क्अ इ,४६६।१९-४६८।४ रो इइ,८३१-८३६ कृद्ग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् । पचति ओदनम् देवदत्तः इति । कर्तृकर्मणोः षष्ठीविधाने कृद्ग्रहणानर्थक्यम् लप्रतिषेधात् । कर्तृकर्मणोः षष्ठीविधाने कृद्ग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । लप्रतिषेधात् । प्रतिषिध्यते तत्र षष्थी लप्रयोगे न इति । तस्य कर्मकर्त्रर्थम् तर्हि कृद्ग्रहणम् कर्तव्यम् । कृतः ये कर्तृकर्मणी तत्र यथा स्यात् । अन्यस्य ये कर्तृकर्मणी तत्र मा भूत् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । धातोः हि द्वये प्रत्ययाः विधीयन्ते तिङः च कृतः च । तत्र कृत्प्रयोगे इष्यते तिङ्प्रयोगे प्रतिषिध्यते । न ब्रूमः इहार्थम् तस्य कर्मकर्त्रर्थम् कृद्ग्रहणम् कर्तव्यम् इति । किम् तर्हि । उत्तरार्थम् । अव्ययप्रयोगे न इति षष्ठ्याः प्रतिषेधम् वक्ष्यति । सः कृतः अव्ययस्य ये कर्तृकर्मणी तत्र यथा स्यात् । अकृतः अव्ययस्य ये कर्तृकर्मणी तत्र मा भूत् इति । उच्चैः कटानाम् स्रष्टा इति । तस्य कर्मकर्त्रर्थम् इति चेत् प्रतिषेधे अपि तदन्तकर्मकर्तृत्वात् सिद्धम् । कृतः एते कर्तृकर्मणी न अव्ययस्य । अधिकरणम् अत्र अव्ययम् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । उभयप्राप्तौ कर्मणि षष्ठ्याः प्रतिषेधम् वक्ष्यति । सः कृतः ये कर्तृकर्मणी तत्र यथा स्यात् । कृतोः ये कर्तृकर्मणी तत्र मा भूत् इति । आश्चर्यम् इदम् वृत्तम् ओदनस्य च नाम पाकः ब्राह्मणानाम् च प्रादुर्भावः इति । अथ क्रियमाणे अपि कृद्ग्रहणे कस्मात् एव अत्र न भवति । उभयप्राप्तौ इति न एवम् विज्ञायते उभयोः प्राप्तिः उभयप्राप्तिः उभयप्राप्तौ इति । कथम् तर्हि । उभयोः प्राप्तिः यस्मिन् कृति सः अयम् उभयप्राप्तिः कृत् उभयप्राप्तौ इति । अथ वा कृतः ये कर्तृकर्मणी तत्र यथा स्यात् । तद्धितस्य ये कर्तृकर्मणी तत्र मा भूत् इति । कृतपूर्वी कटम् । भुक्तपूर्वी ओदनम् इति । ननु च वाक्येन एव अनेन न भवितव्यम् । द्वितीयया तावत् न भवितव्यम् । किम् कारणम् । क्तेन अभिहितम् कर्म इति कृत्वा । इनिप्रत्ययेन च अपि न उत्पत्तव्यम् । किम् कारणम् । असामर्थ्यात् । कथम् असमार्थ्यम् । सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति । यत् तावत् उच्यते द्वितीयया तावत् न भवितव्यम् । किम् कारणम् । क्तेन अभिहितम् कर्म इति कृत्वा इति । यः असौ कृतकटयोः अभिसंबन्धः सः उत्पन्ने प्रत्यये निवर्तते । अस्ति च करोतेः कटेन सामर्थ्यम् इति कृत्वा द्वितीया भविष्यति । यत् अपि उच्यते इनिप्रत्ययेन च अपि न उत्पत्तव्यम् । किम् कारणम् । असामर्थ्यात् । कथम् असमार्थ्यम् । सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति । न इदम् उभयम् युगपत् भवति वाक्यम् च प्रत्ययः च । यदा वाक्यम् न तदा प्रत्ययः । यदा प्रत्ययः सामान्येन तदा वृत्तिः । तत्र अवश्यं विशेषार्थिना विशेषः अनुप्रयोक्तव्यः । कृतपूर्वी । किम् । कटम् । भुक्तपूर्वी । किम् । ओदनम् इति । अथ वा इदम् प्रयोजनम् कर्तृभूतपूर्वमात्रात् अपि षष्ठीयथा स्यात् । भेदिका देवदत्तस्य यज्ञदत्तस्य काष्ठानाम् इति ।
KA I,466.19-468.4 Ro II,831-836 kṛdgrahaṇam kimartham . iha mā bhūt . pacati odanam devadattaḥ iti . kartṛkarmaṇoḥ ṣaṣṭhīvidhāne kṛdgrahaṇānarthakyam lapratiṣedhāt . kartṛkarmaṇoḥ ṣaṣṭhīvidhāne kṛdgrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . lapratiṣedhāt . pratiṣidhyate tatra ṣaṣthī laprayoge na iti . tasya karmakartrartham tarhi kṛdgrahaṇam kartavyam . kṛtaḥ ye kartṛkarmaṇī tatra yathā syāt . anyasya ye kartṛkarmaṇī tatra mā bhūt iti . na etat asti prayojanam . dhātoḥ hi dvaye pratyayāḥ vidhīyante tiṅaḥ ca kṛtaḥ ca . tatra kṛtprayoge iṣyate tiṅprayoge pratiṣidhyate . na brūmaḥ ihārtham tasya karmakartrartham kṛdgrahaṇam kartavyam iti . kim tarhi . uttarārtham . avyayaprayoge na iti ṣaṣṭhyāḥ pratiṣedham vakṣyati . saḥ kṛtaḥ avyayasya ye kartṛkarmaṇī tatra yathā syāt . akṛtaḥ avyayasya ye kartṛkarmaṇī tatra mā bhūt iti . uccaiḥ kaṭānām sraṣṭā iti . tasya karmakartrartham iti cet pratiṣedhe api tadantakarmakartṛtvāt siddham . kṛtaḥ ete kartṛkarmaṇī na avyayasya . adhikaraṇam atra avyayam . idam tarhi prayojanam . ubhayaprāptau karmaṇi ṣaṣṭhyāḥ pratiṣedham vakṣyati . saḥ kṛtaḥ ye kartṛkarmaṇī tatra yathā syāt . kṛtoḥ ye kartṛkarmaṇī tatra mā bhūt iti . āścaryam idam vṛttam odanasya ca nāma pākaḥ brāhmaṇānām ca prādurbhāvaḥ iti . atha kriyamāṇe api kṛdgrahaṇe kasmāt eva atra na bhavati . ubhayaprāptau iti na evam vijñāyate ubhayoḥ prāptiḥ ubhayaprāptiḥ ubhayaprāptau iti . katham tarhi . ubhayoḥ prāptiḥ yasmin kṛti saḥ ayam ubhayaprāptiḥ kṛt ubhayaprāptau iti . atha vā kṛtaḥ ye kartṛkarmaṇī tatra yathā syāt . taddhitasya ye kartṛkarmaṇī tatra mā bhūt iti . kṛtapūrvī kaṭam . bhuktapūrvī odanam iti . nanu ca vākyena eva anena na bhavitavyam . dvitīyayā tāvat na bhavitavyam . kim kāraṇam . ktena abhihitam karma iti kṛtvā . inipratyayena ca api na utpattavyam . kim kāraṇam . asāmarthyāt . katham asamārthyam . sāpekṣam asamartham bhavati iti . yat tāvat ucyate dvitīyayā tāvat na bhavitavyam . kim kāraṇam . ktena abhihitam karma iti kṛtvā iti . yaḥ asau kṛtakaṭayoḥ abhisaṃbandhaḥ saḥ utpanne pratyaye nivartate . asti ca karoteḥ kaṭena sāmarthyam iti kṛtvā dvitīyā bhaviṣyati . yat api ucyate inipratyayena ca api na utpattavyam . kim kāraṇam . asāmarthyāt . katham asamārthyam . sāpekṣam asamartham bhavati iti . na idam ubhayam yugapat bhavati vākyam ca pratyayaḥ ca . yadā vākyam na tadā pratyayaḥ . yadā pratyayaḥ sāmānyena tadā vṛttiḥ . tatra avaśyaṃ viśeṣārthinā viśeṣaḥ anuprayoktavyaḥ . kṛtapūrvī . kim . kaṭam . bhuktapūrvī . kim . odanam iti . atha vā idam prayojanam kartṛbhūtapūrvamātrāt api ṣaṣṭhīyathā syāt . bhedikā devadattasya yajñadattasya kāṣṭhānām iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.