇa miśrīkaraṇam iti na ca asti sāmarthyam . tatra vacanāt samāsaḥ bhaviṣyati . vacanaprāmāṇyāt iti cet nānākārakāṇām pratiṣedhaḥ . vacanaprāmāṇyāt iti cet nānākārakāṇām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . tiṣṭhatu dadhnā odanaḥ bhujyate devadattena . siddham tu samānādhikaraṇādhikāre ktaḥ tṛtīyāpūrvapadaḥ uttarapadalopaḥ ca ṣiddham etat . katham . samānādhikaraṇādhikāre vaktavyam ktaḥ tṛtīyāpūrvapadaḥ samasyatesupā uttarapadasya ca lopaḥ bhavati iti . dadhnā upasiktaḥ dadhyupasiktaḥ dadhyupasiktaḥ odanaḥ dadhyodanaḥ guḍena saṃsṛṣṭāḥ guḍasaṃsṛṣṭāḥ , guḍasaṃsṛṣṭāḥ dhānāḥ guḍadhānāḥ . ṣaṣṭhīsamāsaḥ ca yuktapūrṇāntaḥ . ṣaṣṭhīsamāsaḥ ca yuktapūrṇāntaḥ samasyate uttarapadasya ca lopaḥ vaktavyaḥ . aśvānām yuktaḥ aśvayuktaḥ aśvayuktaḥ rathaḥ aśvarathaḥ . dadhnaḥ pūrṇaḥ dadipūrṇaḥ dadhipūrṇaḥ ghaṭaḥ dadhighaṭaḥ . tat tarhi bahu vaktavyam . na vā asamāse adarśanāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . asamāse adarśanāt . yat hi asamāse dṛśyate samāse ca na dṛśyate tat lopārambham prayojayati . na ca asamāse upasiktaśabdaḥ saṃsṛṣṭaśabdaḥ pūrṇaśabdaḥ vā dṛśyate . katham tarhi sāmarthyam gamyate . yuktārthasampratyayāt ca sāmarthyam . dadhnā yuktārthatā sampratīyate . katham punaḥ jñāyate dadhnā yuktārthatā sampratīyate iti . sampratyayāt ca tadarthādhyavasānam . sampratyayāt ca tadarthaḥ adhyavasīyate . avaśyam ca etat evam vijñeyam . sampratīyamānārthalope hi anavasthā .yaḥ hi manyate sampratīyamānārthānām śabdānām lopaḥ bhavati iti anavasthā tasya lopasya syāt . dadhi iti ukte bahavaḥ arthāḥ gamyante mandakam uttarakam nilīnakam iti tadvācinām śabdānām lopaḥ vaktavyaḥ syāt . tathā guḍaḥ iti ukte madhuraśabdasya śṛṅgaveram iti ukte ca kaṭuśabdasya . antareṇa khalu api śabdaprayogam bahavaḥ arthāḥ gamyante akṣinikocaiḥ pāṇivihāraiḥ ca . tadvācinām śabdānām lopaḥ vaktavyaḥ syāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३८८।६-३९०।१९ रो इइ,५९८-६०३ किम् चतुर्थ्यन्तस्य तदर्थमात्रेण समासः भवति । एवम् भवितुम् अर्हति । चतुर्थी तदर्थमात्रेण चेत् सर्वप्रसङ्गः अविशेषात् । चतुर्थी तदर्थमात्रेण चेत् सर्वप्रसङ्गः सर्वस्य चतुर्थ्यन्तस्य तदर्थमात्रेण सह समासः प्राप्नोति । अनेन अपि प्राप्नोति । रन्धनाय स्थाली अवहननाय उलूखलम् इति । किम् कारणम् । अविशेषात् । न हि कः चित् विशेषः उपादीयते एवञ्जातीयकस्य चतुर्थ्यन्तस्य तदर्थेन सह समासः भवति इति । अनुपादीयमने विशेषे सर्वप्रसङ्गः । बलिरक्षिताभ्याम् च अनर्थकम् वचनम् । बलिरक्षिताभ्याम् च समासवचनम् अनर्थकम् । यः हि महाराजाय बलिः महाराजार्थः सः भवति । तत्र तदर्थः इति एव सिद्धम् । यदि पुनः विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृत्या सह समस्यते इति एतत् लक्षणम् क्रियेत । विकृतिः प्रकृत्या इति चेत् अश्वघासादीनाम् उपसङ्ख्यानम् । विकृतिः प्रकृत्या इति चेत् अश्वघासादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अश्वघासः श्वश्रूसुरम् हस्तिविधा इति । अर्थेन नित्यसमासवचनम् । अर्थ्शब्देन नित्यसमासः वक्तव्यः । ब्राह्मणार्थम् क्षत्रियार्थम् । किम् विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृत्या सह समस्यते इति अतः अर्थेन नित्यसमासः वक्तव्यः । न इति आह सर्वथा अर्थेन नित्यसमासः वक्तव्यः विग्रहः मा भूत् इति । सर्वलिङ्गता च । सर्वलिङ्गता च वक्तव्या । ब्राह्मणार्थम् पयः ब्राह्मणार्थः सूपः ब्राह्मणार्था यवागूः इति । किम् अर्थेन नित्यसमासः उच्यते इति अतः सर्वलिङ्गता वक्तव्या । न इति आह । सर्वथा सर्वलिङ्गता वक्तव्या । किम् कारणम् । अर्थशब्दः अयम् पुंलिङ्गः उत्तरपदार्थप्रधानः च तत्पुरुषः । तेन पुंलिङ्गस्य एव समासस्य अभिधानम् स्यात् स्त्रीनपुंसकलिङ्गस्य न स्यात् । तत् तर्हि बहु वक्तव्यम् । विकृतिः प्रकृत्या इति वक्तव्यम् । अश्वघासादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अर्थेन नित्यसमासः वक्तव्यः । सर्वलिङ्गता च वक्तव्या । न वक्तव्यम् । यत् तावत् उच्यते विकृतिः प्रकृत्या इति वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञायपति विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृत्या सह समस्यते इति यत् अयम् बलिरकिषितग्रहणम् करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । यथाजातीयकानाम् समासे बलिरक्षितग्रहणेन अर्थः तथाजातीयकानाम् समासः । यदि च विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृत्या सह समस्यते न तदर्थमात्रेण ततः बलिरकिषितग्रहणम् अर्थवत् भवति । यत् अपि उच्यते अश्वघासादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् इति । न कर्तव्यम् । अश्वघासादयः षष्ठीसमासाः भविष्यन्ति । यत् हि यदर्थम् भवति अयम् अपि तत्र अभिसम्बन्धः भवति अस्य इदम् इति । तत् यथा गुरोः इदम् गुर्वर्थम् इति । ननु च स्वरभेदः भवति । चतुर्थीसमासे सति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन भवितव्यम् षष्ठीसमासे पुनः अन्तोदात्तत्वेन ण अस्ति भेदः । चतुर्थीसमासे अपि सति अन्तोदात्तत्वेन एव भवितव्यम् । कथम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृतिस्वरा भवति न चतुर्थीमात्रम् इति यत् अयम् चतुर्थी तदर्थे अर्थे क्ते च इति अर्थग्रहणम् क्तग्रहणम् च करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । यथाजातीयकानाम् अर्थग्रहणेन क्तग्रहणेन च अर्थः तथाजातीयकानाम् प्रकृतिस्वरत्वम् । यदि च विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृत्या भवति न चतुर्थीमात्रम् ततः अर्थग्रहणम् क्तग्रहणम् च अर्थवत् भवति ।यत् अपि उच्यते अर्थेन नित्यसमासः वक्तव्यः इति । न वक्तव्यः । सर्थप्प्रत्ययः करिष्यते । किम् कृतम् भवति । न च एव हि कदा चित् विग्रहः भवति । अपि च सर्वलिङ्गता सिद्धा भवति । यदि सर्थप्प्रतयः क्रियते इत्सञ्ज्ञा न प्राप्नोति । अथ अपि कथम् चित् इत्सञ्ज्ञा स्यात् एवम् अपि श्र्यर्थम् भ्वर्थम् इति अङ्गस्य इति इयङुवङौ स्याताम् । एवम् तर्हि बहुव्रीहिः भवैष्यति । किम् कृतम् भवति । भवति वै कः चित् अस्वपदविग्रहः बहुव्रीहिः । तत् यथा शोभनम् मुखम् अस्याः सुमुखी इति । न एवम् शक्यम् । इह हि महदर्थम् इति आत्त्वकपौ प्रसज्येताम् । एवम् तर्हि तदर्थस्य उत्तरपदस्य अर्थशब्दः आदेशः करिष्यते । किम् कृतम् भवति । न च एव कदा चित् आदेशेन विग्रहः भवति । अपि च सर्वलिङ्गता सिद्धा भवति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । योगविभागः करिष्यते । चतुर्थी सुबन्तेन सह समस्यते । ततः तदर्थार्थ । तदर्थस्य उत्तरपदस्य अर्थशब्दः आदेशः भवति । इह अपि तर्हि समासः प्राप्नोति छात्राय रुचितम् छात्राय स्वदितम् इति । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति तादर्थ्ये य चतुर्थी सा समस्यते न चतुर्थीमात्रम् इति यत् अयम् हितसुखग्रहणम् करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । यथाजातीयकानाम् समासे हितसुखग्रहणेन अर्थः तथाजातीयकानम् समासः । यदि च तादर्थ्ये या चतुर्थी सा समस्यते न चतुर्थीमात्रम् ततः हितसुखग्रहणम् अर्थवत् भवति ।

KA I,388.6-390.19 Ro II,598-603 kim caturthyantasya tadarthamātreṇa samāsaḥ bhavati . evam bhavitum arhati . caturthī tadarthamātreṇa cet sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt . caturthī tadarthamātreṇa cet sarvaprasaṅgaḥ sarvasya caturthyantasya tadarthamātreṇa saha samāsaḥ prāpnoti . anena api prāpnoti . randhanāya sthālī avahananāya ulūkhalam iti . kim kāraṇam . aviśeṣāt . na hi kaḥ cit viśeṣaḥ upādīyate evañjātīyakasya caturthyantasya tadarthena saha samāsaḥ bhavati iti . anupādīyamane viśeṣe sarvaprasaṅgaḥ . balirakṣitābhyām ca anarthakam vacanam . balirakṣitābhyām ca samāsavacanam anarthakam . yaḥ hi mahārājāya baliḥ mahārājārthaḥ saḥ bhavati . tatra tadarthaḥ iti eva siddham . yadi punaḥ vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtyā saha samasyate iti etat lakṣaṇam kriyeta . vikṛtiḥ prakṛtyā iti cet aśvaghāsādīnām upasaṅkhyānam . vikṛtiḥ prakṛtyā iti cet aśvaghāsādīnām upasaṅkhyānam kartavyam . aśvaghāsaḥ śvaśrūsuram hastividhā iti . arthena nityasamāsavacanam . arthśabdena nityasamāsaḥ vaktavyaḥ . brāhmaṇārtham kṣatriyārtham . kim vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtyā saha samasyate iti ataḥ arthena nityasamāsaḥ vaktavyaḥ . na iti āha sarvathā arthena nityasamāsaḥ vaktavyaḥ vigrahaḥ mā bhūt iti . sarvaliṅgatā ca . sarvaliṅgatā ca vaktavyā . brāhmaṇārtham payaḥ brāhmaṇārthaḥ sūpaḥ brāhmaṇārthā yavāgūḥ iti . kim arthena nityasamāsaḥ ucyate iti ataḥ sarvaliṅgatā vaktavyā . na iti āha . sarvathā sarvaliṅgatā vaktavyā . kim kāraṇam . arthaśabdaḥ ayam puṃliṅgaḥ uttarapadārthapradhānaḥ ca tatpuruṣaḥ . tena puṃliṅgasya eva samāsasya abhidhānam syāt strīnapuṃsakaliṅgasya na syāt . tat tarhi bahu vaktavyam . vikṛtiḥ prakṛtyā iti vaktavyam . aśvaghāsādīnām upasaṅkhyānam kartavyam . arthena nityasamāsaḥ vaktavyaḥ . sarvaliṅgatā ca vaktavyā . na vaktavyam . yat tāvat ucyate vikṛtiḥ prakṛtyā iti vaktavyam . na vaktavyam . ācāryapravṛttiḥ jñāyapati vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtyā saha samasyate iti yat ayam balirakiṣitagrahaṇam karoti . katham kṛtvā jñāpakam . yathājātīyakānām samāse balirakṣitagrahaṇena arthaḥ tathājātīyakānām samāsaḥ . yadi ca vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtyā saha samasyate na tadarthamātreṇa tataḥ balirakiṣitagrahaṇam arthavat bhavati . yat api ucyate aśvaghāsādīnām upasaṅkhyānam kartavyam iti . na kartavyam . aśvaghāsādayaḥ ṣaṣṭhīsamāsāḥ bhaviṣyanti . yat hi yadartham bhavati ayam api tatra abhisambandhaḥ bhavati asya idam iti . tat yathā guroḥ idam gurvartham iti . nanu ca svarabhedaḥ bhavati . caturthīsamāse sati pūrvapadaprakṛtisvaratvena bhavitavyam ṣaṣṭhīsamāse punaḥ antodāttatvena ṇa asti bhedaḥ . caturthīsamāse api sati antodāttatvena eva bhavitavyam . katham . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtisvarā bhavati na caturthīmātram iti yat ayam caturthī tadarthe arthe kte ca iti arthagrahaṇam ktagrahaṇam ca karoti . katham kṛtvā jñāpakam . yathājātīyakānām arthagrahaṇena ktagrahaṇena ca arthaḥ tathājātīyakānām prakṛtisvaratvam . yadi ca vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtyā bhavati na caturthīmātram tataḥ arthagrahaṇam ktagrahaṇam ca arthavat bhavati .yat api ucyate arthena nityasamāsaḥ vaktavyaḥ iti . na vaktavyaḥ . sarthappratyayaḥ kariṣyate . kim kṛtam bhavati . na ca eva hi kadā cit vigrahaḥ bhavati . api ca sarvaliṅgatā siddhā bhavati . yadi sarthappratayaḥ kriyate itsañjñā na prāpnoti . atha api katham cit itsañjñā syāt evam api śryartham bhvartham iti aṅgasya iti iyaṅuvaṅau syātām . evam tarhi bahuvrīhiḥ bhavaiṣyati . kim kṛtam bhavati . bhavati vai kaḥ cit asvapadavigrahaḥ bahuvrīhiḥ . tat yathā śobhanam mukham asyāḥ sumukhī iti . na evam śakyam . iha hi mahadartham iti āttvakapau prasajyetām . evam tarhi tadarthasya uttarapadasya arthaśabdaḥ ādeśaḥ kariṣyate . kim kṛtam bhavati . na ca eva kadā cit ādeśena vigrahaḥ bhavati . api ca sarvaliṅgatā siddhā bhavati . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . yogavibhāgaḥ kariṣyate . caturthī subantena saha samasyate . tataḥ tadarthārtha . tadarthasya uttarapadasya arthaśabdaḥ ādeśaḥ bhavati . iha api tarhi samāsaḥ prāpnoti chātrāya rucitam chātrāya svaditam iti . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati tādarthye ya caturthī sā samasyate na caturthīmātram iti yat ayam hitasukhagrahaṇam karoti . katham kṛtvā jñāpakam . yathājātīyakānām samāse hitasukhagrahaṇena arthaḥ tathājātīyakānam samāsaḥ . yadi ca tādarthye yā caturthī sā samasyate na caturthīmātram tataḥ hitasukhagrahaṇam arthavat bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३९०।२१-२४ रो इइ,६०४ अत्यल्पम् इदम् उच्यते भयेन इति । भयभीतभीतिभीभिः इति वक्तव्यम् । वृकात् भयम् वृकभयम् वृकात् भीतः वृकभीतः वृकात् भीतिः वृकभीतिः वृकात् भीः वृकभीः इति । अपरः आह : भयनिर्गतजुगुप्सुभिः इति वक्तव्यम् : वृकभयम् ग्रामनिर्गतः अधर्मजुगुप्सुः इति ।

KA I,390.21-24 Ro II,604 atyalpam idam ucyate bhayena iti . bhayabhītabhītibhībhiḥ iti vaktavyam . vṛkāt bhayam vṛkabhayam vṛkāt bhītaḥ vṛkabhītaḥ vṛkāt bhītiḥ vṛkabhītiḥ vṛkāt bhīḥ vṛkabhīḥ iti . aparaḥ āha : bhayanirgatajugupsubhiḥ iti vaktavyam : vṛkabhayam grāmanirgataḥ adharmajugupsuḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३९०।२६-३९१।२ रो इइ,६०४ शौण्डादिभिः इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । अक्षधूर्तः स्त्रीधूर्तः अक्षकितवः स्त्रीकितवः इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । बहुवचननिर्देशात् शौण्डादिभिः इति विज्ञास्यते ।

KA I,390.26-391.2 Ro II,604 śauṇḍādibhiḥ iti vaktavyam . iha api yathā syāt . akṣadhūrtaḥ strīdhūrtaḥ akṣakitavaḥ strīkitavaḥ iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . bahuvacananirdeśāt śauṇḍādibhiḥ iti vijñāsyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३९१।४-७ रो इइ,६०५ ध्वाङ्क्षेण इति अर्थग्रहणम् । ध्वाङ्क्षेण इति अर्थग्रहणम् कर्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । तीर्थकाकः इति । क्षेपे इति उच्यते । कः इह क्षेपः नाम । यथा तीर्थे काकाः न चिरम् स्थातारः भवन्ति एवम् यः गुरुकुलानि गत्वा न चिरम् तिष्ठति स उच्यते तीर्थकाकः इति ।

KA I,391.4-7 Ro II,605 dhvāṅkṣeṇa iti arthagrahaṇam . dhvāṅkṣeṇa iti arthagrahaṇam kartavyam . iha api yathā syāt . tīrthakākaḥ iti . kṣepe iti ucyate . kaḥ iha kṣepaḥ nāma . yathā tīrthe kākāḥ na ciram sthātāraḥ bhavanti evam yaḥ gurukulāni gatvā na ciram tiṣṭhati sa ucyate tīrthakākaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३९१।९-१३ रो इइ,६०५ कृत्यैः नियोगे यद्ग्रहणम् । कृत्यैः नियोगे इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । पूर्वाःणेगेयम् साम प्रातः अध्येयः अनुवाकः इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । ऋणे इति एव सिद्धम् । इह यत् यस्य नियोगतः कार्यम् ऋणम् तस्य तत् भवति । ततः ऋणे इति एव सिद्धम् । यग्रहणम् च कर्तव्यम् । इह मा भूत् । पूर्वाह्णे दातव्या भिक्षा इति ।

KA I,391.9-13 Ro II,605 kṛtyaiḥ niyoge yadgrahaṇam . kṛtyaiḥ niyoge iti vaktavyam . iha api yathā syāt . pūrvāḥṇegeyam sāma prātaḥ adhyeyaḥ anuvākaḥ iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . ṛṇe iti eva siddham . iha yat yasya niyogataḥ kāryam ṛṇam tasya tat bhavati . tataḥ ṛṇe iti eva siddham . yagrahaṇam ca kartavyam . iha mā bhūt . pūrvāhṇe dātavyā bhikṣā iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३९१।१५-२० रो इइ,६०५ किम् उदाहरणम् । अवतप्तेनकुलस्थितम् ते एतत् । क्षेपे इति उच्यते । कः इह क्षेपः नाम । यथा अवतप्ते नकुलाः न चिरम् स्थातारः भवन्ति एवम् कार्याणि आरभ्य यः न चिरम् तिष्ठति स उच्यते अवतप्तेनकुलस्थितम् ते एतत् इति । क्षेपे सप्तम्यन्तम् क्तान्तेन सह समस्यते इति उच्यते । तत्र सगतिकेन सनकुलेन च समासः न प्राप्नोति । क्षेपे गतिकारकपूर्वे उक्तम् । किम् उक्तम् । कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि इति ।

KA I,391.15-20 Ro II,605 kim udāharaṇam . avataptenakulasthitam te etat . kṣepe iti ucyate . kaḥ iha kṣepaḥ nāma . yathā avatapte nakulāḥ na ciram sthātāraḥ bhavanti evam kāryāṇi ārabhya yaḥ na ciram tiṣṭhati sa ucyate avataptenakulasthitam te etat iti . kṣepe saptamyantam ktāntena saha samasyate iti ucyate . tatra sagatikena sanakulena ca samāsaḥ na prāpnoti . kṣepe gatikārakapūrve uktam . kim uktam . kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasya api iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३९२।२-३ रो इइ,६०६ किमर्थः चकारः । एवकारार्थः । पात्रेसमितादयः एव । क्व मा भूत् । परमम् पात्रेसमिताः इति ।

KA I,392.2-3 Ro II,606 kimarthaḥ cakāraḥ . evakārārthaḥ . pātresamitādayaḥ eva . kva mā bhūt . paramam pātresamitāḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३९२।५-१४ रो इइ,६०६-६०७ इह कस्मात् अव्ययीभावः न भवति । एका नदी एकनदी । नदीभिः सङ्ख्या इति प्राप्नोति । इह कः चित् समासः पूर्वपदार्थप्रधानः , कः चित् उत्तरपदार्थप्रधानः , कः चित् अन्यपदार्थप्रधानः , कः चित् उभयपदार्थप्रधानः । पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावः , उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषः , अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिः , उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वः। न च अत्र पूर्वपदार्थप्राधान्यम् गम्यते । अथवा अव्ययीभावः क्रियताम् बहुव्रीहिः इति । बहुव्रीहिः भविष्यति विप्रतिषेधेन । भवेत् एकसञ्ज्ञाधिकारे सिद्धम् परङ्कार्यत्वे तु न सिध्यति । आरम्भसामर्थ्यात् च अव्ययीभावः प्राप्नोति परङ्कार्यत्वात् च बहुव्रीहिः । परङ्कार्यत्वे च न दोषः । नदीभिः सङ्ख्यायाः समाहारे अव्ययीभावः वक्तव्यः । सः च अवश्यम् वक्तव्यः । सर्वम् एकनदीतरे ।

KA I,392.5-14 Ro II,606-607 iha kasmāt avyayībhāvaḥ na bhavati . ekā nadī ekanadī . nadībhiḥ saṅkhyā iti prāpnoti . iha kaḥ cit samāsaḥ pūrvapadārthapradhānaḥ , kaḥ cit uttarapadārthapradhānaḥ , kaḥ cit anyapadārthapradhānaḥ , kaḥ cit ubhayapadārthapradhānaḥ . pūrvapadārthapradhānaḥ avyayībhāvaḥ , uttarapadārthapradhānaḥ tatpuruṣaḥ , anyapadārthapradhānaḥ bahuvrīhiḥ , ubhayapadārthapradhānaḥ dvandvaḥ. na ca atra pūrvapadārthaprādhānyam gamyate . athavā avyayībhāvaḥ kriyatām bahuvrīhiḥ iti . bahuvrīhiḥ bhaviṣyati vipratiṣedhena . bhavet ekasañjñādhikāre siddham paraṅkāryatve tu na sidhyati . ārambhasāmarthyāt ca avyayībhāvaḥ prāpnoti paraṅkāryatvāt ca bahuvrīhiḥ . paraṅkāryatve ca na doṣaḥ . nadībhiḥ saṅkhyāyāḥ samāhāre avyayībhāvaḥ vaktavyaḥ . saḥ ca avaśyam vaktavyaḥ . sarvam ekanadītare .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३९३।२-१९ रो इइ,६०७-६०९ समाहारः इति कः अयम् शब्दः । समाङ्पूर्वात् हरतेः सर्मसाधने घञ् । समाह्रियते समाहारः इति । यदि कर्मसाधनः पञ्च कुमार्यः समहृताः पञ्चकुमारि दशकुमारि गोस्त्रियोः उपसर्जनस्य इति ह्रस्वत्वम् न प्राप्नोति द्विगुः एकवचनम् इति एतत् च वक्तव्यम् । एवम् तर्हि भावसाधनः भविष्यति । समाहरणम् समाहारः । अथ भावसाधने सति किम् अभिधीयते । यत् तत् औत्तराधर्यम् । कः पुनः गवाम् समाहारः । यत् तत् अर्जनम् क्रयणम् भिषणम् अपरहरणम् वा । यदि एवम् विक्षिप्तेषु पूलेषु गोषु चरन्तीषु न सिध्यति । एवम् तर्हि समभ्याशीकरणम् समाहारः । एवम् अपि पञ्चग्रामी षण्णगरी त्रिपुरी इति न सिध्यति । किम् कारणम् । सम् एकत्ववाची आङ् आभिमुख्ये वर्तते हरतिः देशान्तरप्रापणे । न अवश्यम् हरतिः देशान्तरप्रापणे एव वर्तते । किम् तर्हि । सादृश्ये अपि वर्तते । तत् यथा मातुः अनुहरति पितुः अनुहरति । अथ वा पञ्चग्रामी षण्णगरी त्रिपुरी इति न एव इदम् इयति एव अवतिष्ठते । अवश्यम् असौ ततः किम् चित् आकाङ्क्षति क्रियाम् वा गुणम् वा । यत् आकाङ्क्षत तत् एकम् स च समाहारः । अयम् तर्हि भावसाधने सति दोषः । पञ्चपूली आनीयताम् इति भावानयने चोदिते द्रव्यानयनम् न प्रापोति । न एषः दोषः । इह तावत् अयम् प्रष्टव्यः । अथ इह गौः अनुबन्ध्यः अजः अग्नीषोमीयः इति कथम् आकृतौ चोदितायाम् द्रव्ये आरम्भणालम्भनप्रोक्षणविशसनानि क्रियन्ते । असम्भवात् । आकृतौ आरम्भणादीनाम् सम्भवः न अस्ति इति कृत्वा आकृतिसहचरिते द्रव्ये आरम्भणादीनि क्रियन्ते । इदम् अपि एवञ्जातीयकम् एव । असम्भवात् भावानयनस्य द्रव्यानयनम् भविष्यति । अथ वा अव्यतिरेकात् द्रव्याकृत्योः ।

KA I,393.2-19 Ro II,607-609 samāhāraḥ iti kaḥ ayam śabdaḥ . samāṅpūrvāt harateḥ sarmasādhane ghañ . samāhriyate samāhāraḥ iti . yadi karmasādhanaḥ pañca kumāryaḥ samahṛtāḥ pañcakumāri daśakumāri gostriyoḥ upasarjanasya iti hrasvatvam na prāpnoti dviguḥ ekavacanam iti etat ca vaktavyam . evam tarhi bhāvasādhanaḥ bhaviṣyati . samāharaṇam samāhāraḥ . atha bhāvasādhane sati kim abhidhīyate . yat tat auttarādharyam . kaḥ punaḥ gavām samāhāraḥ . yat tat arjanam krayaṇam bhiṣaṇam aparaharaṇam vā . yadi evam vikṣipteṣu pūleṣu goṣu carantīṣu na sidhyati . evam tarhi samabhyāśīkaraṇam samāhāraḥ . evam api pañcagrāmī ṣaṇṇagarī tripurī iti na sidhyati . kim kāraṇam . sam ekatvavācī āṅ ābhimukhye vartate haratiḥ deśāntaraprāpaṇe . na avaśyam haratiḥ deśāntaraprāpaṇe eva vartate . kim tarhi . sādṛśye api vartate . tat yathā mātuḥ anuharati pituḥ anuharati . atha vā pañcagrāmī ṣaṇṇagarī tripurī iti na eva idam iyati eva avatiṣṭhate . avaśyam asau tataḥ kim cit ākāṅkṣati kriyām vā guṇam vā . yat ākāṅkṣata tat ekam sa ca samāhāraḥ . ayam tarhi bhāvasādhane sati doṣaḥ . pañcapūlī ānīyatām iti bhāvānayane codite dravyānayanam na prāpoti . na eṣaḥ doṣaḥ . iha tāvat ayam praṣṭavyaḥ . atha iha gauḥ anubandhyaḥ ajaḥ agnīṣomīyaḥ iti katham ākṛtau coditāyām dravye ārambhaṇālambhanaprokṣaṇaviśasanāni kriyante . asambhavāt . ākṛtau ārambhaṇādīnām sambhavaḥ na asti iti kṛtvā ākṛtisahacarite dravye ārambhaṇādīni kriyante . idam api evañjātīyakam eva . asambhavāt bhāvānayanasya dravyānayanam bhaviṣyati . atha vā avyatirekāt dravyākṛtyoḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३९३।२०-३९४।२४ रो इइ,६०९-६१२ किम् पुनः द्विगुसञ्ज्ञा प्रत्ययोत्तरपदयोः भवति । एवम् भवितुम् अर्हति । द्विगुसञ्ज्ञा प्रत्ययोत्तरपदयोः चेत् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः । द्विगुसञ्ज्ञा प्रत्ययोत्तरपदयोः चेत् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः । का एतरेतराश्रयता । द्विगुनिमित्ते प्रत्ययोत्तरपदे प्रत्ययोत्तरपदनिमित्ता च द्विगुसञ्ज्ञा । तत् एतत् इतरेतराश्रयम् । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते । एवम् तर्हि अर्थे इत् वक्ष्यामि । अर्थे चेत् तद्धितानुत्पत्तिः बहुव्रीहिवत् । अर्थे चेत् तद्धितोत्पत्तिः न प्राप्नोति । पाञ्चनापितिः , द्विमातुरः , त्रैमातुरः । किम् कारणम् । द्विगुना उक्तत्वात् बहुव्रीहिवत् । तत् यथा चित्रगुः इति बहुव्रीहिणोक्तत्वात् मत्वर्थस्य मत्वर्थीयः न भवति । एवम् तर्हि समासतद्धितविधौ इति वक्ष्यामि । समासतद्धितविधौ इति चेत् अन्यत्र समाससञ्ज्ञाभावः । समासतद्धितविधौ इति चेत् अन्यत्र समाससञ्ज्ञा न प्राप्नोति । क्व अन्यत्र । स्वरे । पञ्चारत्निः , दशारत्निः । इगन्ते द्विगौ इति एषः स्वरः न प्राप्नोति । सिद्धम् तु प्रत्ययोत्तरपदयोः च इति वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । प्रत्ययोत्तरपदयोः च इति वचनात् । प्रत्ययोत्तरपदयोः द्विगुसञ्ज्ञा भवति इति वक्तव्यम् । ननु च उक्तम् द्विगुसञ्ज्ञा प्रत्ययोत्तरपदयोः चेत् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः इति । न एषः दोषः । इतरेतराश्रयमात्रम् एतत् चोदितम् सर्वाणि च इतरेतराश्रयाणि एकत्वेन परिहृतानि सिद्धम् तु नित्यशब्दत्वात् इति । न इदम् तुल्यम् अन्यैः इतरेतराश्रयैः । न हि सञ्ज्ञा नित्या । एवम् तर्हि भाविनी सञ्ज्ञा विज्ञास्यते । तत् यथा : कः चित् कम् चित् तन्तुवायम् आह : अस्य सूत्रस्य शाटकम् वय इति । सः पश्यति । यदि शाटकः न वातव्यः अथ वातव्यः न शाटकः । शाटकः वातव्यः च इति विप्रतिषिद्धम् । भाविनी खलु अस्य सञ्ज्ञा अभिप्रेता । सः मन्ये वातव्यः यस्मिन् उते शाटकः इति एतत् भवति इति । एवम् इह अपि तस्मिन् द्विगुः भवति यस्य अभिनिर्वृत्तस्य प्रत्यय उत्तरपदम् इति च एते सञ्ज्ञे भविष्यतः । अथ वा पुनः अस्तु अर्थे इति । ननु च उक्तम् अर्थे चेत् तद्धितानुत्पत्तिः बहुव्रीहिवत् इति । न एषः दोषः । न अवश्यम् अर्थशब्दः अभिधेये एव वर्तते । किम् तर्हि । स्यादर्थे अपि वर्तते । तत् यथा । दारार्थम् घटामहे । धनार्थम् भिक्षामहे । दाराः नः स्युः । धनानि नः स्युः इति । एवम् इह अपि तद्धितार्थे द्विगुः भवति तद्धितः स्यात् इति । द्विगोः वा लुग्वचनम् ज्ञापकम् तद्धितोत्पत्तेः । अथ वा यत् अयम् द्विगोः लुक् अनपत्ये इति द्विगोः उत्तरस्य तद्धितस्य लुकम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः उत्पद्यते द्विगोः तद्धितः इति।

KA I,393.20-394.24 Ro II,609-612 kim punaḥ dvigusañjñā pratyayottarapadayoḥ bhavati . evam bhavitum arhati . dvigusañjñā pratyayottarapadayoḥ cet itaretarāśrayatvāt aprasiddhiḥ . dvigusañjñā pratyayottarapadayoḥ cet itaretarāśrayatvāt aprasiddhiḥ . kā etaretarāśrayatā . dvigunimitte pratyayottarapade pratyayottarapadanimittā ca dvigusañjñā . tat etat itaretarāśrayam . itaretarāśrayāṇi ca na prakalpante . evam tarhi arthe it vakṣyāmi . arthe cet taddhitānutpattiḥ bahuvrīhivat . arthe cet taddhitotpattiḥ na prāpnoti . pāñcanāpitiḥ , dvimāturaḥ , traimāturaḥ . kim kāraṇam . dvigunā uktatvāt bahuvrīhivat . tat yathā citraguḥ iti bahuvrīhiṇoktatvāt matvarthasya matvarthīyaḥ na bhavati . evam tarhi samāsataddhitavidhau iti vakṣyāmi . samāsataddhitavidhau iti cet anyatra samāsasañjñābhāvaḥ . samāsataddhitavidhau iti cet anyatra samāsasañjñā na prāpnoti . kva anyatra . svare . pañcāratniḥ , daśāratniḥ . igante dvigau iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti . siddham tu pratyayottarapadayoḥ ca iti vacanāt . siddham etat . katham . pratyayottarapadayoḥ ca iti vacanāt . pratyayottarapadayoḥ dvigusañjñā bhavati iti vaktavyam . nanu ca uktam dvigusañjñā pratyayottarapadayoḥ cet itaretarāśrayatvāt aprasiddhiḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . itaretarāśrayamātram etat coditam sarvāṇi ca itaretarāśrayāṇi ekatvena parihṛtāni siddham tu nityaśabdatvāt iti . na idam tulyam anyaiḥ itaretarāśrayaiḥ . na hi sañjñā nityā . evam tarhi bhāvinī sañjñā vijñāsyate . tat yathā : kaḥ cit kam cit tantuvāyam āha : asya sūtrasya śāṭakam vaya iti . saḥ paśyati . yadi śāṭakaḥ na vātavyaḥ atha vātavyaḥ na śāṭakaḥ . śāṭakaḥ vātavyaḥ ca iti vipratiṣiddham . bhāvinī khalu asya sañjñā abhipretā . saḥ manye vātavyaḥ yasmin ute śāṭakaḥ iti etat bhavati iti . evam iha api tasmin dviguḥ bhavati yasya abhinirvṛttasya pratyaya uttarapadam iti ca ete sañjñe bhaviṣyataḥ . atha vā punaḥ astu arthe iti . nanu ca uktam arthe cet taddhitānutpattiḥ bahuvrīhivat iti . na eṣaḥ doṣaḥ . na avaśyam arthaśabdaḥ abhidheye eva vartate . kim tarhi . syādarthe api vartate . tat yathā . dārārtham ghaṭāmahe . dhanārtham bhikṣāmahe . dārāḥ naḥ syuḥ . dhanāni naḥ syuḥ iti . evam iha api taddhitārthe dviguḥ bhavati taddhitaḥ syāt iti . dvigoḥ vā lugvacanam jñāpakam taddhitotpatteḥ . atha vā yat ayam dvigoḥ luk anapatye iti dvigoḥ uttarasya taddhitasya lukam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ utpadyate dvigoḥ taddhitaḥ iti.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३९५।१-३९६।११ रो इइ,६१२-६१६ समाहारसमूहयोः अविशेषात् समाहारग्रहणानर्थक्यम् तद्धितार्थेन कृतत्वात् । समाहारः समूहः इति अविशिष्तौ एतौ अर्थौ । समाहारसमूहयोः अविशेषात् समाहारग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । तद्धितार्थे कृतत्वात् । तद्धितार्थे द्विगुः इति एवम् अत्र द्विगुः भविष्यति । यदि तद्धितार्थे द्विगुः इति एवम् अत्र द्विगुः भवति तद्धितोत्पत्तिः प्राप्नोति । उत्पद्यताम् । लुक् भविष्यति । लुक्कृतानि प्राप्नुवन्ति । कानि । पञ्चपूली दशपूली । अपरिमाणबिस्ताचितकम्बलेभ्यः न तद्धितलुकि इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । पञ्चगवम् दशगवम् । गोः अतद्धितलुकि इत् टच् न प्रप्नोति । न एषः दोषः । अविशेषेण द्विगोः ङीप् भवति इति उक्त्वा समाहारे इति वक्ष्यामि । तत् नियमार्थम् भविष्यति । समाहारे एव न अन्यत्र इति । गोः अकारः द्विगोः समाहारे । अविशेषेण गोः टच् भवति इति उक्त्वा द्विगोः समाहारे इति वक्ष्यामि । तत् नियमार्थम् भविष्यति । समाहारे एव न अन्यत्र इति । अभिधानार्थम् तु । अभिधानार्थम् तु समाहारग्रहणम् कर्तव्यम् । समाहारेण अभिधानम् यथा स्यात् तद्धितार्थेन मा भूत् इति । किम् च स्यात् । तद्धितोत्पत्तिः प्रसज्येत । उत्पद्यताम् । लुक् भविष्यति । लुक्कृतानि प्राप्नुवन्ति । सर्वाणि परिहृतानि । न सर्वाणि परिहृतानि । पञ्चकुमारि दशकुमारि । लिक् तद्धितलुकि इति ङीपः लुक् प्रसज्येत । द्वन्द्वतत्पुरुषयोः उत्तरपदे नित्यसमासवचनम् । द्वन्द्वतत्पुरुषयोः उत्तरपदे नित्यसमासः वक्तव्यः । वाग्दृषदप्रियः छत्रोपानहप्रियः पञ्चगवप्रियः दशगवप्रियः । किम् प्रयोजनम् । समुदायवृत्तौ अवयवानाम् मा कदा चित् अवृत्तिः भूत् इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इह द्वौ पक्षौ वृत्तिपक्षः अवृत्तिपक्षः च । यदा वृत्तिपक्षः तदा सर्वेषाम् एव वृत्तिः । यदा तु अवृत्तिः तदा सर्वेषाम् अवृत्तिः । उत्तरपदेन परिमाणिन द्विगोः समासवचनम् । उत्तरपदेन परिमाणिन द्विगोः समासः वक्तव्यः । द्विमासजातः त्रिमासजातः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । सुप् सुपा इति वर्तते । एवम् तर्हि इदम् स्यात् : द्वौ मासौ द्विमासम् , द्विमासम् जातस्य इति । न एवम् शक्यम् । स्वरे हि दोषः स्यात् । द्विमासजातः इति प्राप्नोति द्विमासजातः इति च इष्यते । द्व्याह्नजातः च न सिध्यति । द्व्यहजात इति प्राप्नोति न च एवम् भवितव्यम् । भवितव्यम् च यदा समाहारे द्विगुः । द्व्यह्नजातः तु न सिध्यति । किम् उच्यते परिमाणिना इति न पुनः अन्यत्र अपि । पञ्चगवप्रियः दशगवप्रियः । अन्यत्र समुदायबहुव्रीहित्वात् उत्तरपदप्रसिद्धिः । अन्यत्र समुदायबः हुव्रीहिसञ्ज्ञ्ः । अन्यत्र समुदायबहुव्रीहित्वात् उत्तरपदम् प्रसिद्धम् । उत्तरपदे प्रसिद्धे उत्तरपदे इति द्विगुः भविष्यति । सर्वत्र मत्वर्थे प्रतिषेधः । सर्वेषु पक्षेषु द्विगुसञ्ज्ञायाः मत्वर्थे प्रतिषेधः वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । पञ्चखट्वा दशखट्वा । द्विगोः इति ईकारः मा भूत् । पञ्चगुः दशगुः । गोः अतद्धितलुकि इति टच् मा भूत् इति ।

KA I,395.1-396.11 Ro II,612-616 samāhārasamūhayoḥ aviśeṣāt samāhāragrahaṇānarthakyam taddhitārthena kṛtatvāt . samāhāraḥ samūhaḥ iti aviśiṣtau etau arthau . samāhārasamūhayoḥ aviśeṣāt samāhāragrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . taddhitārthe kṛtatvāt . taddhitārthe dviguḥ iti evam atra dviguḥ bhaviṣyati . yadi taddhitārthe dviguḥ iti evam atra dviguḥ bhavati taddhitotpattiḥ prāpnoti . utpadyatām . luk bhaviṣyati . lukkṛtāni prāpnuvanti . kāni . pañcapūlī daśapūlī . aparimāṇabistācitakambalebhyaḥ na taddhitaluki iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . pañcagavam daśagavam . goḥ ataddhitaluki it ṭac na prapnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . aviśeṣeṇa dvigoḥ ṅīp bhavati iti uktvā samāhāre iti vakṣyāmi . tat niyamārtham bhaviṣyati . samāhāre eva na anyatra iti . goḥ akāraḥ dvigoḥ samāhāre . aviśeṣeṇa goḥ ṭac bhavati iti uktvā dvigoḥ samāhāre iti vakṣyāmi . tat niyamārtham bhaviṣyati . samāhāre eva na anyatra iti . abhidhānārtham tu . abhidhānārtham tu samāhāragrahaṇam kartavyam . samāhāreṇa abhidhānam yathā syāt taddhitārthena mā bhūt iti . kim ca syāt . taddhitotpattiḥ prasajyeta . utpadyatām . luk bhaviṣyati . lukkṛtāni prāpnuvanti . sarvāṇi parihṛtāni . na sarvāṇi parihṛtāni . pañcakumāri daśakumāri . lik taddhitaluki iti ṅīpaḥ luk prasajyeta . dvandvatatpuruṣayoḥ uttarapade nityasamāsavacanam . dvandvatatpuruṣayoḥ uttarapade nityasamāsaḥ vaktavyaḥ . vāgdṛṣadapriyaḥ chatropānahapriyaḥ pañcagavapriyaḥ daśagavapriyaḥ . kim prayojanam . samudāyavṛttau avayavānām mā kadā cit avṛttiḥ bhūt iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . iha dvau pakṣau vṛttipakṣaḥ avṛttipakṣaḥ ca . yadā vṛttipakṣaḥ tadā sarveṣām eva vṛttiḥ . yadā tu avṛttiḥ tadā sarveṣām avṛttiḥ . uttarapadena parimāṇina dvigoḥ samāsavacanam . uttarapadena parimāṇina dvigoḥ samāsaḥ vaktavyaḥ . dvimāsajātaḥ trimāsajātaḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . sup supā iti vartate . evam tarhi idam syāt : dvau māsau dvimāsam , dvimāsam jātasya iti . na evam śakyam . svare hi doṣaḥ syāt . dvimāsajātaḥ iti prāpnoti dvimāsajātaḥ iti ca iṣyate . dvyāhnajātaḥ ca na sidhyati . dvyahajāta iti prāpnoti na ca evam bhavitavyam . bhavitavyam ca yadā samāhāre dviguḥ . dvyahnajātaḥ tu na sidhyati . kim ucyate parimāṇinā iti na punaḥ anyatra api . pañcagavapriyaḥ daśagavapriyaḥ . anyatra samudāyabahuvrīhitvāt uttarapadaprasiddhiḥ . anyatra samudāyabaḥ huvrīhisañjñḥ . anyatra samudāyabahuvrīhitvāt uttarapadam prasiddham . uttarapade prasiddhe uttarapade iti dviguḥ bhaviṣyati . sarvatra matvarthe pratiṣedhaḥ . sarveṣu pakṣeṣu dvigusañjñāyāḥ matvarthe pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kim prayojanam . pañcakhaṭvā daśakhaṭvā . dvigoḥ iti īkāraḥ mā bhūt . pañcaguḥ daśaguḥ . goḥ ataddhitaluki iti ṭac mā bhūt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३९६।१३-२३ रो इइ,६१७-६१८ किम् अनन्तरे योगे सङ्ख्यापूर्वः सः द्विगुसञ्ज्ञः आहोस्वित् पूर्वमात्रे । किम् च अतः । यदि अनन्तरे योगे एकशाटी द्विगोः इति ईकारः न प्राप्नोति । अथ पूर्वमात्रे अकभिक्षा अत्र अपि प्राप्नोति । अस्तु अनन्तरे । कमम् एकशाटी । ईकारान्तेन समासः भविष्यति । एका शाटी एकशाटी । इह तर्हि एकापूपी द्विगोः इति ईकारः न प्राप्नोति । अस्तु तर्हि पूर्वमात्रे। कथम् एकभिक्षा । टाबन्तेन समासः भविष्यति । एका भिक्षा एकभिक्षा । इह तर्हि सप्तर्षयः इगन्ते द्विगौ इति एषः स्वरः प्राप्नोति । अस्तु तर्हि अनन्तरे । कथम् एकापूपी । समाहारे इति एव सिद्धम् । कः पुनः अत्र समाहारः । यत् तद्दानम् सम्भ्रमः वा । इह तर्हि पञ्चहोतारः दशहोतारः इगन्ते द्विगौ इति एषः स्वरः न प्रप्नोति । अस्तु तर्हि पूर्वमात्रे । कथम् सप्तर्षयः । अन्तोदात्तप्रकरणे त्रिचक्रादीनाम् छन्दसि इति एवम् एतत् सिद्धम् । अथ वा पुनः अस्तु अनन्तरे । कथम् पञ्चहोतारः दशहोतारः । आद्युदात्तप्रकरणे दिवोदासादीनाम् छन्दसि इति एव सिद्धम् ।

KA I,396.13-23 Ro II,617-618 kim anantare yoge saṅkhyāpūrvaḥ saḥ dvigusañjñaḥ āhosvit pūrvamātre . kim ca ataḥ . yadi anantare yoge ekaśāṭī dvigoḥ iti īkāraḥ na prāpnoti . atha pūrvamātre akabhikṣā atra api prāpnoti . astu anantare . kamam ekaśāṭī . īkārāntena samāsaḥ bhaviṣyati . ekā śāṭī ekaśāṭī . iha tarhi ekāpūpī dvigoḥ iti īkāraḥ na prāpnoti . astu tarhi pūrvamātre. katham ekabhikṣā . ṭābantena samāsaḥ bhaviṣyati . ekā bhikṣā ekabhikṣā . iha tarhi saptarṣayaḥ igante dvigau iti eṣaḥ svaraḥ prāpnoti . astu tarhi anantare . katham ekāpūpī . samāhāre iti eva siddham . kaḥ punaḥ atra samāhāraḥ . yat taddānam sambhramaḥ vā . iha tarhi pañcahotāraḥ daśahotāraḥ igante dvigau iti eṣaḥ svaraḥ na prapnoti . astu tarhi pūrvamātre . katham saptarṣayaḥ . antodāttaprakaraṇe tricakrādīnām chandasi iti evam etat siddham . atha vā punaḥ astu anantare . katham pañcahotāraḥ daśahotāraḥ . ādyudāttaprakaraṇe divodāsādīnām chandasi iti eva siddham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३९७।२-३ रो इइ,६१९ किम् उदाहरण्म् । वैयाकरणखसूचिः । किम् व्याकरणम् कुत्सितम् आहोस्वित् वैयाकरणः । वैयाकरणः कुत्सितः । तस्मिन् कुत्सिते तत्स्थम् अपि कुत्सितम् भवति ।

KA I,397.2-3 Ro II,619 kim udāharaṇm . vaiyākaraṇakhasūciḥ . kim vyākaraṇam kutsitam āhosvit vaiyākaraṇaḥ . vaiyākaraṇaḥ kutsitaḥ . tasmin kutsite tatstham api kutsitam bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३९७।५-३९८।१९ रो इइ,६१९-६२७ उपमानानि इति उच्यते । कानि पुनः उपमानानि । किम् यत् एव उपमानम् तत् एव उपमेयम् आहोस्वित् अन्यत् उपमानम् अन्यत् उपमेयम् । किम् च अतः । यदि यत् एव उपमानम् तत् एव उपमेयम् कः इह उपमार्थः गौः इव गौः इति । अथ अन्यत् एव उपमानम् अन्यत् उपमेयम् कः इह उपमार्थः गौः इव अश्वः इति । एवम् तर्हि यत्र किम् चित् सामान्यम् कः चित् विशेषः तत्र उपमानोपमेये भवतः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । मानम् हि नाम अनिर्ज्ञातज्ञानार्थम् उपादीयते अनिर्ज्ञातम् अर्थम् ज्ञास्यामि इति । तत् समीपे यत् न अत्यन्ताय मिमीते तत् उपमानम् । गौः इव गवयः इति । गौः निर्ज्ञातः गवयः अनिर्ज्ञातः । कामम् तर्हि अनेन एव हेतुना यस्य गवयः निर्ज्ञातः स्यात् गौः अनिर्ज्ञातः तेन कर्तव्यम् स्यात् गवयः इव गौः इति। बाढम् कर्तव्यम् । किम् पुनः इह उदाहरणम् । शस्त्रीश्यामा । क्व पुनः अयम् श्यामाशब्दः वर्तते । शत्र्याम् इति आह । केन इदानीम् देवदत्ता अभिधीयते । समासेन। यदि एवम् शस्त्रीश्यामो देवदत्तः इति न सिध्यति । उपसर्जनस्य इति ह्रस्वत्वम् भविष्यति । यदि तर्हि उपसर्जनानि अपि एवञ्जातीयकानि भवन्ति तित्तिरिकल्माषी कुम्भकपाललोहिनी अनुपसर्जनलक्षणः ईकारः न प्राप्नोति । एवम् तर्हि शस्त्र्याम् एव शस्त्रीशब्दः वर्तते देवदत्तायाम् श्यामाशब्दः । एवम् अपि गुणः अनिर्दिष्टः भवति । बहवः शस्त्र्याम् गुणाः तीक्ष्णा सूक्ष्मा पृथुः इति । अनिर्दिश्यमानस्य अपि गुणस्य भवति लोके सम्प्रत्ययः । तत् यथा चन्द्रमुखी देवदत्ता इति । बहवः चन्द्रे गुणाः या च असौ प्रियदर्शनता सा गम्यते । एवम् अपि समानाधिकरणेन इति वर्तते । व्यधिकरणत्वात् समासः न प्राप्नोति । किम् हि वचनात् न भवति । यदि अपि तावत् वचनात् समासः स्यात् इह तु खलु मृगी इव चपला मृगचपला समानाधिकरणलक्षणः पुंवद्भावः न प्राप्नोति । एवम् तर्हि तस्याम् एव उभयम् वर्तते । एतत् च अत्र युक्तम् यत् तस्याम् एव उभयम् वर्तते इति । इतरथा हि बहु अपेक्ष्यम् स्यात् । यदि तावत् एवम् विग्रहः क्रियते शस्त्री इव श्यामा देवदत्ता इति शस्त्र्याम् श्यामा इति एतत् अपेक्ष्यम् । अथ अपि एवम् विग्रहः क्रियते यथा सास्त्रीश्यामा तद्वत् इयम् देवदत्ता इति एवम् अपि देवदत्तायाम् श्यामा इति अपेक्ष्यम् स्यात् । एवम् अपि गुणः अनिर्दिष्टः भवति । बहवः शस्त्र्याम् गुणाः तीक्ष्णा सूक्ष्मा पृथुः इति । अनिर्दिश्यमानस्य अपि गुणस्य भवति लोके सम्प्रत्ययः । तत् यथा चन्द्रमुखी देवदत्ता इति । बहवः चन्द्रे गुणाः या च असौ प्रियदर्शनता सा गम्यते । उपमानसमासे गुणवचनस्य विशेषभाक्त्वात् सामन्यवचनाप्रसिद्धिः । उपमानसमासे गुणवचनस्य विशेषभाक्त्वात् सामन्यवचनस्य अप्रसिद्धिः स्यात् । शस्त्रीश्यामा । श्यामाशब्दः अयम् शस्त्रीशब्देन अभिसम्बध्यमानः विशेषवचनः सम्पद्यते । तत्र सामान्यवचनैः इति समासः न प्राप्नोति । न वा श्यामत्वस्यो उह्हयत्र भावात् तद्वाचक्त्वात् च शब्दस्य सामान्यवचनप्रसिद्धिः । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । श्यामत्वस्यो उह्हयत्र भावात् । उभयत्र एव श्यामत्वम् अस्ति शस्त्र्याम् देवदत्तायाम् च । तद्वाचक्त्वात् च शब्दस्य । सामान्यवचनप्रसिद्धिः तद्वाचकः च अत्र श्यामाशब्दः प्रयुज्यते । किम्वाचकः । उभयवाचकः । श्यामत्वस्य उभयत्र भावात् तद्वाचकत्वात् च शब्दस्य सामान्यवचनम् प्रसिद्धम् । सामान्यवचने प्रसिद्धे सामान्यवचनैः इति समासः भविष्यति । न च अवश्यम् सः एव सामान्यवचनः यः बहूनाम् सामान्यम् आह। द्वयोः अपि सामान्यम् आह सः अपि सामान्यवचनः एव । अथ वा सामान्यवचनैः इति उच्यते । सर्वः च शब्दः अन्येन शब्देन अभिसम्बध्यमानः विशेषवचनः सम्पद्यते । ते एवम् विज्ञास्यामः प्राक् अभिसम्बन्धात् सामान्यवचनः इति ।

KA I,397.5-398.19 Ro II,619-627 upamānāni iti ucyate . kāni punaḥ upamānāni . kim yat eva upamānam tat eva upameyam āhosvit anyat upamānam anyat upameyam . kim ca ataḥ . yadi yat eva upamānam tat eva upameyam kaḥ iha upamārthaḥ gauḥ iva gauḥ iti . atha anyat eva upamānam anyat upameyam kaḥ iha upamārthaḥ gauḥ iva aśvaḥ iti . evam tarhi yatra kim cit sāmānyam kaḥ cit viśeṣaḥ tatra upamānopameye bhavataḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . mānam hi nāma anirjñātajñānārtham upādīyate anirjñātam artham jñāsyāmi iti . tat samīpe yat na atyantāya mimīte tat upamānam . gauḥ iva gavayaḥ iti . gauḥ nirjñātaḥ gavayaḥ anirjñātaḥ . kāmam tarhi anena eva hetunā yasya gavayaḥ nirjñātaḥ syāt gauḥ anirjñātaḥ tena kartavyam syāt gavayaḥ iva gauḥ iti. bāḍham kartavyam . kim punaḥ iha udāharaṇam . śastrīśyāmā . kva punaḥ ayam śyāmāśabdaḥ vartate . śatryām iti āha . kena idānīm devadattā abhidhīyate . samāsena. yadi evam śastrīśyāmo devadattaḥ iti na sidhyati . upasarjanasya iti hrasvatvam bhaviṣyati . yadi tarhi upasarjanāni api evañjātīyakāni bhavanti tittirikalmāṣī kumbhakapālalohinī anupasarjanalakṣaṇaḥ īkāraḥ na prāpnoti . evam tarhi śastryām eva śastrīśabdaḥ vartate devadattāyām śyāmāśabdaḥ . evam api guṇaḥ anirdiṣṭaḥ bhavati . bahavaḥ śastryām guṇāḥ tīkṣṇā sūkṣmā pṛthuḥ iti . anirdiśyamānasya api guṇasya bhavati loke sampratyayaḥ . tat yathā candramukhī devadattā iti . bahavaḥ candre guṇāḥ yā ca asau priyadarśanatā sā gamyate . evam api samānādhikaraṇena iti vartate . vyadhikaraṇatvāt samāsaḥ na prāpnoti . kim hi vacanāt na bhavati . yadi api tāvat vacanāt samāsaḥ syāt iha tu khalu mṛgī iva capalā mṛgacapalā samānādhikaraṇalakṣaṇaḥ puṃvadbhāvaḥ na prāpnoti . evam tarhi tasyām eva ubhayam vartate . etat ca atra yuktam yat tasyām eva ubhayam vartate iti . itarathā hi bahu apekṣyam syāt . yadi tāvat evam vigrahaḥ kriyate śastrī iva śyāmā devadattā iti śastryām śyāmā iti etat apekṣyam . atha api evam vigrahaḥ kriyate yathā sāstrīśyāmā tadvat iyam devadattā iti evam api devadattāyām śyāmā iti apekṣyam syāt . evam api guṇaḥ anirdiṣṭaḥ bhavati . bahavaḥ śastryām guṇāḥ tīkṣṇā sūkṣmā pṛthuḥ iti . anirdiśyamānasya api guṇasya bhavati loke sampratyayaḥ . tat yathā candramukhī devadattā iti . bahavaḥ candre guṇāḥ yā ca asau priyadarśanatā sā gamyate . upamānasamāse guṇavacanasya viśeṣabhāktvāt sāmanyavacanāprasiddhiḥ . upamānasamāse guṇavacanasya viśeṣabhāktvāt sāmanyavacanasya aprasiddhiḥ syāt . śastrīśyāmā . śyāmāśabdaḥ ayam śastrīśabdena abhisambadhyamānaḥ viśeṣavacanaḥ sampadyate . tatra sāmānyavacanaiḥ iti samāsaḥ na prāpnoti . na vā śyāmatvasyo uhhayatra bhāvāt tadvācaktvāt ca śabdasya sāmānyavacanaprasiddhiḥ . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . śyāmatvasyo uhhayatra bhāvāt . ubhayatra eva śyāmatvam asti śastryām devadattāyām ca . tadvācaktvāt ca śabdasya . sāmānyavacanaprasiddhiḥ tadvācakaḥ ca atra śyāmāśabdaḥ prayujyate . kimvācakaḥ . ubhayavācakaḥ . śyāmatvasya ubhayatra bhāvāt tadvācakatvāt ca śabdasya sāmānyavacanam prasiddham . sāmānyavacane prasiddhe sāmānyavacanaiḥ iti samāsaḥ bhaviṣyati . na ca avaśyam saḥ eva sāmānyavacanaḥ yaḥ bahūnām sāmānyam āha. dvayoḥ api sāmānyam āha saḥ api sāmānyavacanaḥ eva . atha vā sāmānyavacanaiḥ iti ucyate . sarvaḥ ca śabdaḥ anyena śabdena abhisambadhyamānaḥ viśeṣavacanaḥ sampadyate . te evam vijñāsyāmaḥ prāk abhisambandhāt sāmānyavacanaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३९८।२१-३९९।२ रो इइ,६२७-६२८ सामान्याप्रयोगे इति किमर्थम् । इह मा भूत् । पुरुषः अयम् व्याघ्रः इव शूरः । पुरुषः अयम् व्याघ्रः इव बलवान् । सामान्याप्रयोगे इति शक्यम् अकर्तुम् । कस्मात् न भवति पुरुषः अयम् व्याघ्रः इव शूरः । पुरुषः अयम् व्याघ्रः इव बलवान् इति । असामर्थ्यात् । कथम् असामर्थ्यम् । सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् सामान्याप्रयोगे इति प्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति वै प्रधानस्य सापेक्षस्य अपि समासः इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । राजपुरुषः अभिरूपः राजपुरुषः दर्शनीयः अत्र वृत्तिः सिद्धा भवति ।

KA I,398.21-399.2 Ro II,627-628 sāmānyāprayoge iti kimartham . iha mā bhūt . puruṣaḥ ayam vyāghraḥ iva śūraḥ . puruṣaḥ ayam vyāghraḥ iva balavān . sāmānyāprayoge iti śakyam akartum . kasmāt na bhavati puruṣaḥ ayam vyāghraḥ iva śūraḥ . puruṣaḥ ayam vyāghraḥ iva balavān iti . asāmarthyāt . katham asāmarthyam . sāpekṣam asamartham bhavati iti . evam tarhi siddhe sati yat sāmānyāprayoge iti pratiṣedham śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ bhavati vai pradhānasya sāpekṣasya api samāsaḥ iti . kim etasya jñāpane prayojanam . rājapuruṣaḥ abhirūpaḥ rājapuruṣaḥ darśanīyaḥ atra vṛttiḥ siddhā bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३९९।४-२६ रो इइ,६२८-६३२ विशेषणविशेष्ययोः उभयविशेषणत्वात् उभयोः च विशेष्यत्वात् उपसर्जनाप्रसिद्धिः । विशेषणविशेष्ययोः उभयविशेषणत्वात् उभयोः च विशेष्यत्वात् उपसर्जन्स्य अप्रसिद्धिः । कृष्णतिलाः इति कृष्णशब्दः अयम् तिलशब्देन अभिसम्बध्यमानः विशेषणवचनः सम्पद्यते । तथा तिलशब्दः कृष्णशब्देन अभिसम्बध्यमानः विशेषणवचनः सम्पद्यते । तत् उभयम् विशेषणम् भवति उभयम् च विशेष्यम् । विशेषणविशेष्ययोः उभयविशेषणत्वात् उभयोः च विशेष्यत्वात् उपसर्जन्स्य अप्रसिद्धिः । न वा अन्यतरस्य प्रधानभावात् तद्विशेषकत्वात् च अपरस्य उपसर्जनप्रसिद्धिः । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अन्यतरस्य प्रधानभावात् । अन्यतरत् अत्र प्रधानम् । तद्विशेषकत्वात् च अपरस्य । तद्विशेषकम् च अपरम् । अन्यतरस्य प्रधानभावात् तद्विशेषकत्वात् च अपरस्य उपसर्जनसञ्ज्ञा भविष्यति । यदा अस्य तिलाः प्राधान्येन विवक्षिताः भवन्ति कृष्णः विशेषणत्वेन तदा तिलाः प्रधानम् कृष्णः विशेषणम् । कामम् तर्हि अनेन एव हेतुना यस्य कृष्णाः प्राधान्येन विवक्षिताः भवन्ति तिलाः विशेषणत्वेन तेन कर्तव्यम् तिलकृष्णाः इति । न कर्तव्यम् । न हि अयम् द्वन्द्वः तिलाः च कृष्णाः च इति । न खलु अपि षष्ठीसमासः तिलानाम् कृष्णाः इति । किम् तर्हि । द्वौ इमौ प्रधानशब्दौ एकस्मिन् अर्थे युगपत् अवरुध्येते । न च द्वयोः प्रधानशब्दयोः एकस्मिन् अर्थे युगपत् अवरुध्यमानयोः किम् चित् अपि प्रयोजनम् अस्ति । तत्र प्रयोगात् एतत् गन्तव्यम् । नूनम् अत्र अन्यतरत् प्रधानम् तद्विशेषकम् च अपरम् इति । तत्र तु एतावान् सन्देहः किम् प्रधानम् किम् विशेषणम् इति । सः च अपि क्व सन्देहः । यत्र उभौ गुणशब्दौ । तत् यथा कुञ्जखञ्जकः खञ्जकुब्जकः इति । यत्र हि अन्यतरत् द्रव्यम् अन्यतरः गुणः तत्र यत् द्रव्यम् तत् प्रधानम् । तत् यथा शुक्लम् आलभेत कृष्णम् आलभेत इति न पिष्टपिण्डीम् आलभ्य कृती भवति । अवश्यम् तद्गुणम् द्रव्यम् आकाङ्क्षति । कथम् तर्हि इमौ द्वौ प्रधानशब्दौ एकस्मिन् अर्थे युगपत् अवरुध्येते वृक्षः शिंशिपा इति । न एतयोः आवश्यकः समावेशः । न हि अवृक्षः शिंशिपा अस्ति ।

KA I,399.4-26 Ro II,628-632 viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ ubhayaviśeṣaṇatvāt ubhayoḥ ca viśeṣyatvāt upasarjanāprasiddhiḥ . viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ ubhayaviśeṣaṇatvāt ubhayoḥ ca viśeṣyatvāt upasarjansya aprasiddhiḥ . kṛṣṇatilāḥ iti kṛṣṇaśabdaḥ ayam tilaśabdena abhisambadhyamānaḥ viśeṣaṇavacanaḥ sampadyate . tathā tilaśabdaḥ kṛṣṇaśabdena abhisambadhyamānaḥ viśeṣaṇavacanaḥ sampadyate . tat ubhayam viśeṣaṇam bhavati ubhayam ca viśeṣyam . viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ ubhayaviśeṣaṇatvāt ubhayoḥ ca viśeṣyatvāt upasarjansya aprasiddhiḥ . na vā anyatarasya pradhānabhāvāt tadviśeṣakatvāt ca aparasya upasarjanaprasiddhiḥ . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . anyatarasya pradhānabhāvāt . anyatarat atra pradhānam . tadviśeṣakatvāt ca aparasya . tadviśeṣakam ca aparam . anyatarasya pradhānabhāvāt tadviśeṣakatvāt ca aparasya upasarjanasañjñā bhaviṣyati . yadā asya tilāḥ prādhānyena vivakṣitāḥ bhavanti kṛṣṇaḥ viśeṣaṇatvena tadā tilāḥ pradhānam kṛṣṇaḥ viśeṣaṇam . kāmam tarhi anena eva hetunā yasya kṛṣṇāḥ prādhānyena vivakṣitāḥ bhavanti tilāḥ viśeṣaṇatvena tena kartavyam tilakṛṣṇāḥ iti . na kartavyam . na hi ayam dvandvaḥ tilāḥ ca kṛṣṇāḥ ca iti . na khalu api ṣaṣṭhīsamāsaḥ tilānām kṛṣṇāḥ iti . kim tarhi . dvau imau pradhānaśabdau ekasmin arthe yugapat avarudhyete . na ca dvayoḥ pradhānaśabdayoḥ ekasmin arthe yugapat avarudhyamānayoḥ kim cit api prayojanam asti . tatra prayogāt etat gantavyam . nūnam atra anyatarat pradhānam tadviśeṣakam ca aparam iti . tatra tu etāvān sandehaḥ kim pradhānam kim viśeṣaṇam iti . saḥ ca api kva sandehaḥ . yatra ubhau guṇaśabdau . tat yathā kuñjakhañjakaḥ khañjakubjakaḥ iti . yatra hi anyatarat dravyam anyataraḥ guṇaḥ tatra yat dravyam tat pradhānam . tat yathā śuklam ālabheta kṛṣṇam ālabheta iti na piṣṭapiṇḍīm ālabhya kṛtī bhavati . avaśyam tadguṇam dravyam ākāṅkṣati . katham tarhi imau dvau pradhānaśabdau ekasmin arthe yugapat avarudhyete vṛkṣaḥ śiṃśipā iti . na etayoḥ āvaśyakaḥ samāveśaḥ . na hi avṛkṣaḥ śiṃśipā asti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४००।२-११ रो इइ,६३३-६३४ अथ किमर्थम् उत्तरत्र एवमादि अनुक्रमणम् क्रियते न विशेषणम् विशेष्येण बहुलम् इति एव सिद्धम् । बहुलवचनस्य अकृत्स्नत्वात् उत्तरत्रानुक्रमणसामर्थ्यम् । अकृत्स्नम् बहुलवचनम् इति उत्तरत्र अनुक्रमणम् क्रियते । यदि अकृत्स्नम् यत् अनेन कृतम् अकृतम् तत् । एवम् तर्हि न ब्रूमः अकृत्स्नम् इति । कृत्स्नम् च कारकम् च साधकम् च निर्वर्तकम् च । यत् च अनेन कृतम् सुक्तृतम् तत् । किमर्थम् तर्हि एवमादि अनुक्रमणम् क्रियते । उदाहरणभूयस्त्वात् । ते खलु अपि विधयः सुपरिगृहीताः भवन्ति येषु लक्षणम् प्रपञ्चः च । केवलम् लक्षणम् केवलः प्रपञ्चः वा न तथा कारकम् भवति । अवश्यम् खलु अस्माभिः इदम् वक्तव्यम् बहुलम् अन्यतरस्याम् उभयथा वा एकेषाम् इति । सर्ववेदपाऋइषदम् हि इदम् शास्त्रम् । तत्र न एकः पन्थाः शक्यः आस्थातुम् ।

KA I,400.2-11 Ro II,633-634 atha kimartham uttaratra evamādi anukramaṇam kriyate na viśeṣaṇam viśeṣyeṇa bahulam iti eva siddham . bahulavacanasya akṛtsnatvāt uttaratrānukramaṇasāmarthyam . akṛtsnam bahulavacanam iti uttaratra anukramaṇam kriyate . yadi akṛtsnam yat anena kṛtam akṛtam tat . evam tarhi na brūmaḥ akṛtsnam iti . kṛtsnam ca kārakam ca sādhakam ca nirvartakam ca . yat ca anena kṛtam suktṛtam tat . kimartham tarhi evamādi anukramaṇam kriyate . udāharaṇabhūyastvāt . te khalu api vidhayaḥ suparigṛhītāḥ bhavanti yeṣu lakṣaṇam prapañcaḥ ca . kevalam lakṣaṇam kevalaḥ prapañcaḥ vā na tathā kārakam bhavati . avaśyam khalu asmābhiḥ idam vaktavyam bahulam anyatarasyām ubhayathā vā ekeṣām iti . sarvavedapāṛiṣadam hi idam śāstram . tatra na ekaḥ panthāḥ śakyaḥ āsthātum .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४००।१३-१८ रो इइ,६३५ श्रेण्यादयः पठ्यन्ते । कृतादिः आकृतिगणः । श्रेण्यादिषु च्व्यर्थवचनम् । श्रेण्यादिषु च्व्यर्थग्रहणम् कर्तव्यम् । अश्रेणयः श्रेणयः कृताः श्रेणिकृताः । यदा हि श्रेणयः एव किम् चित् क्रियन्ते तदा मा भूत् । अन्यत्र अयम् च्व्यर्थग्रहणेषु च्व्यन्तस्य प्रतिषेधम् शास्ति । तत् इह न तथा । किम् कारणम् । अन्यत्र पूर्वम् च्व्यन्तकार्यम् परम् च्व्यर्थकार्यम् । इह पुनः पूर्वम् च्य्वर्थकार्यम् परम् च्व्यन्तकार्यम् इति ।

KA I,400.13-18 Ro II,635 śreṇyādayaḥ paṭhyante . kṛtādiḥ ākṛtigaṇaḥ . śreṇyādiṣu cvyarthavacanam . śreṇyādiṣu cvyarthagrahaṇam kartavyam . aśreṇayaḥ śreṇayaḥ kṛtāḥ śreṇikṛtāḥ . yadā hi śreṇayaḥ eva kim cit kriyante tadā mā bhūt . anyatra ayam cvyarthagrahaṇeṣu cvyantasya pratiṣedham śāsti . tat iha na tathā . kim kāraṇam . anyatra pūrvam cvyantakāryam param cvyarthakāryam . iha punaḥ pūrvam cyvarthakāryam param cvyantakāryam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४००।२०-४०१।२७ रो इइ,६३५-६३८ नञ्विशिष्टे समानप्रकृतिवचनम् । नञ्विशिष्टे समानप्रकृतिग्रहणम् कर्तव्यम् । इह मा बूत् । सिद्धम् च अभुक्तम् च इति । अनञ् इति च प्रतिषेधः कर्तव्यः । इह मा भूत् । कर्तव्यम् अकृतम् इति । नुडिडधिकेन च । नुडिडधिकेन च समासः वक्तव्यः । इह अपि यथा स्यात् । अशितानशितेन जीवति । क्लिष्टाक्लिशितेन जीवति । किम् उच्यते समानप्रकृतिग्रहणम् कर्तव्यम् इति यदा नञ्विशिष्टेन इति उच्यते । न च अत्र नञ्कृतः एव विशेषः । किम् तर्हि । प्रकृतिकृतः अपि । अयम् विशिष्टशब्दः अस्ति एव अवधारणे वर्तते । तत् यथा । देवदत्तयज्ञदत्तौ आढ्यौ अभिरूपौ दर्शनीयौ पक्षवन्तौ देवदत्तः तु यज्ञदत्तात् स्वाध्यायेन विशिष्टः । स्वाध्यायेन एव इति गम्यते । अन्ये गुणाः समाः भवन्ति । अस्ति आधिक्ये वर्तते । तत् यथा । देवदत्तयज्ञदत्तौ आढ्यौ अभिरूपौ दर्शनीयौ पक्षवन्तौ देवदत्तः तु यज्ञदत्तात् स्वाध्यायेन विशिष्टः । स्वाध्यायेन अधिकः अन्ये गुणाः अविवक्षिताः भवन्ति । तत् यदा तावत् अवधारणे विशिष्टशब्दः तदा न एव अर्थः समानप्रकृतिग्रहणेन । न इह भविष्यति । सिद्धम् च अभुक्तम् च इति । न अपि अनञ् इति प्रतिषेधेन । न इह भविष्यति कर्तव्यम् अकृतम् इति । नुडिडधिकेन अपि तु तदा समासः न प्राप्नोति । यदा आधिक्ये विशिष्टशब्दः तदा समानप्रकृतिग्रहणम् कर्तव्यम् । इह मा भूत् षिद्धम् च अभुक्तम् च इति । अनञ् इति च प्रतिषेधः कर्तव्यः । इह मा भूत् । कर्तव्यम् अकृतम् इति । नुडिडधिकेन अपि तु समासद्ः सिद्धः भवति । तत्र आधिक्ये विशिष्टग्रहणम् मत्वा समानप्रकृतिग्रहणम् चोद्यते । अवधारणम् नञा चेत् नुडिड्विशिष्टेन न प्रकल्पेत । अथ चेत् अधिकविवक्षा कार्यम् तुल्यप्रकृतिकेन इति । कृतापकृतादीनाम् च उपसङ्ख्यानम् । कृतापकृतादीनाम् च उपसङ्ख्यानम् । कृतापकृतम् भुक्तविभुक्तम् पीतविपीतम् । सिद्धम् तु क्तेन विसमाप्तौ अनञ् । सिद्धम् एतत् । कथम्। क्तान्तेन क्रियाविसमाप्तौ अनञ् क्तान्तम् समस्यते इति वक्तव्यम् । गतप्रत्यागतादीनाम् च उपसङ्ख्यानम् । गतप्रत्यागतादीनाम् च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । गतप्रत्यागतम् यातानुयातम् पुटापुटिका क्रयाक्रयिका फलाफलिका मानोन्मानिका ।

KA I,400.20-401.27 Ro II,635-638 nañviśiṣṭe samānaprakṛtivacanam . nañviśiṣṭe samānaprakṛtigrahaṇam kartavyam . iha mā būt . siddham ca abhuktam ca iti . anañ iti ca pratiṣedhaḥ kartavyaḥ . iha mā bhūt . kartavyam akṛtam iti . nuḍiḍadhikena ca . nuḍiḍadhikena ca samāsaḥ vaktavyaḥ . iha api yathā syāt . aśitānaśitena jīvati . kliṣṭākliśitena jīvati . kim ucyate samānaprakṛtigrahaṇam kartavyam iti yadā nañviśiṣṭena iti ucyate . na ca atra nañkṛtaḥ eva viśeṣaḥ . kim tarhi . prakṛtikṛtaḥ api . ayam viśiṣṭaśabdaḥ asti eva avadhāraṇe vartate . tat yathā . devadattayajñadattau āḍhyau abhirūpau darśanīyau pakṣavantau devadattaḥ tu yajñadattāt svādhyāyena viśiṣṭaḥ . svādhyāyena eva iti gamyate . anye guṇāḥ samāḥ bhavanti . asti ādhikye vartate . tat yathā . devadattayajñadattau āḍhyau abhirūpau darśanīyau pakṣavantau devadattaḥ tu yajñadattāt svādhyāyena viśiṣṭaḥ . svādhyāyena adhikaḥ anye guṇāḥ avivakṣitāḥ bhavanti . tat yadā tāvat avadhāraṇe viśiṣṭaśabdaḥ tadā na eva arthaḥ samānaprakṛtigrahaṇena . na iha bhaviṣyati . siddham ca abhuktam ca iti . na api anañ iti pratiṣedhena . na iha bhaviṣyati kartavyam akṛtam iti . nuḍiḍadhikena api tu tadā samāsaḥ na prāpnoti . yadā ādhikye viśiṣṭaśabdaḥ tadā samānaprakṛtigrahaṇam kartavyam . iha mā bhūt ṣiddham ca abhuktam ca iti . anañ iti ca pratiṣedhaḥ kartavyaḥ . iha mā bhūt . kartavyam akṛtam iti . nuḍiḍadhikena api tu samāsadḥ siddhaḥ bhavati . tatra ādhikye viśiṣṭagrahaṇam matvā samānaprakṛtigrahaṇam codyate . avadhāraṇam nañā cet nuḍiḍviśiṣṭena na prakalpeta . atha cet adhikavivakṣā kāryam tulyaprakṛtikena iti . kṛtāpakṛtādīnām ca upasaṅkhyānam . kṛtāpakṛtādīnām ca upasaṅkhyānam . kṛtāpakṛtam bhuktavibhuktam pītavipītam . siddham tu ktena visamāptau anañ . siddham etat . katham. ktāntena kriyāvisamāptau anañ ktāntam samasyate iti vaktavyam . gatapratyāgatādīnām ca upasaṅkhyānam . gatapratyāgatādīnām ca upasaṅkhyānam kartavyam . gatapratyāgatam yātānuyātam puṭāpuṭikā krayākrayikā phalāphalikā mānonmānikā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४०२।२-५ रो इइ,६३९ अयुक्तः अयम् निर्देशः । समानाधिकरणेन इति वर्तते । कः प्रसङ्गः यद् व्यधिकरणानाम् समासः स्यात् । एवम् तर्हि ज्ञापयति आचार्यः यथाजातीयकम् उक्तम् उत्तरपदम् तथाजातीयकेन पूर्वपदेन समस्यते इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणम् भवति इति एषा परिभाषा न कर्तव्या भवति ।

KA I,402.2-5 Ro II,639 ayuktaḥ ayam nirdeśaḥ . samānādhikaraṇena iti vartate . kaḥ prasaṅgaḥ yad vyadhikaraṇānām samāsaḥ syāt . evam tarhi jñāpayati ācāryaḥ yathājātīyakam uktam uttarapadam tathājātīyakena pūrvapadena samasyate iti . kim etasya jñāpane prayojanam . prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasya api grahaṇam bhavati iti eṣā paribhāṣā na kartavyā bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४०२।७-४०३।६ रो इइ,६३९-६४१ इदम् विचार्यते : वर्णेन तृतीयासमासः वा स्यात् : कृष्णेन सारङ्गः कृष्णसारङ्गः समानाधिकरणेन वा : कृष्णः सारङ्गः कृष्णसारङ्गः इति । कः च अत्र विशेषः । वर्णेन तृतीयासमासः एतप्रतिषेधे वर्णग्रहणम् । वर्णेन तृतीयासमासः एतप्रतिषेधे वर्णग्रहणम् कर्तव्यम् । तृतीया पूर्वपदम् प्रकृतिस्वरम् भवति । अनेते वर्णः इति वक्तव्यम् । अथ द्वितीयेन वर्णग्रहणेन एतविशेषणेन अर्थः । बाढम् अर्थः यदि अवर्ण एतशब्दः अस्ति । ननु च अयम् अस्ति : आ* इतः एतः , कृष्णेतः , लोहितेतः इति । न अर्थः एवमर्थेन वर्णग्रहणेन । यदि तावत् अयम् कर्तरि क्तः तृतीया कर्मणि इति अनेन स्वरेण भवितव्यम् । अथ अपि कर्तरि परत्वात् कृत्स्वरेण भवितव्यम् । अथ समानाधिकरणः । समानाधिकरणे द्विः वर्णग्रहणम् । समानाधिकरणे द्विः वर्णग्रहणम् कर्तव्यम् । वर्णः वर्णेषु अनेते इति वक्तव्यम् । एकम् वर्णग्रहणम् कर्तव्यम् इह मा भूत् । परमशुक्लः परमकृष्णः इति । द्वितीयम् वर्णग्रहणम् कर्तव्यम् इह मा भूत् । कृष्णतिलाः इति । एकम् वर्णग्रहणम् अनक्र्थकम् । अन्यतरत्र कस्मात् न भवति । लक्षणप्रतिपदिकोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । एवम् सति । तानि एतानि त्रीणि वर्णग्रहणानि भवन्ति समासविधौ द्वे स्वरविधौ च एकम् । यस्य अपि तृतीयासमासः तस्य अपि तानि एव त्रीणि वर्णग्रहणानि भवन्ति समासविधौ द्वे स्वरविधौ च एकम् । सामान्येन मम तृतीयासमासः भविष्यति तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन इति । अवश्यम् वर्णेन प्रतिपदम् समासः वक्तव्यः यत्र तेन न सिध्यति तदर्थम् । क्व च तेन न सिध्यति । शुकबभ्रुः हरितबभ्रुः इति । तथा च सति तानि एव त्रीणि वर्णग्रहणानि भवन्ति समासविधौ द्वे स्वरविधौ च एकम् । अथ समानाधिकरणः सामान्येन सिद्धः स्यात् । बाढम् सिद्धः । कथम् । विशेषणम् विशेष्येण बहुलम् इति । एवम् अपि द्वे वर्णग्रहणे कर्तव्ये स्वरविधौ एव प्रतिपदोक्तस्य अभावात् । तस्मात् समानाधिकरणः इति एषः पक्षः ज्यायान् ।

KA I,402.7-403.6 Ro II,639-641 idam vicāryate : varṇena tṛtīyāsamāsaḥ vā syāt : kṛṣṇena sāraṅgaḥ kṛṣṇasāraṅgaḥ samānādhikaraṇena vā : kṛṣṇaḥ sāraṅgaḥ kṛṣṇasāraṅgaḥ iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . varṇena tṛtīyāsamāsaḥ etapratiṣedhe varṇagrahaṇam . varṇena tṛtīyāsamāsaḥ etapratiṣedhe varṇagrahaṇam kartavyam . tṛtīyā pūrvapadam prakṛtisvaram bhavati . anete varṇaḥ iti vaktavyam . atha dvitīyena varṇagrahaṇena etaviśeṣaṇena arthaḥ . bāḍham arthaḥ yadi avarṇa etaśabdaḥ asti . nanu ca ayam asti : ā* itaḥ etaḥ , kṛṣṇetaḥ , lohitetaḥ iti . na arthaḥ evamarthena varṇagrahaṇena . yadi tāvat ayam kartari ktaḥ tṛtīyā karmaṇi iti anena svareṇa bhavitavyam . atha api kartari paratvāt kṛtsvareṇa bhavitavyam . atha samānādhikaraṇaḥ . samānādhikaraṇe dviḥ varṇagrahaṇam . samānādhikaraṇe dviḥ varṇagrahaṇam kartavyam . varṇaḥ varṇeṣu anete iti vaktavyam . ekam varṇagrahaṇam kartavyam iha mā bhūt . paramaśuklaḥ paramakṛṣṇaḥ iti . dvitīyam varṇagrahaṇam kartavyam iha mā bhūt . kṛṣṇatilāḥ iti . ekam varṇagrahaṇam anakrthakam . anyataratra kasmāt na bhavati . lakṣaṇapratipadikoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . evam sati . tāni etāni trīṇi varṇagrahaṇāni bhavanti samāsavidhau dve svaravidhau ca ekam . yasya api tṛtīyāsamāsaḥ tasya api tāni eva trīṇi varṇagrahaṇāni bhavanti samāsavidhau dve svaravidhau ca ekam . sāmānyena mama tṛtīyāsamāsaḥ bhaviṣyati tṛtīyā tatkṛtārthena guṇavacanena iti . avaśyam varṇena pratipadam samāsaḥ vaktavyaḥ yatra tena na sidhyati tadartham . kva ca tena na sidhyati . śukababhruḥ haritababhruḥ iti . tathā ca sati tāni eva trīṇi varṇagrahaṇāni bhavanti samāsavidhau dve svaravidhau ca ekam . atha samānādhikaraṇaḥ sāmānyena siddhaḥ syāt . bāḍham siddhaḥ . katham . viśeṣaṇam viśeṣyeṇa bahulam iti . evam api dve varṇagrahaṇe kartavye svaravidhau eva pratipadoktasya abhāvāt . tasmāt samānādhikaraṇaḥ iti eṣaḥ pakṣaḥ jyāyān .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४०३।७-४०६।८ रो इइ,६४१-६५३ समानाधिकरणाधिकारे प्रधानोपसर्जनानाम् परम् परम् विप्रतिषेधेन । समानाधिकरणाधिकारे प्रधानोपसर्जनानाम् परम् परम् भवति विप्रतिषेधेन । प्रधानानाम् प्रधानम् उपसर्जनानाम् उपसर्जनम् । प्रधानानाम् तावत् प्रधानम् । वृदारकनागकुञ्जरैः पूज्यमानम् इति अस्य अवकाशः गोवृन्दारकः अश्ववृन्दारकः । पोटायुवतीनाम् अवकाशः इभ्ययुवतिः आढ्ययुवतिः । इह उभयम् प्राप्नोति । नागयुवतिः वृन्दारकयुवतिः । प्रधानानाम् परम् भवति विप्रतिषेधेन । उपसर्जनानाम् परम् उपसर्जनम् । सन्महत्परमोत्कृष्टाः इति अस्य अवकाशः सद्गवः सदश्वः । कृत्यतुल्याख्या अजात्या इति अस्य अवकाशः तुल्यश्वेतः तुल्यकृष्णः । इह उभयम् प्राप्नोति : तुल्यसत् तुल्यमहान् । उपसर्जनानाम् परम् उपसर्जनम् भवति विप्रतिषेधेन । समानाधिकरणसमासात् बहुव्रीहिः । समानाधिकरणसमासात् बहुव्रीहिः भवति विप्रतिषेधेन । समानाधिकरणसमासस्य अवकाशः वीरः पुरुषः वीरपुरुषः । बहुव्रीहेः अवकाशः कण्ठेकालः । इह उभयम् प्राप्नोति : वीरपुरुषकः ग्रामः । बहुव्रीहिः भवति विप्रतिषेधेन । कदा चित् कर्मधारयः सर्वधनाद्यर्थः । कदा चित् कर्मधारयः भवति बहुव्रीहेः । किम् प्रयोजनम् । सर्वधनाद्यर्थः । सर्वधनी सर्वबीजी सर्वकेशी नटः गौरखरवत् वनम् गौरमृगवत् वनम् कृष्णसर्पवान् वल्मीकः लोहितशालिमान् ग्रामः । किम् प्रयोजनम् । कर्मधारयप्रकृतिभिः मत्वर्थीयैः अभिधानम् यथा स्यात् । किम् च कारणम् न स्यात् । बहुव्रीहिणा उक्तत्वात् मत्वर्थस्य । यदि उक्तत्वम् हेतुः कर्मधारयेण अपि उक्तत्वात् न प्राप्नोति । न खलु अपि सञ्ज्ञाश्रयः मत्वर्थीयः । किम् तर्हि । अर्थाश्रयः । सः यथा एव बहुव्रीहिणा उक्तत्वात् न भवति एवम् कर्मधारयेण अपि उक्तत्वात् न भविष्यति । एवम् तर्हि इदम् स्यात् : सर्वाणि धनानि सर्वधनानि सर्वधनानि अस्य सनिति सर्वधनी । न एवम् शक्यम् । नित्यम् एवम् सति कर्मधारयः स्यात् । तत्र यत् उक्तम् कदा चित् कर्मधारयः इति एतत् अयुक्तम् । एवम् तर्हि भवति वै किम् चित् आचार्याः कार्यवत् बुद्धिम् कृत्वा पठन्ति कार्याः शब्दाः इति । तद्वत् इदम् पठितम् समानाधिकरणसमादात् बहुव्रीहिः कर्तव्यः कदा चित् कर्मधारयः सर्वधनाद्यर्थः इति । यद् उच्यते समानाधिकरणसमासात् बहुव्रीहिः भवति विप्रतिषेधेन इति न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । अन्तरङ्गः कर्मधारयः । का अन्तरङ्गता । स्वपदार्थे कर्मधारयः अन्यपदार्थे बहुव्रीहिः । अस्तु । विभाषा कर्मधारयः । यदा न कर्मधारयः तदा बहुव्रीहिः भविष्यति । एवम् अपि यदि अत्र कदा चित् कर्मधारयः भवति कर्मधारयप्रकृतिभिः मत्वर्थीयैः अभिधानम् प्राप्नोति । सर्वः च अयम् एवमर्थः यत्नः कर्मधारयप्रकृतिभिः मत्वर्थीयैः अभिधानम् मा भूत् इति । एवम् तर्हि न इदम् तस्य योगस्य उदाहरणम् विप्रतिषेधे परम् इति । किम् तर्हि । इष्टिः इयम् पठिता । समानाधिकरणसमासात् बहुव्रीहिः इष्टः कदा चित् कर्मधारयः सर्वधनाद्यर्थः इति । यदि इष्टिः पठिता न अर्थः अनेन । इह हि सर्वे मनुष्याः अल्पेन यत्नेन महतः अर्थान् आकाङ्क्षन्ति । एकेन माषेण शतसहस्रम् । एकेन कुद्दालकेन खारीसहस्रम् । तत्र कर्मधारयप्रकृतिभिः मत्वर्थीयैः अभिधानम् अस्तु बहुव्रीहिणा इति बहुव्रीहिणा भविष्यति लघुत्वात् । कथम् सर्वधनी सर्वबीजी सर्वकेशी नटः इति । इनिप्रकरणे सर्वादेः इनिम् वक्ष्यामि । तत् च अवश्यम् वक्तव्यम् ठनः बाधनार्थम् । कथम् गौरखरवत् वनम् गौरमृगवत् वनम् कृष्णसर्पवान् वल्मीकः लोहितशालिमान् ग्रामः । अस्ति अत्र विशेषः । जात्या अत्र अभिसम्बन्धः क्रियते । कृष्णसर्पः नाम सर्पजातिः सा अस्मिन् वल्मीके अस्ति । यदा हि अन्तरेण जातिम् तद्वताम् अभिसम्बन्धः क्रियते कृष्णसर्पः वल्मीकः इति एवम् तदा भविष्यति । पूर्वपदातिशये आतिशायिकात् बहुव्रीहिः सूक्ष्मवस्त्रतराद्यर्थः । पूर्वपदातिशये आतिशायिकात् बहुव्रीहिः भवति विप्रतिषेधेन । किम् प्रयोजनम् । सूक्ष्मवस्त्रतराद्यर्थः । आतिशायिकस्य अवकाशः पटुतरः पटुतमः । बहुव्रीहेः अवकाशः चित्रगुः शबलगुः । इह उभयम् प्राप्नोति सूक्ष्मवस्त्रतरः तीक्ष्ण्शृङ्गतरः । बहुव्रीहिः भवति विप्रतिषेधेन । न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । विर्पतिषेधे परम् इति उच्यते । पूर्वः च बहुव्रीहिः परः आतिशायिकः । इष्टवाची परशब्दः । विप्रतिषेधे परम् यत् इष्टम् तत् भवति । एवम् अपि अयुक्तः । अन्तरङ्गः आतिशाइयिकः । का अन्तरङ्गता । ङ्याप्प्रातिपदिकात् आतिशायिकः

KA I,403.7-406.8 Ro II,641-653 samānādhikaraṇādhikāre pradhānopasarjanānām param param vipratiṣedhena . samānādhikaraṇādhikāre pradhānopasarjanānām param param bhavati vipratiṣedhena . pradhānānām pradhānam upasarjanānām upasarjanam . pradhānānām tāvat pradhānam . vṛdārakanāgakuñjaraiḥ pūjyamānam iti asya avakāśaḥ govṛndārakaḥ aśvavṛndārakaḥ . poṭāyuvatīnām avakāśaḥ ibhyayuvatiḥ āḍhyayuvatiḥ . iha ubhayam prāpnoti . nāgayuvatiḥ vṛndārakayuvatiḥ . pradhānānām param bhavati vipratiṣedhena . upasarjanānām param upasarjanam . sanmahatparamotkṛṣṭāḥ iti asya avakāśaḥ sadgavaḥ sadaśvaḥ . kṛtyatulyākhyā ajātyā iti asya avakāśaḥ tulyaśvetaḥ tulyakṛṣṇaḥ . iha ubhayam prāpnoti : tulyasat tulyamahān . upasarjanānām param upasarjanam bhavati vipratiṣedhena . samānādhikaraṇasamāsāt bahuvrīhiḥ . samānādhikaraṇasamāsāt bahuvrīhiḥ bhavati vipratiṣedhena . samānādhikaraṇasamāsasya avakāśaḥ vīraḥ puruṣaḥ vīrapuruṣaḥ . bahuvrīheḥ avakāśaḥ kaṇṭhekālaḥ . iha ubhayam prāpnoti : vīrapuruṣakaḥ grāmaḥ . bahuvrīhiḥ bhavati vipratiṣedhena . kadā cit karmadhārayaḥ sarvadhanādyarthaḥ . kadā cit karmadhārayaḥ bhavati bahuvrīheḥ . kim prayojanam . sarvadhanādyarthaḥ . sarvadhanī sarvabījī sarvakeśī naṭaḥ gaurakharavat vanam gauramṛgavat vanam kṛṣṇasarpavān valmīkaḥ lohitaśālimān grāmaḥ . kim prayojanam . karmadhārayaprakṛtibhiḥ matvarthīyaiḥ abhidhānam yathā syāt . kim ca kāraṇam na syāt . bahuvrīhiṇā uktatvāt matvarthasya . yadi uktatvam hetuḥ karmadhārayeṇa api uktatvāt na prāpnoti . na khalu api sañjñāśrayaḥ matvarthīyaḥ . kim tarhi . arthāśrayaḥ . saḥ yathā eva bahuvrīhiṇā uktatvāt na bhavati evam karmadhārayeṇa api uktatvāt na bhaviṣyati . evam tarhi idam syāt : sarvāṇi dhanāni sarvadhanāni sarvadhanāni asya saniti sarvadhanī . na evam śakyam . nityam evam sati karmadhārayaḥ syāt . tatra yat uktam kadā cit karmadhārayaḥ iti etat ayuktam . evam tarhi bhavati vai kim cit ācāryāḥ kāryavat buddhim kṛtvā paṭhanti kāryāḥ śabdāḥ iti . tadvat idam paṭhitam samānādhikaraṇasamādāt bahuvrīhiḥ kartavyaḥ kadā cit karmadhārayaḥ sarvadhanādyarthaḥ iti . yad ucyate samānādhikaraṇasamāsāt bahuvrīhiḥ bhavati vipratiṣedhena iti na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . antaraṅgaḥ karmadhārayaḥ . kā antaraṅgatā . svapadārthe karmadhārayaḥ anyapadārthe bahuvrīhiḥ . astu . vibhāṣā karmadhārayaḥ . yadā na karmadhārayaḥ tadā bahuvrīhiḥ bhaviṣyati . evam api yadi atra kadā cit karmadhārayaḥ bhavati karmadhārayaprakṛtibhiḥ matvarthīyaiḥ abhidhānam prāpnoti . sarvaḥ ca ayam evamarthaḥ yatnaḥ karmadhārayaprakṛtibhiḥ matvarthīyaiḥ abhidhānam mā bhūt iti . evam tarhi na idam tasya yogasya udāharaṇam vipratiṣedhe param iti . kim tarhi . iṣṭiḥ iyam paṭhitā . samānādhikaraṇasamāsāt bahuvrīhiḥ iṣṭaḥ kadā cit karmadhārayaḥ sarvadhanādyarthaḥ iti . yadi iṣṭiḥ paṭhitā na arthaḥ anena . iha hi sarve manuṣyāḥ alpena yatnena mahataḥ arthān ākāṅkṣanti . ekena māṣeṇa śatasahasram . ekena kuddālakena khārīsahasram . tatra karmadhārayaprakṛtibhiḥ matvarthīyaiḥ abhidhānam astu bahuvrīhiṇā iti bahuvrīhiṇā bhaviṣyati laghutvāt . katham sarvadhanī sarvabījī sarvakeśī naṭaḥ iti . iniprakaraṇe sarvādeḥ inim vakṣyāmi . tat ca avaśyam vaktavyam ṭhanaḥ bādhanārtham . katham gaurakharavat vanam gauramṛgavat vanam kṛṣṇasarpavān valmīkaḥ lohitaśālimān grāmaḥ . asti atra viśeṣaḥ . jātyā atra abhisambandhaḥ kriyate . kṛṣṇasarpaḥ nāma sarpajātiḥ sā asmin valmīke asti . yadā hi antareṇa jātim tadvatām abhisambandhaḥ kriyate kṛṣṇasarpaḥ valmīkaḥ iti evam tadā bhaviṣyati . pūrvapadātiśaye ātiśāyikāt bahuvrīhiḥ sūkṣmavastratarādyarthaḥ . pūrvapadātiśaye ātiśāyikāt bahuvrīhiḥ bhavati vipratiṣedhena . kim prayojanam . sūkṣmavastratarādyarthaḥ . ātiśāyikasya avakāśaḥ paṭutaraḥ paṭutamaḥ . bahuvrīheḥ avakāśaḥ citraguḥ śabalaguḥ . iha ubhayam prāpnoti sūkṣmavastrataraḥ tīkṣṇśṛṅgataraḥ . bahuvrīhiḥ bhavati vipratiṣedhena . na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . virpatiṣedhe param iti ucyate . pūrvaḥ ca bahuvrīhiḥ paraḥ ātiśāyikaḥ . iṣṭavācī paraśabdaḥ . vipratiṣedhe param yat iṣṭam tat bhavati . evam api ayuktaḥ . antaraṅgaḥ ātiśāiyikaḥ . kā antaraṅgatā . ṅyāpprātipadikāt ātiśāyikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४०६।१०-११ रो इइ,६५३ चतुष्पात् जातिः इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । कालाक्षीगर्भिणी स्वस्तिमती गर्भिणी ।

KA I,406.10-11 Ro II,653 catuṣpāt jātiḥ iti vaktavyam . iha mā bhūt . kālākṣīgarbhiṇī svastimatī garbhiṇī .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४०६।१३-१४ रो इइ,६५४ किमर्थः चकारः । एवकारार्थः । मयूरव्यंसकादयः एव । क्व मा भूत् । परमः मयूरव्यंसकः इति ।

KA I,406.13-14 Ro II,654 kimarthaḥ cakāraḥ . evakārārthaḥ . mayūravyaṃsakādayaḥ eva . kva mā bhūt . paramaḥ mayūravyaṃsakaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.