Patanjali: Vyakaranamahabhasya 2.3

क्अ इ,४३९।२-४४१।१८ रो इइ,७५१-७६२ अनभिहिते इति उच्यते । किम् इदम् अनभिहितम् नाम । उक्तम् निर्दिष्टम् अभिहितम् इति अनर्थान्तरम् । यावत् ब्रूयात् अनुक्ते अनिर्दिष्टे इति तावत् अनभिहिते इति । अनभिहितवचनम् अनर्थकम् अन्यत्र अपि विहितस्य अभावात् अभिहिते । अनभिहितवचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । अन्यत्र अपि विहितस्य अभावात् अभिहिते । अन्यत्र अपि अभिहिते विहितम् न भवति । क्व अन्यत्र । चित्रगुः शबलगुः । बहुव्रीहिणा उक्तत्वात् मत्वर्थस्य मत्वर्थीयः न भवति । गर्गाः वत्साः विदाः उर्वाः । यञञ्भ्याम् उक्तत्वात् अपत्यार्थस्य न्याय्योत्पत्तिः न भवति । सप्तपर्णः अष्टापदमिति । समासेन उक्तत्वात् वीप्सायाः द्विर्वचनम् न भवति । यत् तावत् उच्यते चित्रगुः शबल्गुः बहुव्रीहिणा उक्तत्वात् मत्वर्थस्य मत्वर्थीयः न भवति इति । अस्तिना सामानाधिकरण्ये मतुप् विधीयते । न च अत्र अस्तिना सामानाधिकरण्यम् । यत् अपि उच्यते गर्गाः वत्साः विदाः उर्वाः यञञ्भ्याम् उक्तत्वात् अपत्यार्थस्य न्याय्योत्पत्तिः न भवति इति । समर्थानाम् प्रथमात् वा इति वर्तते । न च एतत् समर्थानाम् प्रथमम् । किं तर्हि । द्वितीयम् अर्थमुपसंक्रान्तम् । यत् अपि उच्यते सप्तपर्णः अष्टापदम् इति समासेन उक्तत्वात् वीप्सायाः द्विर्वचनम् न भवति इति । यत् अत्र वीप्सायुक्तम् न अदः प्रयुज्यते । किम् पुनः तत् । पर्वणि पर्वणि सप्त पर्णानि अस्य । पङ्क्तौ पङ्क्तौ अष्टौ पदानि इति । श्नम्बहुजकक्षु तर्हि । श्नम् : भिनत्ति छिनत्ति । श्नमा उक्तत्वात् कर्तृत्वस्य कर्तरि शप् न भवति । बहुच् : बहुकृतम् , बहुभिन्नम् इति । बहुचा उक्तत्वात् ईषदस्माप्तेः कल्पबादयः न भवन्ति इति । अकच् : उच्चकैः , नीचकैः इति । अकचा उक्तत्वात् कुत्सादीनाम् कादयः न भवन्ति । ननु च श्नम्बहुजकचः अपवादाः ते अपवादत्वात् बाधकाः भविष्यन्ति । श्नम्बहुजकक्षु नानादेशत्वात् उत्सर्गाप्रतिषेधः । समानदेशैः अपवादैः उत्सर्गाणाम् बाधनम् भवति । नानादेशत्वात् न प्राप्नोति । किम् पुनः इह अकर्तव्यः अनभिहिताधिकारः क्रियते आहोस्वित् अन्यत्र कर्तव्यः न क्रियते । इह अकर्तव्यः क्रियते । एषः एव हि न्याय्यः पक्षः यत् अभिहिते विहितम् न स्यात् । अनभितः तु विभक्त्यर्थः तस्मात् अनभिहितवचनम् । अनभिहितः तु विभक्त्यर्थः । कः पुनः विभक्त्यर्थः । एकत्वादयः विभक्त्यर्थाः तेषु अनभिहितेषु कर्मादयः भिहिताः विभक्तीनाम् उत्पत्तौ निमित्तत्वाय मा भूवन् इति । तस्मात् अनभिहितवचनम् । तस्मात् अनभिहिताधिकारः क्रियते । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् एकत्वादयः विभक्त्यर्थाः इति । अभिहिते प्रथमाभावः । यः हि मन्यते कर्मादयः विभक्त्यर्थाः तेषु अभिहितेषु सामर्थ्यात् मे विभक्तीनाम् उत्पत्तिः न भविष्यति इति प्रथमा तस्य न प्राप्नोति । क्व । वृक्षः प्लक्षः ।किं कारणम् । प्रातिपदिकेन उक्तः प्रातिपदिकार्थः इति । न क्व चित् प्रातिपदिकेन अनुक्तः प्रातिपदिकार्थः उच्यते च प्रथमा । सा वचनात् भविष्यति । तव एव तु खलु एषः दोषः यस्य ते एकत्वादयः विभक्त्यर्थाः अभिहिते प्रथमाभावः इति । प्रथमा ते न प्राप्नोति । क्व । पचति ओदनम् देवदत्तः इति । किम् कारणम् । तिङा उक्ताः एकत्वादयः इति । अनभिहिताधिकारम् च त्वम् करोषि परिगणनम् च । न क्व चित् तिङा एकत्वादीनाम् अनभिधानम् उच्यते च प्रथमा । सा वचनात् भविष्यति । ननु च इह अनभिधानम् वृक्षः प्लक्षः इति । अत्र अपि अभिधानम् अस्ति । कथम् । वक्ष्यति एतत् : अस्तिः भवन्तीपरः प्रथमपुरुषः अप्रयुज्यमानः अपि अस्ति इति । वृक्षः प्लक्षः । अस्ति इति गम्यते । तव एव तु खलु एषः दोषः यस्य ते कर्मादयः विभक्त्यार्थाः अभिहिते प्रथमाभावः इति । प्रथमा ते प्राप्नोति । क्व । कटम् करोति भीष्मम् उदारम् शोभनम् दर्शनीयम् इति । कटशब्दात् उत्पद्यमानया द्वितीयया अभिहितम् कर्म इति कृत्वा भीषादिभ्यः द्वितीया न प्राप्नोति । का तर्हि प्राप्नोति । प्रथमा । तत् यथा । कृतः कटः भीष्मः उदारः शोभनः दर्शनीयः इति । करोतेः उत्पद्यमानेन क्तेन अभिहितम्

KA I,439.2-441.18 Ro II,751-762 anabhihite iti ucyate . kim idam anabhihitam nāma . uktam nirdiṣṭam abhihitam iti anarthāntaram . yāvat brūyāt anukte anirdiṣṭe iti tāvat anabhihite iti . anabhihitavacanam anarthakam anyatra api vihitasya abhāvāt abhihite . anabhihitavacanam anarthakam . kim kāraṇam . anyatra api vihitasya abhāvāt abhihite . anyatra api abhihite vihitam na bhavati . kva anyatra . citraguḥ śabalaguḥ . bahuvrīhiṇā uktatvāt matvarthasya matvarthīyaḥ na bhavati . gargāḥ vatsāḥ vidāḥ urvāḥ . yañañbhyām uktatvāt apatyārthasya nyāyyotpattiḥ na bhavati . saptaparṇaḥ aṣṭāpadamiti . samāsena uktatvāt vīpsāyāḥ dvirvacanam na bhavati . yat tāvat ucyate citraguḥ śabalguḥ bahuvrīhiṇā uktatvāt matvarthasya matvarthīyaḥ na bhavati iti . astinā sāmānādhikaraṇye matup vidhīyate . na ca atra astinā sāmānādhikaraṇyam . yat api ucyate gargāḥ vatsāḥ vidāḥ urvāḥ yañañbhyām uktatvāt apatyārthasya nyāyyotpattiḥ na bhavati iti . samarthānām prathamāt vā iti vartate . na ca etat samarthānām prathamam . kiṃ tarhi . dvitīyam arthamupasaṃkrāntam . yat api ucyate saptaparṇaḥ aṣṭāpadam iti samāsena uktatvāt vīpsāyāḥ dvirvacanam na bhavati iti . yat atra vīpsāyuktam na adaḥ prayujyate . kim punaḥ tat . parvaṇi parvaṇi sapta parṇāni asya . paṅktau paṅktau aṣṭau padāni iti . śnambahujakakṣu tarhi . śnam : bhinatti chinatti . śnamā uktatvāt kartṛtvasya kartari śap na bhavati . bahuc : bahukṛtam , bahubhinnam iti . bahucā uktatvāt īṣadasmāpteḥ kalpabādayaḥ na bhavanti iti . akac : uccakaiḥ , nīcakaiḥ iti . akacā uktatvāt kutsādīnām kādayaḥ na bhavanti . nanu ca śnambahujakacaḥ apavādāḥ te apavādatvāt bādhakāḥ bhaviṣyanti . śnambahujakakṣu nānādeśatvāt utsargāpratiṣedhaḥ . samānadeśaiḥ apavādaiḥ utsargāṇām bādhanam bhavati . nānādeśatvāt na prāpnoti . kim punaḥ iha akartavyaḥ anabhihitādhikāraḥ kriyate āhosvit anyatra kartavyaḥ na kriyate . iha akartavyaḥ kriyate . eṣaḥ eva hi nyāyyaḥ pakṣaḥ yat abhihite vihitam na syāt . anabhitaḥ tu vibhaktyarthaḥ tasmāt anabhihitavacanam . anabhihitaḥ tu vibhaktyarthaḥ . kaḥ punaḥ vibhaktyarthaḥ . ekatvādayaḥ vibhaktyarthāḥ teṣu anabhihiteṣu karmādayaḥ bhihitāḥ vibhaktīnām utpattau nimittatvāya mā bhūvan iti . tasmāt anabhihitavacanam . tasmāt anabhihitādhikāraḥ kriyate . avaśyam ca etat evam vijñeyam ekatvādayaḥ vibhaktyarthāḥ iti . abhihite prathamābhāvaḥ . yaḥ hi manyate karmādayaḥ vibhaktyarthāḥ teṣu abhihiteṣu sāmarthyāt me vibhaktīnām utpattiḥ na bhaviṣyati iti prathamā tasya na prāpnoti . kva . vṛkṣaḥ plakṣaḥ .kiṃ kāraṇam . prātipadikena uktaḥ prātipadikārthaḥ iti . na kva cit prātipadikena anuktaḥ prātipadikārthaḥ ucyate ca prathamā . sā vacanāt bhaviṣyati . tava eva tu khalu eṣaḥ doṣaḥ yasya te ekatvādayaḥ vibhaktyarthāḥ abhihite prathamābhāvaḥ iti . prathamā te na prāpnoti . kva . pacati odanam devadattaḥ iti . kim kāraṇam . tiṅā uktāḥ ekatvādayaḥ iti . anabhihitādhikāram ca tvam karoṣi parigaṇanam ca . na kva cit tiṅā ekatvādīnām anabhidhānam ucyate ca prathamā . sā vacanāt bhaviṣyati . nanu ca iha anabhidhānam vṛkṣaḥ plakṣaḥ iti . atra api abhidhānam asti . katham . vakṣyati etat : astiḥ bhavantīparaḥ prathamapuruṣaḥ aprayujyamānaḥ api asti iti . vṛkṣaḥ plakṣaḥ . asti iti gamyate . tava eva tu khalu eṣaḥ doṣaḥ yasya te karmādayaḥ vibhaktyārthāḥ abhihite prathamābhāvaḥ iti . prathamā te prāpnoti . kva . kaṭam karoti bhīṣmam udāram śobhanam darśanīyam iti . kaṭaśabdāt utpadyamānayā dvitīyayā abhihitam karma iti kṛtvā bhīṣādibhyaḥ dvitīyā na prāpnoti . kā tarhi prāpnoti . prathamā . tat yathā . kṛtaḥ kaṭaḥ bhīṣmaḥ udāraḥ śobhanaḥ darśanīyaḥ iti . karoteḥ utpadyamānena ktena abhihitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४४१।१९-४४२।५ रो इइ,७६२-७६४ परिगणनं कर्तव्यम् । तिङ्कृत्तद्धितसमासैः परिसङ्ख्यानम् । तिङ्कृत्तद्धितसमासैः परिसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । तिङ् । क्रियते कटः । कृत् । कृतः कटः । तद्धित । औपगवः कापटवः । समास । चित्रगुः शबलगुः । उत्सर्गे हि प्रातिपदिकसामानाधिकरण्ये विभक्तिवचनम् । उत्सर्गे हि प्रातिपदिकसामानाधिकरण्ये विभक्तिः वक्तव्या । क्व । कटम् करोति भीष्मम् उदारम् शोभनम् दर्शनीयम् इति । कटशब्दात् उत्पद्यमानया द्वितीयया अभिहितम् कर्म इति कृत्वा भीष्मादिभ्यः द्वितीया न प्राप्नोति । का तर्हि स्यात् । षष्ठी । शेषलक्षणा षष्ठी । अशेषत्वात् न भविष्यति । अन्याः अपि न प्राप्नुवन्ति । किम् कारणम् । कर्मादीन् आमभावात् । समयश्च कृतः ने केवला प्रकृतिः प्रोक्तव्या न केवलः प्रत्ययः इति । न चान्या उत्पद्यमाना एतम् अभिसम्बन्धम् उत्सहन्ते वक्तुम् इति कृत्वा द्वितीया भविष्यति । अथ वा कटः अपि कर्म भीष्मादयः अपि । तत्र कर्मणि इति एव सिद्धम् । अथ वा कटः एव कर्म । तत्सामानाधिकरण्यात् भीष्मादिभ्यः द्वितीया भविष्यति । तस्मात् न अर्थः परिगणनेन ।

KA I,441.19-442.5 Ro II,762-764 parigaṇanaṃ kartavyam . tiṅkṛttaddhitasamāsaiḥ parisaṅkhyānam . tiṅkṛttaddhitasamāsaiḥ parisaṅkhyānam kartavyam . tiṅ . kriyate kaṭaḥ . kṛt . kṛtaḥ kaṭaḥ . taddhita . aupagavaḥ kāpaṭavaḥ . samāsa . citraguḥ śabalaguḥ . utsarge hi prātipadikasāmānādhikaraṇye vibhaktivacanam . utsarge hi prātipadikasāmānādhikaraṇye vibhaktiḥ vaktavyā . kva . kaṭam karoti bhīṣmam udāram śobhanam darśanīyam iti . kaṭaśabdāt utpadyamānayā dvitīyayā abhihitam karma iti kṛtvā bhīṣmādibhyaḥ dvitīyā na prāpnoti . kā tarhi syāt . ṣaṣṭhī . śeṣalakṣaṇā ṣaṣṭhī . aśeṣatvāt na bhaviṣyati . anyāḥ api na prāpnuvanti . kim kāraṇam . karmādīn āmabhāvāt . samayaśca kṛtaḥ ne kevalā prakṛtiḥ proktavyā na kevalaḥ pratyayaḥ iti . na cānyā utpadyamānā etam abhisambandham utsahante vaktum iti kṛtvā dvitīyā bhaviṣyati . atha vā kaṭaḥ api karma bhīṣmādayaḥ api . tatra karmaṇi iti eva siddham . atha vā kaṭaḥ eva karma . tatsāmānādhikaraṇyāt bhīṣmādibhyaḥ dvitīyā bhaviṣyati . tasmāt na arthaḥ parigaṇanena .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४४२।६-२६ रो इइ,७६४-७६७ द्वयोः क्रिययोः कारके अन्यतरेण अभिहिते विभक्त्यभावप्रसङ्गः । द्वयोः क्रिययोः कारके अन्यतरेण अभिहिते विभक्तिः न प्राप्नोति । क्व । प्रासादे आस्ते , शयने आस्ते इति । किम् कारणम् । सदिप्रत्ययेन अभिहितम् अधिकरणम् इति कृत्वा सप्तमी न प्राप्नोति । न वा अन्यतरेण अनभिधानात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अन्यतरेण अनभिधानात् । अन्यतरेण अत्र अनभिधानम् । सदिप्रत्ययेन भिधानम् आसिप्रत्ययेन अनभिधानम् । यतः अनभिधानम् तदाश्रया सप्तमी भविष्यति । कुतः न खलु एतत् सति अभिधाने च अनभिधाने च अनभिहिताश्रया सप्तमी भविष्यति न पुनः अभिहिताश्रयः प्रतिषेधः इति । अनभिहिते हि विधानम् । अनभिहिते हि सप्तमी विधीयते न अभिहिते प्रतिषेधः । यदि अपि तावत् अत्र एतत् शक्यते वक्तुम् यत्र अन्या च अन्या च क्रिया यत्र तु खलु सा एव क्रिया तत्र कथम् । आसने आस्ते । शयने शेते इति । अत्र अपि अन्यत्वम् अस्ति । कुतः । कालभेदात् साधनभेदात् च । एकस्य अत्र आसेः आसिः साधनम् सर्वकालः च प्रत्ययः । अपरस्य बाह्यम् साधनम् वर्तमानकालः च प्रत्ययः । किम् पुनः द्रव्यम् साधनम् आहोस्वित् गुणः । किम् च अतः । यदि द्रव्यम् साधनम् न एतत् अन्यत् भवति अभिहितात् । अथ हि गुणः साधनम् भवति एतत् अन्यत् अभिहितात् । अन्यः हि सदिगुणः अन्यः च आसिगुणः । किं पुनः साधनम् न्याय्यम् । गुणः इति आह । कथम् ज्ञायते । एवम् हि कः चित् कम् चित् पृच्छति । क्व देवदत्तः इति । सः तस्मै आचष्टे । असौ वृक्षे इति । कतरस्मिन् । यः तिष्ठति इति । सः वृक्षः अधिकरणम् भूत्वा अन्येन शब्देन अभिसम्बध्यमानः कर्ता सम्पद्यते । द्रव्ये पुनः साधने सति यत् कर्म कर्म एव स्यात् यत् करणम् करणम् एव यत् अधिकरणम् अधिकरणम् एव ।

KA I,442.6-26 Ro II,764-767 dvayoḥ kriyayoḥ kārake anyatareṇa abhihite vibhaktyabhāvaprasaṅgaḥ . dvayoḥ kriyayoḥ kārake anyatareṇa abhihite vibhaktiḥ na prāpnoti . kva . prāsāde āste , śayane āste iti . kim kāraṇam . sadipratyayena abhihitam adhikaraṇam iti kṛtvā saptamī na prāpnoti . na vā anyatareṇa anabhidhānāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . anyatareṇa anabhidhānāt . anyatareṇa atra anabhidhānam . sadipratyayena bhidhānam āsipratyayena anabhidhānam . yataḥ anabhidhānam tadāśrayā saptamī bhaviṣyati . kutaḥ na khalu etat sati abhidhāne ca anabhidhāne ca anabhihitāśrayā saptamī bhaviṣyati na punaḥ abhihitāśrayaḥ pratiṣedhaḥ iti . anabhihite hi vidhānam . anabhihite hi saptamī vidhīyate na abhihite pratiṣedhaḥ . yadi api tāvat atra etat śakyate vaktum yatra anyā ca anyā ca kriyā yatra tu khalu sā eva kriyā tatra katham . āsane āste . śayane śete iti . atra api anyatvam asti . kutaḥ . kālabhedāt sādhanabhedāt ca . ekasya atra āseḥ āsiḥ sādhanam sarvakālaḥ ca pratyayaḥ . aparasya bāhyam sādhanam vartamānakālaḥ ca pratyayaḥ . kim punaḥ dravyam sādhanam āhosvit guṇaḥ . kim ca ataḥ . yadi dravyam sādhanam na etat anyat bhavati abhihitāt . atha hi guṇaḥ sādhanam bhavati etat anyat abhihitāt . anyaḥ hi sadiguṇaḥ anyaḥ ca āsiguṇaḥ . kiṃ punaḥ sādhanam nyāyyam . guṇaḥ iti āha . katham jñāyate . evam hi kaḥ cit kam cit pṛcchati . kva devadattaḥ iti . saḥ tasmai ācaṣṭe . asau vṛkṣe iti . katarasmin . yaḥ tiṣṭhati iti . saḥ vṛkṣaḥ adhikaraṇam bhūtvā anyena śabdena abhisambadhyamānaḥ kartā sampadyate . dravye punaḥ sādhane sati yat karma karma eva syāt yat karaṇam karaṇam eva yat adhikaraṇam adhikaraṇam eva .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४४३।१-१८ रो इइ,७६७-७६९ अनभिहितवचनम् अनर्थकम् प्रथमाविधानस्य अनवकाशत्वात् । अनभिहितवचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । प्रथमाविधानस्य अनवकाशत्वात् । अनवकाशा प्रथमा । सा वचनात् भविष्यति। सावकाशा प्रथमा । कः अवकाशः । अकारकम् । वृक्षः प्लक्षः इति । अवकाशः अकारकम् इति चेत् न अस्तिः भवन्तीपरः प्रथमपुरुषः अप्रयुज्यमानः अपि अस्ति । अवकाशः अकारकम् इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । अस्तिः भवन्तीपरः प्रथमपुरुषः अप्रयुज्यमानः अपि अस्ति इति गम्यते । वृक्षः प्लक्षः । अस्ति इति गम्यते। विप्रतिषेधात् वा प्रथमाभावः। अथ वा द्वितीयादयः क्रियन्ताम् प्रथमा वा इति प्रथमा भविष्यति विप्रतिषेधेन । द्वितीयादीनाम् अवकाशः कटम् करोति भीष्मम् उदारम् शोभनम्दर्शनीयम् इति । प्रथमायाः अवकाशः अकारकम् वृक्षः प्लक्षः इति । इह उभयम् प्राप्नोति । कृतः कटः भीष्मः उदारः शोभनः दर्शनीयः इति । प्रथमा भविष्यति विप्रतिषेधेन । न सिध्यति । परत्वात् षष्ठी प्राप्नोति । शेषलक्षणा षष्ठी अशेषत्वात् न भविष्यति । कृत्प्रयोगे तु परम् विधानम् षष्ठ्याः तत्प्रतिषेधार्थम् । कृत्प्रयोगे तु परत्वा त्षष्ठी प्राप्नोति । तत्प्रतिषेधार्थम् अनभिहिताधिकारः कर्तव्यः । कर्तव्यः कटः इति । सः कथम् कर्तव्यः । यदि एकत्वादयः विभक्त्यर्थाः । अथ हि कर्मादयः विभक्त्यर्थाः न अर्थः अनभिहिताधिकारेण ।

KA I,443.1-18 Ro II,767-769 anabhihitavacanam anarthakam prathamāvidhānasya anavakāśatvāt . anabhihitavacanam anarthakam . kim kāraṇam . prathamāvidhānasya anavakāśatvāt . anavakāśā prathamā . sā vacanāt bhaviṣyati. sāvakāśā prathamā . kaḥ avakāśaḥ . akārakam . vṛkṣaḥ plakṣaḥ iti . avakāśaḥ akārakam iti cet na astiḥ bhavantīparaḥ prathamapuruṣaḥ aprayujyamānaḥ api asti . avakāśaḥ akārakam iti cet tat na . kim kāraṇam . astiḥ bhavantīparaḥ prathamapuruṣaḥ aprayujyamānaḥ api asti iti gamyate . vṛkṣaḥ plakṣaḥ . asti iti gamyate. vipratiṣedhāt vā prathamābhāvaḥ. atha vā dvitīyādayaḥ kriyantām prathamā vā iti prathamā bhaviṣyati vipratiṣedhena . dvitīyādīnām avakāśaḥ kaṭam karoti bhīṣmam udāram śobhanamdarśanīyam iti . prathamāyāḥ avakāśaḥ akārakam vṛkṣaḥ plakṣaḥ iti . iha ubhayam prāpnoti . kṛtaḥ kaṭaḥ bhīṣmaḥ udāraḥ śobhanaḥ darśanīyaḥ iti . prathamā bhaviṣyati vipratiṣedhena . na sidhyati . paratvāt ṣaṣṭhī prāpnoti . śeṣalakṣaṇā ṣaṣṭhī aśeṣatvāt na bhaviṣyati . kṛtprayoge tu param vidhānam ṣaṣṭhyāḥ tatpratiṣedhārtham . kṛtprayoge tu paratvā tṣaṣṭhī prāpnoti . tatpratiṣedhārtham anabhihitādhikāraḥ kartavyaḥ . kartavyaḥ kaṭaḥ iti . saḥ katham kartavyaḥ . yadi ekatvādayaḥ vibhaktyarthāḥ . atha hi karmādayaḥ vibhaktyarthāḥ na arthaḥ anabhihitādhikāreṇa .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४४३।२०-४४४।११ रो इइ,७६९-७७० समयानिकषाहायोगेषु उपसङ्ख्यानम् । समयानिकषाहायोगेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । समया ग्रामम् निकषा ग्रामम् । हायोगे । हा देवदत्तम् । हा यज्ञदत्तम् । अपरः आह : द्वितीयाविधाने अभितःपरितःसमयानिकषाध्यधिधिग्योगेषु उपसङ्ख्यानम् । द्वितीयाविधाने अभितःपरितःसमयानिकषाध्यधिधिग्योगेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अभितः ग्रामम् परितः ग्रामम् । समया ग्रामम् । निकषा ग्रामम् । अधि अधि ग्रामम् । धिक् जाल्मम् धिक् वृषलम् । अपरः आह । उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु द्वितीया आम्रेडितान्तेषु ततः अन्यत्र अपि दृश्यते । उभय सर्व इति एताभ्याम् तसन्ताभ्याम् द्वितीया वक्तव्या । उभयतः ग्रामम् सर्वतः ग्रामम् । धिग्योगे । धिक् जाल्मम् धिक् वृषलम् । उपर्यादिषु त्रिषु आम्रेडितान्तेषु द्वितीया वक्तव्या । उपरि उपरि ग्रामम् । अधि अधि ग्रामम् । अधः अधः ग्रामम् । ततः अन्यत्र अपि दृश्यते । न देवदत्तम् प्रतिभाति किम् चित् । बुभुक्षितम् न प्रतिभाति किम् चित् ।

KA I,443.20-444.11 Ro II,769-770 samayānikaṣāhāyogeṣu upasaṅkhyānam . samayānikaṣāhāyogeṣu upasaṅkhyānam kartavyam . samayā grāmam nikaṣā grāmam . hāyoge . hā devadattam . hā yajñadattam . aparaḥ āha : dvitīyāvidhāne abhitaḥparitaḥsamayānikaṣādhyadhidhigyogeṣu upasaṅkhyānam . dvitīyāvidhāne abhitaḥparitaḥsamayānikaṣādhyadhidhigyogeṣu upasaṅkhyānam kartavyam . abhitaḥ grāmam paritaḥ grāmam . samayā grāmam . nikaṣā grāmam . adhi adhi grāmam . dhik jālmam dhik vṛṣalam . aparaḥ āha . ubhasarvatasoḥ kāryā dhiguparyādiṣu triṣu dvitīyā āmreḍitānteṣu tataḥ anyatra api dṛśyate . ubhaya sarva iti etābhyām tasantābhyām dvitīyā vaktavyā . ubhayataḥ grāmam sarvataḥ grāmam . dhigyoge . dhik jālmam dhik vṛṣalam . uparyādiṣu triṣu āmreḍitānteṣu dvitīyā vaktavyā . upari upari grāmam . adhi adhi grāmam . adhaḥ adhaḥ grāmam . tataḥ anyatra api dṛśyate . na devadattam pratibhāti kim cit . bubhukṣitam na pratibhāti kim cit .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४४४।१३-२२ रो इइ,७७१-७७२ किमर्थम् इदम् उच्यते । तृतीया यथा स्यात् । अथ द्वितीया सिद्धा । सिद्धा कर्मणि इति एव । तृतीया अपि सिद्धा । कथम् । सुपाम् सुपः भवन्ति इति एव । असति एतस्मिन् सुपाम् सुपः भवन्ति इति तृतीयार्थः अयम् आरम्भः । यवाग्वा अग्निहोत्रं जुहोति । एवम् तर्हि तृतीया अपि सिद्धा । कथम् । कर्तृकरणयोः इति एव । अयम् अग्निहोत्रशब्दः अस्ति एव ज्योतिषि वर्तते । तद्यथा । अग्निहोत्रम् प्रज्वलयति इति । अस्ति हविषि वर्तते । तत् यथा । अग्निहोत्रम् जुहोति इति । जुहोतिः च अस्ति एव प्रक्षेपणे वर्तते अस्ति प्रीणात्यर्थे वर्तते । तत् यथा तावत् यवागूशब्दात् तृतीया तदा अग्निहोत्रशब्दः ज्योतिषि वर्तते जुहोतिः च प्रीणात्यर्थे । तत् यथा । यवाग्वा अग्निहोत्रम् जुहोति । अग्निं प्रीणाति । यदा यवागूशब्दात् द्वितीया तदा अग्निहोत्रशब्दः हविषि वर्तते जुहोतिः च प्रक्षेपणे । तत् यथा । यवागूम् अग्निहोत्रम् जुहोति । यवागूम् हविः अग्नौ प्रक्षिपति ।

KA I,444.13-22 Ro II,771-772 kimartham idam ucyate . tṛtīyā yathā syāt . atha dvitīyā siddhā . siddhā karmaṇi iti eva . tṛtīyā api siddhā . katham . supām supaḥ bhavanti iti eva . asati etasmin supām supaḥ bhavanti iti tṛtīyārthaḥ ayam ārambhaḥ . yavāgvā agnihotraṃ juhoti . evam tarhi tṛtīyā api siddhā . katham . kartṛkaraṇayoḥ iti eva . ayam agnihotraśabdaḥ asti eva jyotiṣi vartate . tadyathā . agnihotram prajvalayati iti . asti haviṣi vartate . tat yathā . agnihotram juhoti iti . juhotiḥ ca asti eva prakṣepaṇe vartate asti prīṇātyarthe vartate . tat yathā tāvat yavāgūśabdāt tṛtīyā tadā agnihotraśabdaḥ jyotiṣi vartate juhotiḥ ca prīṇātyarthe . tat yathā . yavāgvā agnihotram juhoti . agniṃ prīṇāti . yadā yavāgūśabdāt dvitīyā tadā agnihotraśabdaḥ haviṣi vartate juhotiḥ ca prakṣepaṇe . tat yathā . yavāgūm agnihotram juhoti . yavāgūm haviḥ agnau prakṣipati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४४४।२४-४४५।१० रो इइ,७७२-७७४ इह कस्मात् न भवति । किम् ते बाभ्रवशालङ्कायनानाम् अन्तरेण गतेन इति । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । अथ वा यदि अपि तावत् अयम् अन्तरेणशब्दः दृष्टापचारः निपातः च अनिपातः च अयं तु खलु अन्तराशब्दः अदृष्टापचारः निपातः एव । तस्य अस्य कः अन्यः द्वितीयः सहायः भवितुम् अर्हति अन्यत् अतः निपातात् । तत् यथा । अस्य गोः द्वितीयेन अर्थः इति गौः एव आनीयते न अश्वः न गदर्भः । अन्तरान्तरेणयुक्तानाम् अप्रधानवचनम् । अन्तरान्तरेणयुक्तानामप्रधानग्रहणम् वक्तव्यम् । अप्रधाने द्वीइया भवति इति वक्तव्यम् । अन्तरा त्वाम् च माम् च कमण्डलुः इति । कमण्डलोः द्वितीया मा भूत् इति । कः पुनः एताभ्याम् कमण्डलोः योगः । यत् तत् त्वाम् च माम् च अन्तरा तत् कमण्डलोः स्थानम् । तत्त् अर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । कमण्डलोः द्वितीया कस्मात् न भवति । उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिः बलीयसी इति प्रथमा भविष्यति ।

KA I,444.24-445.10 Ro II,772-774 iha kasmāt na bhavati . kim te bābhravaśālaṅkāyanānām antareṇa gatena iti . lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . atha vā yadi api tāvat ayam antareṇaśabdaḥ dṛṣṭāpacāraḥ nipātaḥ ca anipātaḥ ca ayaṃ tu khalu antarāśabdaḥ adṛṣṭāpacāraḥ nipātaḥ eva . tasya asya kaḥ anyaḥ dvitīyaḥ sahāyaḥ bhavitum arhati anyat ataḥ nipātāt . tat yathā . asya goḥ dvitīyena arthaḥ iti gauḥ eva ānīyate na aśvaḥ na gadarbhaḥ . antarāntareṇayuktānām apradhānavacanam . antarāntareṇayuktānāmapradhānagrahaṇam vaktavyam . apradhāne dvīiyā bhavati iti vaktavyam . antarā tvām ca mām ca kamaṇḍaluḥ iti . kamaṇḍaloḥ dvitīyā mā bhūt iti . kaḥ punaḥ etābhyām kamaṇḍaloḥ yogaḥ . yat tat tvām ca mām ca antarā tat kamaṇḍaloḥ sthānam . tatt arhi vaktavyam . na vaktavyam . kamaṇḍaloḥ dvitīyā kasmāt na bhavati . upapadavibhakteḥ kārakavibhaktiḥ balīyasī iti prathamā bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४४५।१३-४४६।४ रो इइ,७७४-७७७ अत्यन्तसंयोगे कर्मवत् लाद्यर्थम् । अत्यन्तसंयोगे कालाध्वानौ कर्मवत् भवतः इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । लाद्यर्थम् । लादिभिः अभिधानम् यथा स्यात् । आस्यते मासः । शय्यते क्रोशः । अथ वत्करणम् किमर्थम् । स्वाश्रयम् अपि यथा स्यात् । आस्यते मासम् । शय्यते क्रोशम् । अकर्मकाणाम् भावे लः भवति इति भावे लः यथा स्यात् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । प्राकृतमेव एतत् कर्म यथा कटम् करोति शकटम् करोति इति । एवम् मन्यते । यत्र कः चित्क्रियाकृतः विशेषः उपजायते तत् न्याय्यम् कर्म इति । न च इह कः चित् क्रियाकृतः विशेषः उपजायते । न एवम् शक्यम् । इह अपि न स्यात् । आदित्यम् पश्यति । हिमवन्तम् शृणोति । ग्रामम् गच्छति । तस्मात् प्राकृतमेव एतत् कर्म यथा कटम् करोति शकटम् करोति इति । यदि तर्हि प्राकृतम् एव एतत् कर्म अकर्मकाणाम् भावे लः भवति इति भावे लः न प्राप्नोति। आस्यते मासम् देवदत्तेन इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अकर्मकाणाम् इति उच्यते न च के चित् कालभावाध्वभिः अकर्मकाः । ते एवम् विज्ञास्यामः । क्व चित् ये अकर्मकाः इति । अथ वा येन कर्मणा सकर्मकाः च अकर्मकाः च भवन्ति तेन अकर्मकाणाम् । न च एतेन कर्मणा कः चिद् अपि अकर्मकः । अथ वा यत् कर्म भवति न च भवति तेन कर्मकाणाम् । न च एतत् कर्म क्व चित् अपि न भवति । न तर्हि इदानीम् इदम् सूत्रम् वक्तव्यम् । वक्तव्यम् च । किम् प्रयोजनम् । यत्र अक्रियया अत्यन्तसंयोगः तदर्थम् । क्रोशम् कुटिला नदी । क्रोशम् रमणीया वनराजिः ।

KA I,445.13-446.4 Ro II,774-777 atyantasaṃyoge karmavat lādyartham . atyantasaṃyoge kālādhvānau karmavat bhavataḥ iti vaktavyam . kim prayojanam . lādyartham . lādibhiḥ abhidhānam yathā syāt . āsyate māsaḥ . śayyate krośaḥ . atha vatkaraṇam kimartham . svāśrayam api yathā syāt . āsyate māsam . śayyate krośam . akarmakāṇām bhāve laḥ bhavati iti bhāve laḥ yathā syāt . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . prākṛtameva etat karma yathā kaṭam karoti śakaṭam karoti iti . evam manyate . yatra kaḥ citkriyākṛtaḥ viśeṣaḥ upajāyate tat nyāyyam karma iti . na ca iha kaḥ cit kriyākṛtaḥ viśeṣaḥ upajāyate . na evam śakyam . iha api na syāt . ādityam paśyati . himavantam śṛṇoti . grāmam gacchati . tasmāt prākṛtameva etat karma yathā kaṭam karoti śakaṭam karoti iti . yadi tarhi prākṛtam eva etat karma akarmakāṇām bhāve laḥ bhavati iti bhāve laḥ na prāpnoti. āsyate māsam devadattena iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . akarmakāṇām iti ucyate na ca ke cit kālabhāvādhvabhiḥ akarmakāḥ . te evam vijñāsyāmaḥ . kva cit ye akarmakāḥ iti . atha vā yena karmaṇā sakarmakāḥ ca akarmakāḥ ca bhavanti tena akarmakāṇām . na ca etena karmaṇā kaḥ cid api akarmakaḥ . atha vā yat karma bhavati na ca bhavati tena karmakāṇām . na ca etat karma kva cit api na bhavati . na tarhi idānīm idam sūtram vaktavyam . vaktavyam ca . kim prayojanam . yatra akriyayā atyantasaṃyogaḥ tadartham . krośam kuṭilā nadī . krośam ramaṇīyā vanarājiḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४४६।६-७ रो इइ,७७७ क्रियापर्वर्गे इति वक्तव्यम् । साधनापवर्गे मा भूत् । मासम् अधीतः अनुवाको न च अनेन गृहीतः इति ।

KA I,446.6-7 Ro II,777 kriyāparvarge iti vaktavyam . sādhanāpavarge mā bhūt . māsam adhītaḥ anuvāko na ca anena gṛhītaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४४६।९-१३ रो इइ,७७७-७७८ क्रियामध्ये इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । अद्य देवदत्तः भुक्त्वा द्व्यहात् भोक्ता द्व्यहे भोक्ता । कारकमध्ये इति इयति उच्यमाने इह एव स्यात् : इहस्थः अयम् इष्वासः क्रोशात् लक्ष्यम् विध्यति क्रोशे लक्ष्यम् विध्यति । यम् च विध्यति यतः च विध्यति उभयोः तन्मध्यम् भवति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । न अन्तरेण साधनम् क्रियायाः प्रवृत्तिः भवति । क्रियामध्यम् चेत् कारकमध्यम् अपि भवति तत्र कारकमध्ये इति एव सिद्धम् ।

KA I,446.9-13 Ro II,777-778 kriyāmadhye iti vaktavyam . iha api yathā syāt . adya devadattaḥ bhuktvā dvyahāt bhoktā dvyahe bhoktā . kārakamadhye iti iyati ucyamāne iha eva syāt : ihasthaḥ ayam iṣvāsaḥ krośāt lakṣyam vidhyati krośe lakṣyam vidhyati . yam ca vidhyati yataḥ ca vidhyati ubhayoḥ tanmadhyam bhavati . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . na antareṇa sādhanam kriyāyāḥ pravṛttiḥ bhavati . kriyāmadhyam cet kārakamadhyam api bhavati tatra kārakamadhye iti eva siddham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४४६।१५-४४७।५ रो इइ,७७८-७७९ कर्मप्रवचनीययुक्ते प्रत्यादिभिः च लक्षणादिषु उपसङ्ख्यानम् सप्तमीपञ्चम्योः प्रतिषेधार्थम् । कर्मप्रवचनीययुक्ते प्रत्यादिभिः च लक्षणादिषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । वृक्षम् प्रति विद्योतते विद्युत् । वृक्षम् परि । वृक्षमनु । साधुः देवदत्तः मातरम् प्रति । मातरम् परि । मातरम् अनु । किम् प्रयोजनम् । सप्तमीपञ्चम्योः प्रतिषेधार्थम् । सप्तमीपञ्चम्यौ मा भूताम् इति । साधुनिपुणाभ्याम् अर्चायाम् सप्तमी इति सप्तमी । पञ्चमी अपाङ्परिभिः इति पञ्चमी । तत्र अयम् अपि अर्थः अप्रतेः इति न वक्तव्यम् भवति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । उक्तं वा । किम् उक्तम् । एकत्र तावत् उक्तम् अप्रतेः इति । इतरत्र अपि यदि अपि तावत् अयम् परिः दृष्टापचारः वर्जने च अवर्जने च अयं खलु अपशब्दः अदृष्टापचारः वर्जनार्थः एव । तस्य कः अन्यः द्वितीयः सहायः भवितुम् अर्हति अन्यत् अतः वर्जनार्थात् । तत् यथा । अस्य गोः द्वितीयेन अर्थः इति गौः एव आनीयते न अश्वः न गदर्भः ।

KA I,446.15-447.5 Ro II,778-779 karmapravacanīyayukte pratyādibhiḥ ca lakṣaṇādiṣu upasaṅkhyānam saptamīpañcamyoḥ pratiṣedhārtham . karmapravacanīyayukte pratyādibhiḥ ca lakṣaṇādiṣu upasaṅkhyānam kartavyam . vṛkṣam prati vidyotate vidyut . vṛkṣam pari . vṛkṣamanu . sādhuḥ devadattaḥ mātaram prati . mātaram pari . mātaram anu . kim prayojanam . saptamīpañcamyoḥ pratiṣedhārtham . saptamīpañcamyau mā bhūtām iti . sādhunipuṇābhyām arcāyām saptamī iti saptamī . pañcamī apāṅparibhiḥ iti pañcamī . tatra ayam api arthaḥ aprateḥ iti na vaktavyam bhavati . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . uktaṃ vā . kim uktam . ekatra tāvat uktam aprateḥ iti . itaratra api yadi api tāvat ayam pariḥ dṛṣṭāpacāraḥ varjane ca avarjane ca ayaṃ khalu apaśabdaḥ adṛṣṭāpacāraḥ varjanārthaḥ eva . tasya kaḥ anyaḥ dvitīyaḥ sahāyaḥ bhavitum arhati anyat ataḥ varjanārthāt . tat yathā . asya goḥ dvitīyena arthaḥ iti gauḥ eva ānīyate na aśvaḥ na gadarbhaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४४७।७-४४८।११ रो इइ,७७९-७८२ कथम् इदम् विज्ञायते । यस्य च ऐश्वर्यम् ईश्वरता ईश्वरभावः तस्मात् कर्मप्रवचनीययुक्तात् इति । आहोस्वित् यस्य स्वस्य ईश्वरः तस्मात् कर्मप्रवचनीययुक्तात् इति । कः च अत्र विशेषः । यस्य च ईश्वरवचनम् इति कर्तृनिर्देशः चेत् अवचनात् सिद्धम् । यस्य च ईश्वरवचनम् इति कर्तृनिर्देशः चेत् अन्तरेण वचनम् सिद्धम् । अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चालाः । आधृताः ते तस्मिन् भवन्ति । सत्यम् एवम् एतत् । नित्यम् परिग्रहीतव्यम् परिग्रहीत्रधीनम् भवति । प्रथमानुपपत्तिः तु । प्रथमा न उपपद्यते । कुतः । पञ्चालेभ्यः । का तर्हि स्यात् । षष्ठीसप्तम्यौ । स्वामीश्वराधिपति इति । न तत्र अधिशब्दः पठ्यते । यदि अपि न पठ्यते अधिः ईश्वरवाची । न तत्र पर्यायवचनानाम् ग्रहणम् । कथम् ज्ञायते । यत् अयम् कस्य चित् पर्यायवचनस्य ग्रहणम् करोति : अधिपतिदायाद इति । षष्ठी तर्हि प्राप्नोति । शेषलक्षणा षष्ठी अशेषत्वात् न भविष्यति । द्वितीया तर्हि प्राप्नोति कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया इति । सप्तम्या उक्तत्वात् तस्य अभिसम्बन्धस्य द्वितीया न भविष्यति । भवेत् यः अधेः ब्रहमदत्तस्य च अभिसम्बन्धः सः सप्तम्या उक्तः स्यात् । यः तु खलु अधेः पञ्चालानाम् च अभिसम्बन्धः तत्र द्वितीया प्राप्नोति । स्ववचनात् सिद्धम् । अस्तु यस्य स्वस्य ईश्वरः तस्मात् कर्मप्रवचनीययुक्तात् इति । एवम् अपि अन्तरेण वचनम् सिद्धम् । अधि ब्रह्मदत्तः पञ्चालेषु । आधृतः स तेषु भवति । सत्यम् एवम् एतत् । नित्यम् परिग्रहीता परिग्रहीतव्याधीनः भवति । प्रथमानुपपत्तिः तु । प्रथमा न उपपद्यते । कुतः । ब्रह्मदत्तात् । का तर्हि स्यात् । षष्ठीसप्तम्यौ । स्वामीश्वराधिपति इति । न तत्र अधिशब्दः पठ्यते । यदि अपि न पठ्यते अधिः ईश्वरवाची । न तत्र पर्यायवचनानाम् ग्रहणम् । कथम् ज्ञायते । यत् अयम् कस्य चित् पर्यायवचनस्य ग्रहणम् करोति । अधिपतिदायाद इति । षष्ठी तर्हि प्राप्नोति । शेषलक्षणा षष्ठी अशेषत्वात् न भविष्यति । द्वितीया तर्हि प्राप्नोति कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया इति । सप्तम्या उक्तत्वात् तस्य अभिसम्बन्धस्य द्वितीया न भविष्यति । भवेत् यः धेः पञ्चालानाम् च अभिसम्बन्धः सः सप्तम्या उक्तः स्यात् यः तु खलु अधेः ब्रह्मदत्तस्य च अभिसंबन्धः तत्र द्वितीया प्राप्नोति । एवं तर्हि स्ववचनात् सिद्धम् । अधिः स्वम् प्रति कर्मप्रवचनीयसंज्ञः भवति इति वक्तव्यम् । एवम् अपि यदा ब्रह्मदत्ते अधिकरणे सप्तमी तदा पञ्चालेभ्यः द्वितीया प्राप्नोति कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीय इति । उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिः बलीयसी इति प्रथमा भविष्यति ।

KA I,447.7-448.11 Ro II,779-782 katham idam vijñāyate . yasya ca aiśvaryam īśvaratā īśvarabhāvaḥ tasmāt karmapravacanīyayuktāt iti . āhosvit yasya svasya īśvaraḥ tasmāt karmapravacanīyayuktāt iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . yasya ca īśvaravacanam iti kartṛnirdeśaḥ cet avacanāt siddham . yasya ca īśvaravacanam iti kartṛnirdeśaḥ cet antareṇa vacanam siddham . adhi brahmadatte pañcālāḥ . ādhṛtāḥ te tasmin bhavanti . satyam evam etat . nityam parigrahītavyam parigrahītradhīnam bhavati . prathamānupapattiḥ tu . prathamā na upapadyate . kutaḥ . pañcālebhyaḥ . kā tarhi syāt . ṣaṣṭhīsaptamyau . svāmīśvarādhipati iti . na tatra adhiśabdaḥ paṭhyate . yadi api na paṭhyate adhiḥ īśvaravācī . na tatra paryāyavacanānām grahaṇam . katham jñāyate . yat ayam kasya cit paryāyavacanasya grahaṇam karoti : adhipatidāyāda iti . ṣaṣṭhī tarhi prāpnoti . śeṣalakṣaṇā ṣaṣṭhī aśeṣatvāt na bhaviṣyati . dvitīyā tarhi prāpnoti karmapravacanīyayukte dvitīyā iti . saptamyā uktatvāt tasya abhisambandhasya dvitīyā na bhaviṣyati . bhavet yaḥ adheḥ brahamadattasya ca abhisambandhaḥ saḥ saptamyā uktaḥ syāt . yaḥ tu khalu adheḥ pañcālānām ca abhisambandhaḥ tatra dvitīyā prāpnoti . svavacanāt siddham . astu yasya svasya īśvaraḥ tasmāt karmapravacanīyayuktāt iti . evam api antareṇa vacanam siddham . adhi brahmadattaḥ pañcāleṣu . ādhṛtaḥ sa teṣu bhavati . satyam evam etat . nityam parigrahītā parigrahītavyādhīnaḥ bhavati . prathamānupapattiḥ tu . prathamā na upapadyate . kutaḥ . brahmadattāt . kā tarhi syāt . ṣaṣṭhīsaptamyau . svāmīśvarādhipati iti . na tatra adhiśabdaḥ paṭhyate . yadi api na paṭhyate adhiḥ īśvaravācī . na tatra paryāyavacanānām grahaṇam . katham jñāyate . yat ayam kasya cit paryāyavacanasya grahaṇam karoti . adhipatidāyāda iti . ṣaṣṭhī tarhi prāpnoti . śeṣalakṣaṇā ṣaṣṭhī aśeṣatvāt na bhaviṣyati . dvitīyā tarhi prāpnoti karmapravacanīyayukte dvitīyā iti . saptamyā uktatvāt tasya abhisambandhasya dvitīyā na bhaviṣyati . bhavet yaḥ dheḥ pañcālānām ca abhisambandhaḥ saḥ saptamyā uktaḥ syāt yaḥ tu khalu adheḥ brahmadattasya ca abhisaṃbandhaḥ tatra dvitīyā prāpnoti . evaṃ tarhi svavacanāt siddham . adhiḥ svam prati karmapravacanīyasaṃjñaḥ bhavati iti vaktavyam . evam api yadā brahmadatte adhikaraṇe saptamī tadā pañcālebhyaḥ dvitīyā prāpnoti karmapravacanīyayukte dvitīya iti . upapadavibhakteḥ kārakavibhaktiḥ balīyasī iti prathamā bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४४८।१३-४४९।३ रो इइ,७८२-७८४ अध्वनि अर्थग्रहणम् । अध्वनि अर्थग्रहणम् कर्तव्यम् । इह अपि मा भूत् । पन्थानम् गच्छति । वीवधम् गच्छत् इ इति । आस्थितप्रतिषेधः च । आस्थितप्रतिषेधः च अयम् वक्तव्यः । यः हि उत्पथेन पन्थानम् गच्छति पथे गच्छति इति एव तत्र भवितव्यम् । किम् अर्थम् पुनः इदम् उच्यते । चतुर्थी यथा स्यात् । अथ द्वितीया सिद्धा । सिद्धा कर्मणि इति एव । चतुर्थी अपि सिद्धा । । कथम् । सम्प्रदाने इति एव । न सिध्यति । कर्मणा यम् अभिप्रैति सः संप्रदानम् इति उच्यते । क्रियया च असौ ग्रामम् अभिप्रैति । कया क्रियया । गमिक्रियया । क्रियाग्रहणम् अपि तत्र चोद्यते । चेष्टायाम् अनध्वनि स्त्रियम् गच्छति अजाम् नयति इति अतिप्रसङ्गः । चेष्टायाम् अनध्वनि स्त्रियम् गच्छति अजाम् नयति इति अतिप्रसङ्गः भवति । सिद्धम् तु असम्प्राप्तवचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । असम्प्राप्ते कर्मणि द्वितीयाचतुर्थ्यौ भवतः इति वक्तव्यम् । अध्वनः च अनपवादः । एवम् च कृत्वा अनध्वनि इति एतत् अपि न वक्तव्यम् भवति । सम्प्राप्तम् हि एतत् कर्म अध्वानम् गच्छति इति ।

KA I,448.13-449.3 Ro II,782-784 adhvani arthagrahaṇam . adhvani arthagrahaṇam kartavyam . iha api mā bhūt . panthānam gacchati . vīvadham gacchat i iti . āsthitapratiṣedhaḥ ca . āsthitapratiṣedhaḥ ca ayam vaktavyaḥ . yaḥ hi utpathena panthānam gacchati pathe gacchati iti eva tatra bhavitavyam . kim artham punaḥ idam ucyate . caturthī yathā syāt . atha dvitīyā siddhā . siddhā karmaṇi iti eva . caturthī api siddhā . | katham . sampradāne iti eva . na sidhyati . karmaṇā yam abhipraiti saḥ saṃpradānam iti ucyate . kriyayā ca asau grāmam abhipraiti . kayā kriyayā . gamikriyayā . kriyāgrahaṇam api tatra codyate . ceṣṭāyām anadhvani striyam gacchati ajām nayati iti atiprasaṅgaḥ . ceṣṭāyām anadhvani striyam gacchati ajām nayati iti atiprasaṅgaḥ bhavati . siddham tu asamprāptavacanāt . siddham etat . katham . asamprāpte karmaṇi dvitīyācaturthyau bhavataḥ iti vaktavyam . adhvanaḥ ca anapavādaḥ . evam ca kṛtvā anadhvani iti etat api na vaktavyam bhavati . samprāptam hi etat karma adhvānam gacchati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४४९।५-४५०।३ रो इइ,७८४-७८७ चतुर्थीविधाने तादर्थ्ये उपसङ्ख्यानम् । चतुर्थीविधाने तादर्थ्ये उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । यूपाय दारु कुण्डलाय हिरण्यम् । किम् इदम् तादर्थ्यम् इति । तदर्थस्य भावः तादर्थ्यम् । तदर्थम् पुनः किम् । सर्वनाम्नः अयम् चतुर्थ्यन्तस्य अर्थशब्देन सह समासः । कथम् च अत्र चतुर्थी । अनेन एव । यदि एवम् इतरेतराश्रयम् भवति । का इतरेतराश्रयता । निर्देशोत्तरकालम् चतुर्थ्या भवितव्यम् चतुर्थ्या च निर्देशः तत् इतरेतराश्रयम् भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति अर्थशब्देन योगे चतुर्थी इति यत् अयम् चर्तुर्थी तदर्थार्थ इति चतुर्थ्यन्तस्य अर्थशब्देन सह समासम् शास्ति । न खलु अपि अवश्यं चतुर्थ्यन्तस्य एव अर्थशब्देन सह समासः भवति । किम् तर्हि । षष्ठ्यन्तस्य अपि भवति । तत् यथा । गुरोः इदम् गुर्वर्थम् इति । यदि तादर्थ्ये उपसङ्ख्यानम् क्रियते न अर्थः सम्प्रदानग्रहणेन । यः अपि हि उपाध्यायाय गौः दीयते उपाध्यायार्थः सः भवति । तत्र तादर्थ्ये इति एव सिद्धम् । अवश्यम् संप्रदानग्रहणम् कर्तव्यम् या अन्येन लक्षणेन सम्प्रदानसञ्ज्ञा तदर्थम् । छात्राय रुचितम् । छात्राय स्वदितम् इति । तत् तर्हि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति तादर्थ्ये चतुर्थी इति यत् अयम् चतुर्थी तदर्थार्थ इति चतुर्थ्यन्तस्य तदर्थेन सह समासम् शास्ति । कॢपि सम्पद्यमाने । कॢपि सम्पद्यमाने चतुर्थी वक्तव्या । मूत्राय कल्पते यवागूः । उच्चाराय कल्पते यवान्नम् इति । उत्पातेन ज्ञाप्यमाने । उत्पातेन ज्ञाप्यमाने चतुर्थी वक्तव्या । वाताय कपिला विद्युत् आतपाय अतिलोहिनी पीता भवति सस्याय दुर्भिक्षाय सिता भवेत् । मांसौदनाय व्याहरति मृगः । हितयोगे च । हितयोगे चतुर्थी वक्तव्या । । हितम् अरोचकिने हितम् आमयाविने ।

KA I,449.5-450.3 Ro II,784-787 caturthīvidhāne tādarthye upasaṅkhyānam . caturthīvidhāne tādarthye upasaṅkhyānam kartavyam . yūpāya dāru kuṇḍalāya hiraṇyam . kim idam tādarthyam iti . tadarthasya bhāvaḥ tādarthyam . tadartham punaḥ kim . sarvanāmnaḥ ayam caturthyantasya arthaśabdena saha samāsaḥ . katham ca atra caturthī . anena eva . yadi evam itaretarāśrayam bhavati . kā itaretarāśrayatā . nirdeśottarakālam caturthyā bhavitavyam caturthyā ca nirdeśaḥ tat itaretarāśrayam bhavati . itaretarāśrayāṇi ca na prakalpante . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati arthaśabdena yoge caturthī iti yat ayam carturthī tadarthārtha iti caturthyantasya arthaśabdena saha samāsam śāsti . na khalu api avaśyaṃ caturthyantasya eva arthaśabdena saha samāsaḥ bhavati . kim tarhi . ṣaṣṭhyantasya api bhavati . tat yathā . guroḥ idam gurvartham iti . yadi tādarthye upasaṅkhyānam kriyate na arthaḥ sampradānagrahaṇena . yaḥ api hi upādhyāyāya gauḥ dīyate upādhyāyārthaḥ saḥ bhavati . tatra tādarthye iti eva siddham . avaśyam saṃpradānagrahaṇam kartavyam yā anyena lakṣaṇena sampradānasañjñā tadartham . chātrāya rucitam . chātrāya svaditam iti . tat tarhi upasaṅkhyānam kartavyam . na kartavyam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati tādarthye caturthī iti yat ayam caturthī tadarthārtha iti caturthyantasya tadarthena saha samāsam śāsti . kḷpi sampadyamāne . kḷpi sampadyamāne caturthī vaktavyā . mūtrāya kalpate yavāgūḥ . uccārāya kalpate yavānnam iti . utpātena jñāpyamāne . utpātena jñāpyamāne caturthī vaktavyā . vātāya kapilā vidyut ātapāya atilohinī pītā bhavati sasyāya durbhikṣāya sitā bhavet . māṃsaudanāya vyāharati mṛgaḥ . hitayoge ca . hitayoge caturthī vaktavyā . | hitam arocakine hitam āmayāvine .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५०।५-१४ रो इइ,७८७-७८८ स्वस्तियोगे चतुर्थी कुशलार्थैः आशिषि वाविधानात् । स्वस्तियोगे चतुर्थी कुशलार्थैः आशिषि वाविधानात् भवति विप्रतिषेधेन । स्वस्तियोगे चतुर्थ्याः अवकाशः स्वस्ति जाल्माय स्वस्ति वृषलाय । कुशलार्थैः आशिषि वाविधानस्य अवकाशः अन्ये कुशलार्थाः । कुशलम् देवत्ताय कुशलम् देवदत्तस्य । इह उभयम् प्राप्नोति । स्वस्ति गोभ्यः स्वस्ति ब्राह्मणेभ्यः इति । चतुर्थी भवति विप्रतिषेधेन । अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणम् । अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणम् कर्तव्यम् । इह मा भूत् । अलङ्कुरुते कन्याम् इति । अपरः आह : अलम् इति पर्याप्त्यर्थग्रहणम् कर्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । अलम् मल्लः मल्लाय । प्रभुःमल्लः मल्लाय । प्रभवति मल्लः मल्लाय इति ।

KA I,450.5-14 Ro II,787-788 svastiyoge caturthī kuśalārthaiḥ āśiṣi vāvidhānāt . svastiyoge caturthī kuśalārthaiḥ āśiṣi vāvidhānāt bhavati vipratiṣedhena . svastiyoge caturthyāḥ avakāśaḥ svasti jālmāya svasti vṛṣalāya . kuśalārthaiḥ āśiṣi vāvidhānasya avakāśaḥ anye kuśalārthāḥ . kuśalam devattāya kuśalam devadattasya . iha ubhayam prāpnoti . svasti gobhyaḥ svasti brāhmaṇebhyaḥ iti . caturthī bhavati vipratiṣedhena . alamiti paryāptyarthagrahaṇam . alamiti paryāptyarthagrahaṇam kartavyam . iha mā bhūt . alaṅkurute kanyām iti . aparaḥ āha : alam iti paryāptyarthagrahaṇam kartavyam . iha api yathā syāt . alam mallaḥ mallāya . prabhuḥmallaḥ mallāya . prabhavati mallaḥ mallāya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५०।१६-४५१।३ रो इइ,७८८-७८९ अप्राणिषु इति उच्यते । तत्र इदम् न सिध्यति : न त्वा श्वानम् मन्ये , न त्वा शुने मन्ये इति । एवम् तर्हि योगविभागः करिष्यते । मन्यकर्मणि अनादरे विभाषा । ततः अप्राणिषु । अप्राणिषु च विभाषा इति । इह अपि तर्हि प्राप्नोति : न त्वा काकम् मन्ये , न त्वा शुकम् मन्ये इति । यत् एतत् अप्राणिषु इति एतत् अनावादिषु इति वक्ष्यामि । इमे च नावादयः भविष्यन्ति । न त्वा नावम् मन्ये यावत् तीर्णम् न नाव्यम् । न त्वा अन्नम् मन्ये यावत् भुक्तम् न श्राद्धम् । अत्र येषु प्राणिषु न इष्यते ते नावादयः भविष्यन्ति । मन्यकर्मणि प्रकृष्यकुत्सितग्रहणम् । मन्यकर्मणि प्रकृष्यकुत्सितग्रहणम् कर्तव्यम् इह मा भूत् : त्वाम् तृणम् मन्ये इति ।

KA I,450.16-451.3 Ro II,788-789 aprāṇiṣu iti ucyate . tatra idam na sidhyati : na tvā śvānam manye , na tvā śune manye iti . evam tarhi yogavibhāgaḥ kariṣyate . manyakarmaṇi anādare vibhāṣā . tataḥ aprāṇiṣu . aprāṇiṣu ca vibhāṣā iti . iha api tarhi prāpnoti : na tvā kākam manye , na tvā śukam manye iti . yat etat aprāṇiṣu iti etat anāvādiṣu iti vakṣyāmi . ime ca nāvādayaḥ bhaviṣyanti . na tvā nāvam manye yāvat tīrṇam na nāvyam . na tvā annam manye yāvat bhuktam na śrāddham . atra yeṣu prāṇiṣu na iṣyate te nāvādayaḥ bhaviṣyanti . manyakarmaṇi prakṛṣyakutsitagrahaṇam . manyakarmaṇi prakṛṣyakutsitagrahaṇam kartavyam iha mā bhūt : tvām tṛṇam manye iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५२।२-१५ रो इइ,७८९-७९१ तृतीयाविधाने प्रकृत्यादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् । तृतीयाविधाने प्रकृत्यादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । तृतीयाविधाने प्रकृत्यादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् । प्रकृत्या अभिरूपः प्रकृत्या दर्शनीयः । प्रायेण याज्ञिकाः प्रायेण वैयाकरणाः । माठरः अस्मि गोत्रेण। गार्ग्यः अस्मि गोत्रेण । समेन धावति । विषमेण धावति । द्विद्रोणेन धान्यम् क्रीणाति । त्रिद्रोणेन धान्यम् क्रीणाति । पञ्चकेन पशून् क्रीणाति । साहस्रेण अश्वान् क्रीणाति। तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । कर्तृकरणयोः तृतीया इति एव सिद्धम् । इह तावत् प्रकृत्या अभिरूपः प्रकृत्या दर्शनीयः इति प्रकृतिकृतम् तस्य आभिरूप्यम् । प्रायेण याज्ञिकाः प्रायेण वैयाकरणाः इति । एषः तत्र प्रायः येन ते अधीयते । माठरः अस्मि गोत्रेण। गार्ग्यः अस्मि गोत्रेण इति । एतेन अहम् सञ्ज्ञाये । समेन धावति । विषमेण धावति । इदम् अत्र प्रयोक्तव्यम् सत् न प्रयुज्यते समेन पथा धावति विषमेण पथा धावतीति । द्विद्रोणेन धान्यम् क्रीणाति । त्रिद्रोणेन धान्यम् क्रीणाति । तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् । द्विद्रोणार्थम् द्विद्रोणम् । द्विद्रोणेन हिरण्येन धान्यम् क्रीणाति इति । पञ्चकेन पशून् क्रीणाति इति । अत्र अपि तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् । पञ्चपश्वर्थः पञ्चकः । पञ्चकेन पशून् क्रीणाति इति । साहस्रेण अश्वान् क्रीणाति इति। सहस्रपरिमाणम् साहस्रम् । साहस्रेण हिरण्येन अश्वान् क्रीणाति इति।

KA I,452.2-15 Ro II,789-791 tṛtīyāvidhāne prakṛtyādibhyaḥ upasaṅkhyānam . tṛtīyāvidhāne prakṛtyādibhyaḥ upasaṅkhyānam kartavyam . tṛtīyāvidhāne prakṛtyādibhyaḥ upasaṅkhyānam . prakṛtyā abhirūpaḥ prakṛtyā darśanīyaḥ . prāyeṇa yājñikāḥ prāyeṇa vaiyākaraṇāḥ . māṭharaḥ asmi gotreṇa. gārgyaḥ asmi gotreṇa . samena dhāvati . viṣameṇa dhāvati . dvidroṇena dhānyam krīṇāti . tridroṇena dhānyam krīṇāti . pañcakena paśūn krīṇāti . sāhasreṇa aśvān krīṇāti. tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . kartṛkaraṇayoḥ tṛtīyā iti eva siddham . iha tāvat prakṛtyā abhirūpaḥ prakṛtyā darśanīyaḥ iti prakṛtikṛtam tasya ābhirūpyam . prāyeṇa yājñikāḥ prāyeṇa vaiyākaraṇāḥ iti . eṣaḥ tatra prāyaḥ yena te adhīyate . māṭharaḥ asmi gotreṇa. gārgyaḥ asmi gotreṇa iti . etena aham sañjñāye . samena dhāvati . viṣameṇa dhāvati . idam atra prayoktavyam sat na prayujyate samena pathā dhāvati viṣameṇa pathā dhāvatīti . dvidroṇena dhānyam krīṇāti . tridroṇena dhānyam krīṇāti . tādarthyāt tācchabdyam . dvidroṇārtham dvidroṇam . dvidroṇena hiraṇyena dhānyam krīṇāti iti . pañcakena paśūn krīṇāti iti . atra api tādarthyāt tācchabdyam . pañcapaśvarthaḥ pañcakaḥ . pañcakena paśūn krīṇāti iti . sāhasreṇa aśvān krīṇāti iti. sahasraparimāṇam sāhasram . sāhasreṇa hiraṇyena aśvān krīṇāti iti.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५२।१७-४५३।७ रो इइ,७९१-७९३ किम् उदाहरणम् । तिलैः सह माषान् वपति इति । न एतत् अस्ति । तिलैः मिश्रीकृत्य माषाः उप्यन्ते । तत्र करणे इति एव सिद्धम् । इदम् तर्हि । पुत्रेण सह आगतः देवदत्तः इति । अप्रधाने कर्तरि तृतीया यथा स्यात् । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । प्रधाने कर्तरि लादयः भवन्ति इति प्रधानकर्ता क्तेन अभिधीयते यः च अप्रधानम् सिद्धा तत्र कर्तरि इति एव तृतीया । इदम् तर्हि । पुत्रेण सह आगमनम् देवदत्तस्य इति । षष्ठी अत्र बाधिका भविष्यति । इदम् तर्हि । पुत्रेण सह स्थूलः । पुत्रेण सह पिङ्गलः इति । इदम् च अपि उदाहरणम् तिलैः सह माषान् वपति इति । ननु च उक्तम् तिलैः मिश्रीकृत्य माषाः उप्यन्ते । तत्र करणे इति एव सिद्धम् इति । भवेत् सिद्धम् यदा तिलैः मिश्रीकृत्य उप्येरन् । यदा तु खलु कस्य चिन् माषबीजावापः उपस्थितः तदर्थम् च क्षेत्रम् उपार्जितम् तत्र अन्यत् अपि किं चिद् उप्यते यदि भविष्यति भविष्यति इति तदा न सिध्यति । सहयुक्ते अप्रधानवचनम् अनर्थकम् उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिबलीयस्त्वात् अन्यत्र अपि । सहयुक्ते अप्रधानवचनम् अनर्थकम् । किं कारणम् । उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिबलीयस्त्वात् । अन्यत्र अपि कारकविभक्तिर्बलीयसी इति प्रथमा भविष्यति । क्व अन्यत्र । गाः स्वामी व्रजति इति ।

KA I,452.17-453.7 Ro II,791-793 kim udāharaṇam . tilaiḥ saha māṣān vapati iti . na etat asti . tilaiḥ miśrīkṛtya māṣāḥ upyante . tatra karaṇe iti eva siddham . idam tarhi . putreṇa saha āgataḥ devadattaḥ iti . apradhāne kartari tṛtīyā yathā syāt . etat api na asti prayojanam . pradhāne kartari lādayaḥ bhavanti iti pradhānakartā ktena abhidhīyate yaḥ ca apradhānam siddhā tatra kartari iti eva tṛtīyā . idam tarhi . putreṇa saha āgamanam devadattasya iti . ṣaṣṭhī atra bādhikā bhaviṣyati . idam tarhi . putreṇa saha sthūlaḥ . putreṇa saha piṅgalaḥ iti . idam ca api udāharaṇam tilaiḥ saha māṣān vapati iti . nanu ca uktam tilaiḥ miśrīkṛtya māṣāḥ upyante . tatra karaṇe iti eva siddham iti . bhavet siddham yadā tilaiḥ miśrīkṛtya upyeran . yadā tu khalu kasya cin māṣabījāvāpaḥ upasthitaḥ tadartham ca kṣetram upārjitam tatra anyat api kiṃ cid upyate yadi bhaviṣyati bhaviṣyati iti tadā na sidhyati . sahayukte apradhānavacanam anarthakam upapadavibhakteḥ kārakavibhaktibalīyastvāt anyatra api . sahayukte apradhānavacanam anarthakam . kiṃ kāraṇam . upapadavibhakteḥ kārakavibhaktibalīyastvāt . anyatra api kārakavibhaktirbalīyasī iti prathamā bhaviṣyati . kva anyatra . gāḥ svāmī vrajati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५३।९-१४ रो इइ,७९३-७९४ इह कस्मात् न भवति । अक्षि काणम् अस्य इति । अङ्गात् विकृतात् तद्विकारतः चेत् अङ्गिनः वचनम् । अङ्गात् विकृतात् तृतीया वक्तव्या तेन एव चेत् विकारेण अङ्गी द्योत्यते इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अङ्गशब्दः अयम् समुदायशब्दः येन इति च करणे एषा तृतीया । येन अवयवेन समुदायः अङ्गी द्योत्यते तस्मिन् भवितव्यम् न च एतेन अवयवेन समुदायः द्योत्यते ।

KA I,453.9-14 Ro II,793-794 iha kasmāt na bhavati . akṣi kāṇam asya iti . aṅgāt vikṛtāt tadvikārataḥ cet aṅginaḥ vacanam . aṅgāt vikṛtāt tṛtīyā vaktavyā tena eva cet vikāreṇa aṅgī dyotyate iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . aṅgaśabdaḥ ayam samudāyaśabdaḥ yena iti ca karaṇe eṣā tṛtīyā . yena avayavena samudāyaḥ aṅgī dyotyate tasmin bhavitavyam na ca etena avayavena samudāyaḥ dyotyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५३।१६-२३ रो इइ,७९४-७९५ इत्थम्भूतलक्षणे तत्स्थे प्रतिषेधः । इत्थम्भूतलक्षणे तत्स्थे प्रतिषेधः वक्तव्यः । अपि भवान्कमण्डलुपाणिम् छात्रम द्राक्षीत् इति । न वा इत्थम्भूतस्य लक्षणेन अपृथग्भावात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । इत्थम्भूतस्य लक्षणेन अपृथग्भावात् । यत्र इत्थम्भूतस्य पृथग्भूतम् लक्षणम् तत्र भवितव्यम् । न च अत्र इत्थम्भूतस्य पृथग्भूतम् लक्षणम् । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । तथा हि अयम् प्राधान्येन लक्षणम् प्रतिनिर्दिशति । इत्थम्भूतस्य लक्षणम् इत्थंभूतलक्षणम् तस्मिन् नित्थंभूतलक्षणे इति ।

KA I,453.16-23 Ro II,794-795 itthambhūtalakṣaṇe tatsthe pratiṣedhaḥ . itthambhūtalakṣaṇe tatsthe pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . api bhavānkamaṇḍalupāṇim chātrama drākṣīt iti . na vā itthambhūtasya lakṣaṇena apṛthagbhāvāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . itthambhūtasya lakṣaṇena apṛthagbhāvāt . yatra itthambhūtasya pṛthagbhūtam lakṣaṇam tatra bhavitavyam . na ca atra itthambhūtasya pṛthagbhūtam lakṣaṇam . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . tathā hi ayam prādhānyena lakṣaṇam pratinirdiśati . itthambhūtasya lakṣaṇam itthaṃbhūtalakṣaṇam tasmin nitthaṃbhūtalakṣaṇe iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५४।२-१६ रो इइ,७९६ सञ्ज्ञः कृत्प्रयोगे षष्ठी विप्रतिषेधेन । सञ्ज्ञः अन्यतरस्याम् कर्मणि इति एतस्मात् कृप्रयोगे षष्ठी भवति विप्रतिषेधेन । सञ्ज्ञः अन्यतरस्याम् इति अस्य अवकाशः । मातरम् सञ्जानीते । मात्रा सञ्जानीते । कृत्प्रयोगे षष्ठ्याः अवकाशः । इध्मप्रव्रश्चनः पलाशशातनः । इह उभयम् प्राप्नोति । मातुः सञ्ज्ञाता । पितुः सञ्ज्ञाता इति । षष्ठी भवति विप्रतिषेधेन । उपपदविभक्तेः च उपपदविभक्तिः । उपपदविभक्तेः च उपपदविभक्तिः भवति विप्रतिषेधेन । अन्यारादितरेर्तदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते इति अस्य अवकाशः । अन्यः देवदत्तात् । स्वामीश्वराधिपतिदायादसाक्षिप्रतिभूप्रसूतैः च इति अस्य अवकाशः । गोषु स्वामी । गवां स्वामी । इह उभयम् प्राप्नोति । अन्यः गोषु स्वामी । अन्यः गवां स्वामी इति । स्वामीश्वराधिपति इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन । न एषः युक्त्ः विप्रतिषेधः । न हि अत्र गावः अन्ययुक्ताः । कः तर्हि । स्वामी । एवम् तर्हि तुल्यार्थः अतुलोपमाभ्याम् तृतीया अन्यतरस्याम् इति अस्य अवकाशः । तुल्यः देवदत्तस्य । तुल्यः देवदत्तेन इति । स्वामीश्वराधिपति इति अस्य वकाशः सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति । तुल्यः गोभिः स्वामी । तुल्यः गवां स्वामी इति । तुल्यार्थः रतुलोपमाभ्याम् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

KA I,454.2-16 Ro II,796 sañjñaḥ kṛtprayoge ṣaṣṭhī vipratiṣedhena . sañjñaḥ anyatarasyām karmaṇi iti etasmāt kṛprayoge ṣaṣṭhī bhavati vipratiṣedhena . sañjñaḥ anyatarasyām iti asya avakāśaḥ . mātaram sañjānīte . mātrā sañjānīte . kṛtprayoge ṣaṣṭhyāḥ avakāśaḥ . idhmapravraścanaḥ palāśaśātanaḥ . iha ubhayam prāpnoti . mātuḥ sañjñātā . pituḥ sañjñātā iti . ṣaṣṭhī bhavati vipratiṣedhena . upapadavibhakteḥ ca upapadavibhaktiḥ . upapadavibhakteḥ ca upapadavibhaktiḥ bhavati vipratiṣedhena | anyārāditarertadikśabdāñcūttarapadājāhiyukte iti asya avakāśaḥ . anyaḥ devadattāt . svāmīśvarādhipatidāyādasākṣipratibhūprasūtaiḥ ca iti asya avakāśaḥ . goṣu svāmī . gavāṃ svāmī . iha ubhayam prāpnoti . anyaḥ goṣu svāmī . anyaḥ gavāṃ svāmī iti . svāmīśvarādhipati iti etat bhavati vipratiṣedhena . na eṣaḥ yuktḥ vipratiṣedhaḥ . na hi atra gāvaḥ anyayuktāḥ . kaḥ tarhi . svāmī . evam tarhi tulyārthaḥ atulopamābhyām tṛtīyā anyatarasyām iti asya avakāśaḥ . tulyaḥ devadattasya . tulyaḥ devadattena iti . svāmīśvarādhipati iti asya vakāśaḥ saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti . tulyaḥ gobhiḥ svāmī . tulyaḥ gavāṃ svāmī iti . tulyārthaḥ ratulopamābhyām iti etat bhavati vipratiṣedhena .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५४।१८-४५५।२ रो इइ,७९७ निमित्तकारणहेतुषु सर्वासाम् प्रायदर्शनम् । निमित्तकारणहेतुषु सर्वा विभक्तयः प्रायेण दृश्यन्ते इति वक्तव्यम् । किम् निमित्तम् वसति । केन निमित्तेन वसति । कस्मै निमित्ताय वसति । कस्मात् निमित्तात् वसति । कस्य निमित्तस्य वसति । कस्मिन् निमित्ते वसति । किम् कारणम् वसति । केन कारणेन वसति । कस्मै कारणाय वसति । कस्मात् कारणात् वसति । कस्य कारणस्य वसति । कस्मिन् कारणे वसति । कः हेतुः वसति । कम् हेतुम् वसति । केन हेतुना वसति । कस्मै हेतवे वसति । कस्मात् हेतोः वसति । कस्य हेतोः वसति । कस्मिन् हेतौ वसति ।

KA I,454.18-455.2 Ro II,797 nimittakāraṇahetuṣu sarvāsām prāyadarśanam . nimittakāraṇahetuṣu sarvā vibhaktayaḥ prāyeṇa dṛśyante iti vaktavyam . kim nimittam vasati . kena nimittena vasati . kasmai nimittāya vasati . kasmāt nimittāt vasati . kasya nimittasya vasati . kasmin nimitte vasati . kim kāraṇam vasati . kena kāraṇena vasati . kasmai kāraṇāya vasati . kasmāt kāraṇāt vasati . kasya kāraṇasya vasati . kasmin kāraṇe vasati . kaḥ hetuḥ vasati . kam hetum vasati . kena hetunā vasati . kasmai hetave vasati . kasmāt hetoḥ vasati . kasya hetoḥ vasati . kasmin hetau vasati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५५।४-४५६। ५ रो इइ,७९७-८०० पञ्चमीविधाने ल्यब्लोपे कर्मणि उपसङ्ख्यानम् । पञ्चमीविधाने ल्यब्लोपे कर्मणि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । प्रासादम् आरुह्य प्रेक्षते । प्रासादात्प्रेक्षते । अधिकरणे च । अधिकरणे च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । आसनात् प्रेक्षते । शयनात् प्रेक्षते । प्रश्नाख्यानयोः च । प्रश्नाख्यानयोः च पञ्चमी वक्तव्या । कुतः भवान् । पाटलिपुत्रात् । यतः च अध्वकालनिर्माणम् । यतः च अध्वकालनिर्माणम् तत्र पञ्चमी वक्तव्या । गवीधुमतः सावकाश्यईम् चत्वारि योजनानि । कार्तिक्याः आग्रहायणी मासे । तद्युक्तात् काले सप्तमी । तद्युक्तात् काले सप्तमी वक्तव्या । कार्तिक्याः आग्रहायणी मासे । अध्वनः प्रथमा च । अध्वनः प्रथमा च सप्तमी च वक्तय्वा । गवीधुमतः सावकाश्यईम् चत्वारि योजनानि चतुर्षु योजनेषु । तत् तर्हि इदं बहु वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अपादाने इति एव सिद्धम् । इह तावत् प्रासादात् प्रेक्षते । शयनात् प्रेक्षते इति । अपक्रामति तत् तस्मात् दर्शनम् । यदि अपक्रामति किम् न अत्यन्ताय अपक्रामति । सन्ततत्वात् । अथ वा अन्यान्यप्रादुर्भावा । प्रश्नाख्यानयोः च पञ्चमी वक्तव्या इति । इदम् अत्र प्रयोक्तव्यम् सत् न प्रयुज्यते । कुतः भवान् आगच्छति । पाटलिपुत्रात् आगच्छमि इति । यतः च अध्वकालनिर्माणम् तत्र पञ्चमी वक्तव्या इति । इदम् अत्र प्रयोक्तव्यम् सत् न प्रयुज्यते गवीधुमतः निःसृत्य साङ्काश्यम् चत्वारि योजनानि । कार्तिक्याः आग्रहायणी मासे इति । इदम् अत्र प्रयोक्तव्यम् सत् न प्रयुज्यते । कार्त्तिक्याः प्रभृति आग्रहायणी मास इति । तद्युक्तात् काले सप्तमी वक्तव्या इति । इदम् अत्र प्रयोक्तव्यम् सत् न प्रयुज्यते । कार्त्तिक्याः आग्रहायणी गते मासे इति । अध्वनः प्रथमा च सप्तमी च इति । इदम् अत्र प्रयोक्तव्यम् सत् न प्रयुज्यते । गवीधुमतो निःसृत्य यदा चत्वारि योजनानि गतानि भवन्ति ततः साङ्काश्यम् । चतुर्षु योजनेषु गतेषु साङ्काश्यम् इति ।

KA I,455.4-456. 5 Ro II,797-800 pañcamīvidhāne lyablope karmaṇi upasaṅkhyānam . pañcamīvidhāne lyablope karmaṇi upasaṅkhyānam kartavyam . prāsādam āruhya prekṣate . prāsādātprekṣate . adhikaraṇe ca . adhikaraṇe ca upasaṅkhyānam kartavyam . āsanāt prekṣate . śayanāt prekṣate . praśnākhyānayoḥ ca . praśnākhyānayoḥ ca pañcamī vaktavyā . kutaḥ bhavān . pāṭaliputrāt . yataḥ ca adhvakālanirmāṇam . yataḥ ca adhvakālanirmāṇam tatra pañcamī vaktavyā . gavīdhumataḥ sāvakāśyaīm catvāri yojanāni . kārtikyāḥ āgrahāyaṇī māse . tadyuktāt kāle saptamī . tadyuktāt kāle saptamī vaktavyā . kārtikyāḥ āgrahāyaṇī māse . adhvanaḥ prathamā ca . adhvanaḥ prathamā ca saptamī ca vaktayvā . gavīdhumataḥ sāvakāśyaīm catvāri yojanāni caturṣu yojaneṣu . tat tarhi idaṃ bahu vaktavyam . na vaktavyam . apādāne iti eva siddham . iha tāvat prāsādāt prekṣate . śayanāt prekṣate iti . apakrāmati tat tasmāt darśanam . yadi apakrāmati kim na atyantāya apakrāmati . santatatvāt . atha vā anyānyaprādurbhāvā . praśnākhyānayoḥ ca pañcamī vaktavyā iti . idam atra prayoktavyam sat na prayujyate . kutaḥ bhavān āgacchati . pāṭaliputrāt āgacchami iti . yataḥ ca adhvakālanirmāṇam tatra pañcamī vaktavyā iti . idam atra prayoktavyam sat na prayujyate gavīdhumataḥ niḥsṛtya sāṅkāśyam catvāri yojanāni . kārtikyāḥ āgrahāyaṇī māse iti . idam atra prayoktavyam sat na prayujyate . kārttikyāḥ prabhṛti āgrahāyaṇī māsa iti . tadyuktāt kāle saptamī vaktavyā iti . idam atra prayoktavyam sat na prayujyate . kārttikyāḥ āgrahāyaṇī gate māse iti . adhvanaḥ prathamā ca saptamī ca iti . idam atra prayoktavyam sat na prayujyate . gavīdhumato niḥsṛtya yadā catvāri yojanāni gatāni bhavanti tataḥ sāṅkāśyam . caturṣu yojaneṣu gateṣu sāṅkāśyam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५६।७-८ रो इइ,८०० अञ्चूत्तरपदग्रहणम् किमर्थम् न दिक्शब्दैः योगे इति एव सिद्धम् । षष्ठी अतसर्थप्रत्ययेन इति वक्ष्यति । तस्य अयम् पुरस्तात् अपकर्षः ।

KA I,456.7-8 Ro II,800 añcūttarapadagrahaṇam kimartham na dikśabdaiḥ yoge iti eva siddham . ṣaṣṭhī atasarthapratyayena iti vakṣyati . tasya ayam purastāt apakarṣaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५६।१०-१५ रो इइ,८०१ अर्थग्रहणम् किमर्थम् । षष्ठी अतस्प्रत्ययेन इति उच्यमाने इह एव स्यात् । दक्षिणतो ग्रामस्य उत्तरतो ग्रामस्य इति । इह न स्यात् । उपरि ग्रामस्य उपरिष्टात् ग्रामस्य इति । अर्थग्रहणे पुनः क्रियमाणे अतस्प्रत्ययेन च सिद्धम् भवति यः च अन्यः तेन समानार्थः । अथ प्रत्ययग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् । प्राक् ग्रामात् प्रत्यक् ग्रामात् । अञ्चूत्तरपदस्य अपि एतत् प्रयोजनम् उक्तम् । तत्र अन्यतरत् शक्यम् अकर्तुम् ।

KA I,456.10-15 Ro II,801 arthagrahaṇam kimartham . ṣaṣṭhī ataspratyayena iti ucyamāne iha eva syāt . dakṣiṇato grāmasya uttarato grāmasya iti . iha na syāt . upari grāmasya upariṣṭāt grāmasya iti . arthagrahaṇe punaḥ kriyamāṇe ataspratyayena ca siddham bhavati yaḥ ca anyaḥ tena samānārthaḥ . atha pratyayagrahaṇam kimartham . iha mā bhūt . prāk grāmāt pratyak grāmāt . añcūttarapadasya api etat prayojanam uktam . tatra anyatarat śakyam akartum .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५६।१६-४५७।१५ रो इइ,८०१-८०३ पृथगादिषु पञ्चमीविधानम् । पृथगादिषु पञ्चमीविधेया । पृथक् देवदत्तात् । किमर्थम् न प्रकृतम् पञ्चमीग्रहणम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । अपादाने पञ्चमी इति। अनधिकारात् । अनधिकारः सः । अधिकारे हि द्वितीयाषष्ठीविषये प्रतिषेधः । अधिकारे हि द्वितीयाषष्ठीविषये प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् । दक्षिणेन ग्रामम् , दक्षिणतः ग्रामस्य । एवम् तर्हि अन्यतरस्याङ्ग्रहणसामर्थ्यात् पञ्चमी भविष्यति । अस्ति अन्यत् अन्यतरस्याङ्ग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् । यस्याम् न अप्राप्तायाम् तृतीया आरभ्यते सा यथा स्यात् । कस्याम् च न अप्राप्तायाम् । अन्ततः षष्ठ्याम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । अपादाने पञ्चमी इति । ननु च उक्तम् अनधिकारः सः अधिकारे हि द्वितीयाषष्ठीविषये प्रतिषेधः इति । एवम् तर्हि सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते । अपादाने पञ्चमी । अन्यारादितरर्तेदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते पञ्चमी । षष्ठी अतसर्थप्रत्ययेन अन्यारादिभिः योगे पञ्चमी । एनपा द्वितीया अन्यारादिभिर्योगे पञ्चमी । पृथग्विनानानाभिः तृतीया अन्यतरस्याम् । पञ्चमीग्रहणम् अनुवर्तते अन्यारादिभिः योगे इति निवृत्तम् । अथ वा मण्डूकगतयः अधिकाराः । तत्। यथा मण्डूकाः उत्प्लुत्य उत्प्लुत्य गच्छन्ति तद्वत् अधिकाराः । अथ वा अन्यवचनात् चकाराकरणात् प्रकृतस्य अपवादः विज्ञायते यथा उत्सर्गेण प्रसक्तस्य । अन्यस्या विभक्तेः वचनात् चकारस्य अनुकर्षणार्थस्य अकरणात् प्रकृतायः पञ्चम्याः द्वितीयाषष्ठ्यौ बाधिके भविष्यतः यथा उत्सर्गेण प्रसक्तस्य अपवादः बाधकः भवति । अथ वा वक्ष्यति एतत् । अनुवर्तन्ते च नाम विधयः । न च अनुवर्तनात् एव भवन्ति । किम् तर्हि । यत्नात् भवन्ति इति ।

KA I,456.16-457.15 Ro II,801-803 pṛthagādiṣu pañcamīvidhānam . pṛthagādiṣu pañcamīvidheyā . pṛthak devadattāt . kimartham na prakṛtam pañcamīgrahaṇam anuvartate . kva prakṛtam . apādāne pañcamī iti. anadhikārāt . anadhikāraḥ saḥ . adhikāre hi dvitīyāṣaṣṭhīviṣaye pratiṣedhaḥ . adhikāre hi dvitīyāṣaṣṭhīviṣaye pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ syāt . dakṣiṇena grāmam , dakṣiṇataḥ grāmasya . evam tarhi anyatarasyāṅgrahaṇasāmarthyāt pañcamī bhaviṣyati . asti anyat anyatarasyāṅgrahaṇasya prayojanam . kim . yasyām na aprāptāyām tṛtīyā ārabhyate sā yathā syāt . kasyām ca na aprāptāyām . antataḥ ṣaṣṭhyām . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . apādāne pañcamī iti . nanu ca uktam anadhikāraḥ saḥ adhikāre hi dvitīyāṣaṣṭhīviṣaye pratiṣedhaḥ iti . evam tarhi sambandham anuvartiṣyate . apādāne pañcamī . anyārāditarartedikśabdāñcūttarapadājāhiyukte pañcamī . ṣaṣṭhī atasarthapratyayena anyārādibhiḥ yoge pañcamī . enapā dvitīyā anyārādibhiryoge pañcamī . pṛthagvinānānābhiḥ tṛtīyā anyatarasyām . pañcamīgrahaṇam anuvartate anyārādibhiḥ yoge iti nivṛttam . atha vā maṇḍūkagatayaḥ adhikārāḥ . tat. yathā maṇḍūkāḥ utplutya utplutya gacchanti tadvat adhikārāḥ . atha vā anyavacanāt cakārākaraṇāt prakṛtasya apavādaḥ vijñāyate yathā utsargeṇa prasaktasya . anyasyā vibhakteḥ vacanāt cakārasya anukarṣaṇārthasya akaraṇāt prakṛtāyaḥ pañcamyāḥ dvitīyāṣaṣṭhyau bādhike bhaviṣyataḥ yathā utsargeṇa prasaktasya apavādaḥ bādhakaḥ bhavati . atha vā vakṣyati etat . anuvartante ca nāma vidhayaḥ . na ca anuvartanāt eva bhavanti . kim tarhi . yatnāt bhavanti iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५७।१७-२३ रो इइ,८०३-८०४ दूरान्तिकार्थेभ्यः पञ्चमीविधाने तद्युक्तात् पञ्चमीप्रतिषेधः । दूरान्तिकार्थेभ्यः पञ्चमीविधाने तद्युक्तात्पञ्चम्याः प्रतिषेधः वक्तव्यः । दूराद् ग्रामस्य । न वा तत्र अपि दर्शनात् अप्रतिषेधः । न वा तत्र अपि दर्शनात् पञ्चम्याः प्रतिषेधः अनर्थकः । तत्र अपि पञ्चमी दृश्यते । दूरात् आवसथात् मूत्रम् दूरात् पादावसेचनम् दूरात् च भाव्यम् दस्युभ्यः दूरात् च कुपितात् गुरोः ।

KA I,457.17-23 Ro II,803-804 dūrāntikārthebhyaḥ pañcamīvidhāne tadyuktāt pañcamīpratiṣedhaḥ . dūrāntikārthebhyaḥ pañcamīvidhāne tadyuktātpañcamyāḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . dūrād grāmasya . na vā tatra api darśanāt apratiṣedhaḥ . na vā tatra api darśanāt pañcamyāḥ pratiṣedhaḥ anarthakaḥ . tatra api pañcamī dṛśyate . dūrāt āvasathāt mūtram dūrāt pādāvasecanam dūrāt ca bhāvyam dasyubhyaḥ dūrāt ca kupitāt guroḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५८।२-२९ रो इइ,८०४-८०६ सप्तमीविधाने क्तस्य इन्विषयस्य कर्मणि उप्सङ्ख्यानम् । सप्तमीविधाने क्तस्य इन्विषयस्य कर्मणि उप्सङ्ख्यानम् वक्तव्यम् । अधीती व्याकरणे । परिगणिती याज्ञिक्ये । आम्नाती च्छन्दसि । साध्वसाधुप्रयोगे च । साध्वसाधुप्रयोगे च सप्तमी वक्तव्या । साधुः देवदत्तः मातरि । असाधुः पितरि । कारकार्हाणाम् च कारकत्वे । कारकार्हाणाम् च कारकत्वे सप्तमी वक्तव्या । ऋद्धेषु भुञ्जानेषु दरिद्राः आसते । ब्राह्मणेषु तरत्सु वृषलाः आसते । अकारकार्हाणाम् चाकारकत्वे । अकारकार्हाणाम् चाकारकत्वे सप्तमी वक्तव्या । मूर्खेषु आसीनेषु वृद्धाः भुञ्जते । वृषलेषु आसीनेषु ब्राह्मणाः तरन्ति । तद्विपर्यासे च । तद्विपर्यासे च सप्तमी वक्तव्या । ऋद्धेषु आसीनेषु मूर्खाः भुञ्जते । ब्राह्मणेषु आसीनेषु वृषलाः तरन्ति । निमित्तात् कर्मसंयोगे । निमित्तात्कर्मसंयोगे सप्तमी वक्तव्या । चर्मणि द्वीपिनम् हन्ति । दन्तयोः हन्ति कुञ्जरम् । केषेषु चमरीम् हन्ति । सीम्नि पुष्कलकः हतः ।

KA I,458.2-29 Ro II,804-806 saptamīvidhāne ktasya inviṣayasya karmaṇi upsaṅkhyānam . saptamīvidhāne ktasya inviṣayasya karmaṇi upsaṅkhyānam vaktavyam . adhītī vyākaraṇe . parigaṇitī yājñikye . āmnātī cchandasi . sādhvasādhuprayoge ca . sādhvasādhuprayoge ca saptamī vaktavyā . sādhuḥ devadattaḥ mātari . asādhuḥ pitari . kārakārhāṇām ca kārakatve . kārakārhāṇām ca kārakatve saptamī vaktavyā . ṛddheṣu bhuñjāneṣu daridrāḥ āsate . brāhmaṇeṣu taratsu vṛṣalāḥ āsate . akārakārhāṇām cākārakatve . akārakārhāṇām cākārakatve saptamī vaktavyā . mūrkheṣu āsīneṣu vṛddhāḥ bhuñjate . vṛṣaleṣu āsīneṣu brāhmaṇāḥ taranti . tadviparyāse ca . tadviparyāse ca saptamī vaktavyā . ṛddheṣu āsīneṣu mūrkhāḥ bhuñjate . brāhmaṇeṣu āsīneṣu vṛṣalāḥ taranti . nimittāt karmasaṃyoge . nimittātkarmasaṃyoge saptamī vaktavyā . carmaṇi dvīpinam hanti . dantayoḥ hanti kuñjaram . keṣeṣu camarīm hanti . sīmni puṣkalakaḥ hataḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५८।२१-४५९।१० रो इइ,८०६-८०७ भावलक्षणे सप्तमीविधाने अभावलक्षणे उपसङ्ख्यानम् । भावलक्षणे सप्तमीविधाने अभावलक्षणे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अग्निषु हूयमानेषु प्रस्थितः हुतेषु आगतः । गोषु दुह्यमानासु प्रस्थितः दुग्धासु आगतः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । लक्षणम् हि नाम तत् भवति येन पुनः पुनः लक्ष्यते । सकृत् च असौ कथम् चित् अग्निषु हूयमानेषु प्रस्थितः हुतेषु आगतः गोषु दुह्यमानासु प्रस्थितः दुग्धासु आगतः । सिद्धम् तु भावप्रवृत्तौ यस्य भावारम्भवचनात् । सिद्धमेतत् । कथम् । यस्य भावप्रवृत्तौ द्वितीयः भावः आरभ्यते तत्र सप्तमी वक्तव्या । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् भावलक्षणे सप्तमीविधाने अभावलक्षणे उपसङ्ख्यानम् इति । न एषः दोषः । न खलु अवश्यम् तत् एव लक्षणम् भवति येन पुनः पुनः लक्ष्यते । सकृत् अपि यत् निमित्तत्वाय कल्पते तत् अपि लक्षणम् भवति । तत् यथा । अपि भवान् कमण्डलुपाणिम् छात्रम् अद्राक्षीत् इति । सकृत् असौ कमण्डलुपाणिः दृष्टः छात्रः । तस्य तत् एव लक्षणम् भवति ।

KA I,458.21-459.10 Ro II,806-807 bhāvalakṣaṇe saptamīvidhāne abhāvalakṣaṇe upasaṅkhyānam . bhāvalakṣaṇe saptamīvidhāne abhāvalakṣaṇe upasaṅkhyānam kartavyam . agniṣu hūyamāneṣu prasthitaḥ huteṣu āgataḥ . goṣu duhyamānāsu prasthitaḥ dugdhāsu āgataḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . lakṣaṇam hi nāma tat bhavati yena punaḥ punaḥ lakṣyate . sakṛt ca asau katham cit agniṣu hūyamāneṣu prasthitaḥ huteṣu āgataḥ goṣu duhyamānāsu prasthitaḥ dugdhāsu āgataḥ . siddham tu bhāvapravṛttau yasya bhāvārambhavacanāt . siddhametat . katham . yasya bhāvapravṛttau dvitīyaḥ bhāvaḥ ārabhyate tatra saptamī vaktavyā . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam bhāvalakṣaṇe saptamīvidhāne abhāvalakṣaṇe upasaṅkhyānam iti . na eṣaḥ doṣaḥ . na khalu avaśyam tat eva lakṣaṇam bhavati yena punaḥ punaḥ lakṣyate . sakṛt api yat nimittatvāya kalpate tat api lakṣaṇam bhavati . tat yathā . api bhavān kamaṇḍalupāṇim chātram adrākṣīt iti . sakṛt asau kamaṇḍalupāṇiḥ dṛṣṭaḥ chātraḥ . tasya tat eva lakṣaṇam bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५९।१२-१६ रो इइ,८०७ इह कस्मात् न भवति । कृष्णा गवाम् सम्पन्नक्षीरतमा इति । विभक्ते इति उच्यते । न च एतत् विभक्तम् । विभक्तमेतत् । गोभ्यः कृष्णा विभज्यते । विभक्तम् एव यत् नित्यम् तत्र भवितव्यम् । न च एतत् नित्यम् विभक्तम् । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । विभक्तग्रहणसामर्थ्यात् । यदि हि यत् विभक्तम् च अविभक्तम् च तत्र स्यात् विभाक्तग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् ।

KA I,459.12-16 Ro II,807 iha kasmāt na bhavati . kṛṣṇā gavām sampannakṣīratamā iti . vibhakte iti ucyate . na ca etat vibhaktam . vibhaktametat . gobhyaḥ kṛṣṇā vibhajyate . vibhaktam eva yat nityam tatra bhavitavyam . na ca etat nityam vibhaktam . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . vibhaktagrahaṇasāmarthyāt . yadi hi yat vibhaktam ca avibhaktam ca tatra syāt vibhāktagrahaṇam anarthakam syāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५९।१८-१९ रो इइ,८०८ अप्रत्यादिभिः इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । साधुः देवदत्तः मातरम् परि । मातरम् अनु ।

KA I,459.18-19 Ro II,808 apratyādibhiḥ iti vaktavyam . iha api yathā syāt . sādhuḥ devadattaḥ mātaram pari . mātaram anu .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४५९।२१-२२ रो इइ,८०८ प्रसितः इति उच्यते कः प्रसितः नाम । यः तत्र नित्यम् प्रतिबद्धः । कुतः एतत् । सिनोतिः अयम् बध्नात्यर्थे वर्तते । बद्धः इव असौ तत्र भवति ।

KA I,459.21-22 Ro II,808 prasitaḥ iti ucyate kaḥ prasitaḥ nāma . yaḥ tatra nityam pratibaddhaḥ . kutaḥ etat . sinotiḥ ayam badhnātyarthe vartate . baddhaḥ iva asau tatra bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४६०।२ रो इइ,८०८ इह कस्मात् न भवति । अद्य पुष्यः । अद्य मघा इति । अधिकरणे इति वर्तते ।

KA I,460.2 Ro II,808 iha kasmāt na bhavati . adya puṣyaḥ . adya maghā iti . adhikaraṇe iti vartate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४६१।२-२२ रो इइ,८०९-८१४ प्रातिपदिकग्रहणम् किमर्थम् । उच्चैः नीचैः इति आपि यथा स्यात् । किम् पुनः अत्र प्रथमया प्रार्थ्यते । पदत्वम् । न एतत् अस्ति ।षष्ठ्या अत्र पदत्वम् भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । ग्रामः उचैः ते स्वम् । ग्रामः उच्चैः तव स्वम् । सपूर्वायाः प्रथमायाः विभाषा इति एषः विधिः यथा स्यात् । अथ लिङ्गग्रहणम् किमर्थम् । स्त्री पुमान् नपुंसकम् इति अत अपि यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । एषः एव अत्र प्रातिपदिकार्थः । इदम् तर्हि । कुमारी वृक्षः कुण्डम् इति । अथ परिमाणग्रहणम् किमर्थम् । द्रोणः खारी आढकम् इति अत्र अपि यथा स्यात् । अथ वचनग्रहणम् किमर्थम् । इह समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिः दृश्यते । तत् यथा । गर्गाः शतम् दण्ड्यन्ताम् इति । अर्थिनः च राजानः हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येकम् दण्डयन्ति । सति एतस्मिन् दृष्टान्ते यत्र एतानि समुदितानि भवन्ति तत्र एव स्यात् । द्रोणः खारी आढकम् इति । इह न स्यात् । कुमारी वृक्षः कुण्डम् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । प्रत्येकम् अपि वाक्यपरिसमाप्तिः दृश्यते । तत् यथा वृद्धिगुणसञ्ज्ञे प्रत्येकम् भवतः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् उक्तेषु अपि एकत्वादिषु प्रथमा यथा स्यात् । एकः द्वौ बहवः इति । अथ मात्रग्रहणम् किमर्थम् । एतन्मात्रे एव प्रथमा यथा स्यात् कर्मादिविशिष्टे मा भूत् इति । कटम् करोति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । कर्मादिषु द्वितीयाद्याः विभक्तयः ताः कर्मादिविशिष्टे बाधिकाः भविष्यन्ति । अथ वा आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न कर्मादिविशिष्टे प्रथमा भवति इति यत् अयम् सम्बोधने प्रथमाम् शास्ति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । अस्ति हि अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । सा आमन्त्रितम् इति वक्ष्यामि इति । यत् तर्हि योगविभागम् करोति । इतरथा हि सम्बोधने आमन्त्रितम् इति एव ब्रूयात् । इदम् तर्हि उक्तेषु अपि एकत्वादिषु प्रथमा यथा स्यात् । एकः द्वौ बहवः इति । वचनग्रहणस्य अपि एतत् प्रयोजनम् उक्तम् । अन्यतरत् शक्यम् अकर्तुम् ।

KA I,461.2-22 Ro II,809-814 prātipadikagrahaṇam kimartham . uccaiḥ nīcaiḥ iti āpi yathā syāt . kim punaḥ atra prathamayā prārthyate . padatvam . na etat asti .ṣaṣṭhyā atra padatvam bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . grāmaḥ ucaiḥ te svam . grāmaḥ uccaiḥ tava svam . sapūrvāyāḥ prathamāyāḥ vibhāṣā iti eṣaḥ vidhiḥ yathā syāt . atha liṅgagrahaṇam kimartham . strī pumān napuṃsakam iti ata api yathā syāt . na etat asti prayojanam . eṣaḥ eva atra prātipadikārthaḥ . idam tarhi . kumārī vṛkṣaḥ kuṇḍam iti . atha parimāṇagrahaṇam kimartham . droṇaḥ khārī āḍhakam iti atra api yathā syāt . atha vacanagrahaṇam kimartham . iha samudāye vākyaparisamāptiḥ dṛśyate . tat yathā . gargāḥ śatam daṇḍyantām iti . arthinaḥ ca rājānaḥ hiraṇyena bhavanti na ca pratyekam daṇḍayanti . sati etasmin dṛṣṭānte yatra etāni samuditāni bhavanti tatra eva syāt . droṇaḥ khārī āḍhakam iti . iha na syāt . kumārī vṛkṣaḥ kuṇḍam iti . na etat asti prayojanam . pratyekam api vākyaparisamāptiḥ dṛśyate . tat yathā vṛddhiguṇasañjñe pratyekam bhavataḥ . idam tarhi prayojanam ukteṣu api ekatvādiṣu prathamā yathā syāt . ekaḥ dvau bahavaḥ iti . atha mātragrahaṇam kimartham . etanmātre eva prathamā yathā syāt karmādiviśiṣṭe mā bhūt iti . kaṭam karoti . na etat asti prayojanam . karmādiṣu dvitīyādyāḥ vibhaktayaḥ tāḥ karmādiviśiṣṭe bādhikāḥ bhaviṣyanti . atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na karmādiviśiṣṭe prathamā bhavati iti yat ayam sambodhane prathamām śāsti . na etat asti jñāpakam . asti hi anyat etasya vacane prayojanam . kim . sā āmantritam iti vakṣyāmi iti . yat tarhi yogavibhāgam karoti . itarathā hi sambodhane āmantritam iti eva brūyāt . idam tarhi ukteṣu api ekatvādiṣu prathamā yathā syāt . ekaḥ dvau bahavaḥ iti . vacanagrahaṇasya api etat prayojanam uktam . anyatarat śakyam akartum .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४६१।२३-४६३।७ रो इइ,८१४-८१८ प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमालक्षणे पदसामानाधिकरण्ये उपसङ्ख्यानम् अधिकत्वात् । प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमालक्षणे पदसामानाधिकरण्ये उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । वीरः पुरुषः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । अधिकत्वात् । व्यतिरिक्तः प्रातिपदिकार्थः इति कृत्वा प्रथमा न प्राप्नोति । कथम् व्यतिरिक्तिः । पुरुषे वीरत्वम् । न वा वाक्यार्थत्वात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । वाक्यार्थत्वात् । यत् अत्र आधिक्यम् वाक्यार्थः सः । अथ वा अभिहिते प्रथमा इति एतत् लक्षणम् करिय्ष्यते । अभिहितलक्षणायाम् अनभिहिते प्रथमाविधिः । अभिहितलक्षणायामनभिहिते प्रथमा विधेया । वृक्षः प्लक्षः इति । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । अस्तिः भवन्तीपरः प्रथमपुरुषः अप्रयुज्यमानः अपि अस्ति इति । वृक्षः प्लक्षः । अस्ति इति गम्यते । अभिहितानभिहिते प्रथमाभावः । अभिहितानभ्हिते प्रथमा प्राप्नोति । क्व । प्रासादे आस्ते । शयने आस्ते । सदिप्रत्ययेन अभिहितम् अधिकरणम् इति कृत्वा प्रथमा प्राप्नोति । एवम् तर्हि तिङ्समानाधिकरणे प्रथमा इति एतत् लक्षणं करिष्यते । तिङ्समानाधिकरणे इति चेत् तिङः अप्रयोगे प्रथमाविधिः । तिङ्समानाधिकरणे इति चेत् तिङः अप्रयोगे प्रथमा विधेया । वृक्षः प्लक्ष इति । उक्तम् पूर्वेण । किम् उक्तम् । अस्तिः भवन्तीपरः प्रथमपुरुषः अप्रयुज्यमानः अपि अस्ति इति । वृक्षः प्लक्षः । अस्ति इति गम्यते । शतृशानचोः च निमित्तभावात् तिङः अभावः तयोः अपवादत्वात् । शतृशानचोः च निमित्तभावात् तिङः अभावः । क्व । पचति ओदनम् देवदत्तः इति । किम् कारणम् । तयोः अपवादत्वात् । शतृशानचौ तिङपवादौ । तौ च अत्र बाधकौ । न च अपवादविषये उत्सर्गः अभिनिविशते । पूर्वम् हि अपवादाः अभिनिविशन्ते पश्चात् उत्सर्गः । प्रकल्प्य वा अपवादविषयम् ततः उत्सर्गः अभिनिविशते । तत् न तावत् अत्र कदा चित् तिङादेशो भवति । अपवादौ तावत् शतृशानचौ प्रतीक्षते । पाक्षिकः एषः दोषः । कतरस्मिन् पक्षे । शतृशानचोः द्वैतम् भवति । अप्रथमा वा विधिना आश्रीयते प्रथमा वा प्रतिषेधेन इति । विभक्तिनियमे च अपि द्वैतम् भवति । विभक्तिनियमः वा स्यात् अर्थनियमः वा इति । तत् यदा तावत् अर्थनियमः अप्रथमा च विधिना आश्रीयते तदा एष दोषः भवति । यदा हि विभक्तिनियमः यदि एव अप्रथमा विधिना आश्रीयते अथ अपि प्रथमा प्रतिषेधेन न तदा दोषः भवति

KA I,461.23-463.7 Ro II,814-818 prātipadikārthaliṅgaparimāṇavacanamātre prathamālakṣaṇe padasāmānādhikaraṇye upasaṅkhyānam adhikatvāt . prātipadikārthaliṅgaparimāṇavacanamātre prathamālakṣaṇe padasāmānādhikaraṇye upasaṅkhyānam kartavyam . vīraḥ puruṣaḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . adhikatvāt . vyatiriktaḥ prātipadikārthaḥ iti kṛtvā prathamā na prāpnoti . katham vyatiriktiḥ . puruṣe vīratvam . na vā vākyārthatvāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . vākyārthatvāt . yat atra ādhikyam vākyārthaḥ saḥ . atha vā abhihite prathamā iti etat lakṣaṇam kariyṣyate . abhihitalakṣaṇāyām anabhihite prathamāvidhiḥ . abhihitalakṣaṇāyāmanabhihite prathamā vidheyā . vṛkṣaḥ plakṣaḥ iti . uktam vā . kim uktam . astiḥ bhavantīparaḥ prathamapuruṣaḥ aprayujyamānaḥ api asti iti . vṛkṣaḥ plakṣaḥ . asti iti gamyate . abhihitānabhihite prathamābhāvaḥ . abhihitānabhhite prathamā prāpnoti . kva . prāsāde āste . śayane āste . sadipratyayena abhihitam adhikaraṇam iti kṛtvā prathamā prāpnoti . evam tarhi tiṅsamānādhikaraṇe prathamā iti etat lakṣaṇaṃ kariṣyate . tiṅsamānādhikaraṇe iti cet tiṅaḥ aprayoge prathamāvidhiḥ . tiṅsamānādhikaraṇe iti cet tiṅaḥ aprayoge prathamā vidheyā . vṛkṣaḥ plakṣa iti . uktam pūrveṇa . kim uktam . astiḥ bhavantīparaḥ prathamapuruṣaḥ aprayujyamānaḥ api asti iti . vṛkṣaḥ plakṣaḥ . asti iti gamyate . śatṛśānacoḥ ca nimittabhāvāt tiṅaḥ abhāvaḥ tayoḥ apavādatvāt . śatṛśānacoḥ ca nimittabhāvāt tiṅaḥ abhāvaḥ . kva . pacati odanam devadattaḥ iti . kim kāraṇam . tayoḥ apavādatvāt . śatṛśānacau tiṅapavādau . tau ca atra bādhakau . na ca apavādaviṣaye utsargaḥ abhiniviśate . pūrvam hi apavādāḥ abhiniviśante paścāt utsargaḥ . prakalpya vā apavādaviṣayam tataḥ utsargaḥ abhiniviśate . tat na tāvat atra kadā cit tiṅādeśo bhavati . apavādau tāvat śatṛśānacau pratīkṣate . pākṣikaḥ eṣaḥ doṣaḥ . katarasmin pakṣe . śatṛśānacoḥ dvaitam bhavati . aprathamā vā vidhinā āśrīyate prathamā vā pratiṣedhena iti . vibhaktiniyame ca api dvaitam bhavati . vibhaktiniyamaḥ vā syāt arthaniyamaḥ vā iti . tat yadā tāvat arthaniyamaḥ aprathamā ca vidhinā āśrīyate tadā eṣa doṣaḥ bhavati . yadā hi vibhaktiniyamaḥ yadi eva aprathamā vidhinā āśrīyate atha api prathamā pratiṣedhena na tadā doṣaḥ bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४६३।९-४६४।२७ रो इइ,८१९-८२५ शेषे इति उच्यते। कः शेषः नाम । कर्मादिभ्यः ये अन्ये अर्थाः सः शेषः । यदि एवम् शेषः न प्रकल्पते । न हि कर्मादिभ्यः अन्ये अर्थाः सन्ति । इह तावत् राज्ञः पुरुषः इति राजा कर्ता पुरुषः सम्प्रदानम् । वृक्षस्य शाखा इति वृक्षः शाख्यायाः अधिकरणम् । तथा यत् एतत् स्वम् नाम चतुर्भिः एतत् प्रकारैः भवति क्रयणात् अपहरणात् याञ्चायाः विनिमयात् इति । अत्र च सर्वत्र कर्मादयः सन्ति। एवम् तर्हि कर्मादीनाम् अविवक्षा शेषः । कथम् पुनः सतः नाम अवाविवक्षा स्यात् । सतः अपि अविवक्षा भवति । तत् यथा । अलोमिका एडका । अनुदरा कन्या इति । असतः च विवक्षा भवति । समुद्रः कुण्डिका । विन्ध्यः वर्धितकम् इति । किमर्थम् पुनः शेषग्रहणम् । प्रत्ययावधारणात् शेषवचनम् । प्रत्ययावधारणात् शेषवचनम् कर्तव्यम् । प्रत्ययाः नियताः अर्थाः अनियताः तत्र षष्ठी प्राप्नोति । तत्र शेषग्रहणम् कर्तव्यम् षष्ठीनियमार्थम् । शेषे एव षष्ठी भवति न अन्यत्र इति । अर्थावधारणात् वा । अथ वा अर्थाः नियताः प्रत्ययाः अनियताः ते शेषे अपि प्राप्नुवन्ति । तत्र शेषग्रहणम् कर्तव्यम् शेषनियमार्थम् । शेषे षष्ठी एव भवति न अन्या इति । अर्थनियमे शेषग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् । अर्थाः नियताः प्रत्ययाः अनियताः । ततः वक्ष्यामि षष्ठी भवति इति । तत् नियमार्थम् भविष्यति । यत्र षष्ठी च अन्या च प्राप्नोति षष्ठी एव तत्र भवति इति । षष्ठी शेषे इति चेत् विशेष्यस्य प्रतिषेधः । षष्ठी शेषे इति चेत् विशेष्यस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । राज्ञः पुरुषः इति अत्र राजा विशेषणम् पुरुषः विशेष्यः । तत्र प्रातिपदिकार्थः व्यतिरिक्तः इति कृत्वा प्रथमा न प्राप्नोति । तत्र षष्ठी स्यात् । तस्याः प्रतिषेधः वक्तव्यः । तत्र प्रथमाविधिः । तत्र षष्ठीम् प्रतिषिध्य प्रथमा विधेया । राज्ञः पुरुषः इति । उक्तम् पूर्वेण । किमुक्तम् । न वा वाक्यार्थत्वात् इति । यदत्रादिख्यम् वाक्यार्थः सः । कुतः नु खलु एतत् पुरुषे यत् आदिख्यम् सः वाक्यार्थः इति न पुनः राजनि यत् आधिक्यम् सः वाक्यार्थः स्यात् । अन्तरेण अपि पुरुषशब्दप्रयोगम् राजनि सः अर्थः गम्यते । न पुनः अन्तरेण राजशब्दप्रयोगम् पुरुषे सः अर्थः गम्यते । अस्ति कारणम् येन एतत् एवम् भवति । किम् कारणम् । राजशब्दात् हि भवान् षष्ठीम् उच्चारयति। अङ्ग हि भवान् पुरुषशब्दात् अपि उच्चारयतु गंस्यते सः अर्थः । ननु च न एतेन एवम् भवितव्यम् । न हि शब्दकृतेन नाम अर्थेन भवितव्यम् । अर्थकृतेन नाम शब्देन भवितव्यम् । तत् एतत् एवम् दृश्यताम् : अर्थरूपम् एव एतत् एवञ्जातीयकम् येन अत्र अन्तरेण अपि पुरुषशब्दप्रयोगम् राजनि सः अर्थः गम्यते । किम् पुनः तत् । स्वामित्वम् । किङ्कृतम् पुनः तत् । स्वकृतम् । तत् यथा : प्रातिपदिकार्थानाम् क्रियाकृताः विशेषाः उपजायन्ते तत्कृताः च आख्याः प्रादुर्भवन्ति कर्म करणम् अपादानं सम्प्रदानम् अधिकरणम् इति । ताः च पुनः विभक्तीनाम् उत्पत्तौ कदा चित् निमित्तत्वेन उपादीयन्ते कदा चित् न । कदा च विभक्तीनाम् उत्पत्तौ निमित्तत्वेन उपादीयन्ते । यदा व्यभिचरन्ति प्रातिपदिकार्थम् । यदा हि न व्यभिचरन्ति आख्याभूताः एव तदा भवन्ति कर्म करणम् अपादानम् सम्प्रदानम् अधिकरणम् इति । यथा एव तर्हि राजनि स्वकृतम् स्वामित्वम् तत्र षष्ठी एवम् पुरुषे अपि स्वामिकृतम् स्वत्वम् । तत्र षष्ठी प्राप्नोति । राजशब्दात् उत्पद्यमानया षष्ठ्या अभिहितः सः अर्थः इति कृत्वा पुरुषशब्दात् षष्ठी न भविष्यति । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति पुरुषस्य राजा इति । भवति । राजशब्दात् तु तदा प्रथमा । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति : राज्ञः पुरुषस्य इति । भवति । बाह्यम् अर्थम् अभिसमीक्ष्य ।

KA I,463.9-464.27 Ro II,819-825 śeṣe iti ucyate. kaḥ śeṣaḥ nāma . karmādibhyaḥ ye anye arthāḥ saḥ śeṣaḥ . yadi evam śeṣaḥ na prakalpate . na hi karmādibhyaḥ anye arthāḥ santi . iha tāvat rājñaḥ puruṣaḥ iti rājā kartā puruṣaḥ sampradānam . vṛkṣasya śākhā iti vṛkṣaḥ śākhyāyāḥ adhikaraṇam . tathā yat etat svam nāma caturbhiḥ etat prakāraiḥ bhavati krayaṇāt apaharaṇāt yāñcāyāḥ vinimayāt iti . atra ca sarvatra karmādayaḥ santi. evam tarhi karmādīnām avivakṣā śeṣaḥ . katham punaḥ sataḥ nāma avāvivakṣā syāt . sataḥ api avivakṣā bhavati . tat yathā . alomikā eḍakā . anudarā kanyā iti . asataḥ ca vivakṣā bhavati . samudraḥ kuṇḍikā . vindhyaḥ vardhitakam iti . kimartham punaḥ śeṣagrahaṇam . pratyayāvadhāraṇāt śeṣavacanam . pratyayāvadhāraṇāt śeṣavacanam kartavyam . pratyayāḥ niyatāḥ arthāḥ aniyatāḥ tatra ṣaṣṭhī prāpnoti . tatra śeṣagrahaṇam kartavyam ṣaṣṭhīniyamārtham . śeṣe eva ṣaṣṭhī bhavati na anyatra iti . arthāvadhāraṇāt vā . atha vā arthāḥ niyatāḥ pratyayāḥ aniyatāḥ te śeṣe api prāpnuvanti . tatra śeṣagrahaṇam kartavyam śeṣaniyamārtham . śeṣe ṣaṣṭhī eva bhavati na anyā iti . arthaniyame śeṣagrahaṇam śakyam akartum . katham . arthāḥ niyatāḥ pratyayāḥ aniyatāḥ . tataḥ vakṣyāmi ṣaṣṭhī bhavati iti . tat niyamārtham bhaviṣyati . yatra ṣaṣṭhī ca anyā ca prāpnoti ṣaṣṭhī eva tatra bhavati iti . ṣaṣṭhī śeṣe iti cet viśeṣyasya pratiṣedhaḥ . ṣaṣṭhī śeṣe iti cet viśeṣyasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . rājñaḥ puruṣaḥ iti atra rājā viśeṣaṇam puruṣaḥ viśeṣyaḥ . tatra prātipadikārthaḥ vyatiriktaḥ iti kṛtvā prathamā na prāpnoti . tatra ṣaṣṭhī syāt . tasyāḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . tatra prathamāvidhiḥ . tatra ṣaṣṭhīm pratiṣidhya prathamā vidheyā . rājñaḥ puruṣaḥ iti . uktam pūrveṇa . kimuktam . na vā vākyārthatvāt iti . yadatrādikhyam vākyārthaḥ saḥ . kutaḥ nu khalu etat puruṣe yat ādikhyam saḥ vākyārthaḥ iti na punaḥ rājani yat ādhikyam saḥ vākyārthaḥ syāt . antareṇa api puruṣaśabdaprayogam rājani saḥ arthaḥ gamyate . na punaḥ antareṇa rājaśabdaprayogam puruṣe saḥ arthaḥ gamyate . asti kāraṇam yena etat evam bhavati . kim kāraṇam . rājaśabdāt hi bhavān ṣaṣṭhīm uccārayati. aṅga hi bhavān puruṣaśabdāt api uccārayatu gaṃsyate saḥ arthaḥ . nanu ca na etena evam bhavitavyam . na hi śabdakṛtena nāma arthena bhavitavyam . arthakṛtena nāma śabdena bhavitavyam . tat etat evam dṛśyatām : artharūpam eva etat evañjātīyakam yena atra antareṇa api puruṣaśabdaprayogam rājani saḥ arthaḥ gamyate . kim punaḥ tat . svāmitvam . kiṅkṛtam punaḥ tat . svakṛtam . tat yathā : prātipadikārthānām kriyākṛtāḥ viśeṣāḥ upajāyante tatkṛtāḥ ca ākhyāḥ prādurbhavanti karma karaṇam apādānaṃ sampradānam adhikaraṇam iti . tāḥ ca punaḥ vibhaktīnām utpattau kadā cit nimittatvena upādīyante kadā cit na . kadā ca vibhaktīnām utpattau nimittatvena upādīyante . yadā vyabhicaranti prātipadikārtham . yadā hi na vyabhicaranti ākhyābhūtāḥ eva tadā bhavanti karma karaṇam apādānam sampradānam adhikaraṇam iti . yathā eva tarhi rājani svakṛtam svāmitvam tatra ṣaṣṭhī evam puruṣe api svāmikṛtam svatvam . tatra ṣaṣṭhī prāpnoti . rājaśabdāt utpadyamānayā ṣaṣṭhyā abhihitaḥ saḥ arthaḥ iti kṛtvā puruṣaśabdāt ṣaṣṭhī na bhaviṣyati . na tarhi idānīm idam bhavati puruṣasya rājā iti . bhavati . rājaśabdāt tu tadā prathamā . na tarhi idānīm idam bhavati : rājñaḥ puruṣasya iti . bhavati . bāhyam artham abhisamīkṣya .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४६५।२-१७ रो इइ,८२६-८२७ कर्मादिषु अकर्मकवद्वचनम् । कर्मादिषु अकर्मकवद्भावः वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । अकर्मकाणाम् भावे लः भवति । भावे लः यथा स्यात् । मातुः स्मर्यते । पितुः स्मर्यते । अथ वत्करणम् किमर्थम् । स्वाश्रयम् अपि यथा स्यात् । माता स्मर्यते । पिता स्मर्यते इति । कर्माभिधाने हि लिङ्गवचनानुपपत्तिः । कर्माभिधाने हि सति लिङ्गवचनयोः अनुपपत्तिः स्यात् । मातुः स्मृतम् । मात्रोः स्मृतम् । माटॄणाम् स्मृतम् इति । मातुः यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् स्मृतशब्दस्य अपि प्राप्नोति । षष्ठीप्रसण्गः च । षष्ठी च प्राप्नोति । कुतः । स्मृतशब्दात् । मातुः सामानाधिकरण्यात् षष्ठी प्राप्नोति । अपरः आह : षष्ठीप्रसङ्गः च । षष्ठी च प्रसङ्क्तव्या । कुतः । मातृशब्दात् । स्मृतशब्देन भिहितम् कर्म इति कृत्वा षष्ठी न प्राप्नोति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अविवक्षिते कर्मणि षष्ठी भवति । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । शेषे इति वर्तते । शेषः च कः । कर्मादीनाम् अविवक्षा शेषः । यदा कर्म विवक्षितम् भवति तदा षष्ठी न भवति । तत् यथा । स्मरामि अहम् मातरम् । स्मरामि अहम् पितरम् इति ।

KA I,465.2-17 Ro II,826-827 karmādiṣu akarmakavadvacanam . karmādiṣu akarmakavadbhāvaḥ vaktavyaḥ . kim prayojanam . akarmakāṇām bhāve laḥ bhavati . bhāve laḥ yathā syāt . mātuḥ smaryate . pituḥ smaryate . atha vatkaraṇam kimartham . svāśrayam api yathā syāt . mātā smaryate . pitā smaryate iti . karmābhidhāne hi liṅgavacanānupapattiḥ . karmābhidhāne hi sati liṅgavacanayoḥ anupapattiḥ syāt . mātuḥ smṛtam . mātroḥ smṛtam . māṭṝṇām smṛtam iti . mātuḥ yat liṅgam vacanam ca tat smṛtaśabdasya api prāpnoti . ṣaṣṭhīprasaṇgaḥ ca . ṣaṣṭhī ca prāpnoti . kutaḥ . smṛtaśabdāt . mātuḥ sāmānādhikaraṇyāt ṣaṣṭhī prāpnoti . aparaḥ āha : ṣaṣṭhīprasaṅgaḥ ca . ṣaṣṭhī ca prasaṅktavyā . kutaḥ . mātṛśabdāt . smṛtaśabdena bhihitam karma iti kṛtvā ṣaṣṭhī na prāpnoti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . avivakṣite karmaṇi ṣaṣṭhī bhavati . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . śeṣe iti vartate . śeṣaḥ ca kaḥ . karmādīnām avivakṣā śeṣaḥ . yadā karma vivakṣitam bhavati tadā ṣaṣṭhī na bhavati . tat yathā . smarāmi aham mātaram . smarāmi aham pitaram iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४६५।१९-२२ रो इइ,८२८ अज्वरिसन्ताप्योः इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । चौरम् सन्तापयति । वृषलम् सन्तापयति । अथ किमर्थम् भाववचनानाम् इति उच्यते यावता रुजार्थाः भाववचनाः एव भवन्ति । भावकर्तृकात् यथा स्यात् । इह मा भूत् । नदी कूलानि रुजति इति ।

KA I,465.19-22 Ro II,828 ajvarisantāpyoḥ iti vaktavyam . iha api yathā syāt . cauram santāpayati . vṛṣalam santāpayati . atha kimartham bhāvavacanānām iti ucyate yāvatā rujārthāḥ bhāvavacanāḥ eva bhavanti . bhāvakartṛkāt yathā syāt . iha mā bhūt . nadī kūlāni rujati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४६६।२-३ रो इइ,८२८-८२९ किम् उदाहरणम् । गाम् घ्नन्ति । गाम् प्रदीव्यन्ति । गाम् सभासद्भ्यः उपहरन्ति । न एतत् अस्ति । पूर्वेण अपि एतत् सिद्धम् । इदम् तर्हि । गामस्य तदहः सभायाम् दीव्येयुः ।

KA I,466.2-3 Ro II,828-829 kim udāharaṇam . gām ghnanti . gām pradīvyanti . gām sabhāsadbhyaḥ upaharanti . na etat asti . pūrveṇa api etat siddham . idam tarhi . gāmasya tadahaḥ sabhāyām dīvyeyuḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४६६।५-६ रो इइ,८२९ हविषः अप्रस्थितस्य । हविषः अप्रस्थितस्य इति वक्तव्यम् । इन्द्राग्निभ्याम् छागम् हविः वपाम् मेदः प्रस्थितम् प्रेष्य ।

KA I,466.5-6 Ro II,829 haviṣaḥ aprasthitasya . haviṣaḥ aprasthitasya iti vaktavyam . indrāgnibhyām chāgam haviḥ vapām medaḥ prasthitam preṣya .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४६६।१०-१७ रो इइ,८३० षष्ठ्यर्थे चतुर्थीवचनम् । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी वक्तव्या । या खर्वेण पिबति तस्यै खर्वः तिस्रः रात्रीः । तस्याः इति प्राप्ते । यः ततः जायते सः भिशस्तः याम् अरण्ये तस्यै स्तेनः याम् पराचीम् तस्यै ह्रीतमुखी अपगगल्भः या स्नाति तस्यै अप्सु मारुकः या अभ्यङ्क्ते तस्यै दुश्चर्मा या प्रलिखते तस्यै खलतिः अपमारी या आङ्क्ते तस्यै काणः या दतः धावते तस्यै श्यावदन् या नखनि निकृन्तते तस्यै कुनखॄ या कृणत्ति तस्यै क्लीबः या रज्जुम् सृजति तस्यै उद्बन्धुकः या पर्णेन पिबति तस्यै उन्मादुकः जायते । अहल्यायै जारः । मनाय्यै तन्तुः । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । योगविभागात् सिद्धम् । चतुर्थी । ततः अर्थे बहुलम् छन्दसि इति ।

KA I,466.10-17 Ro II,830 ṣaṣṭhyarthe caturthīvacanam . ṣaṣṭhyarthe caturthī vaktavyā . yā kharveṇa pibati tasyai kharvaḥ tisraḥ rātrīḥ . tasyāḥ iti prāpte . yaḥ tataḥ jāyate saḥ bhiśastaḥ yām araṇye tasyai stenaḥ yām parācīm tasyai hrītamukhī apagagalbhaḥ yā snāti tasyai apsu mārukaḥ yā abhyaṅkte tasyai duścarmā yā pralikhate tasyai khalatiḥ apamārī yā āṅkte tasyai kāṇaḥ yā dataḥ dhāvate tasyai śyāvadan yā nakhani nikṛntate tasyai kunakhṝ yā kṛṇatti tasyai klībaḥ yā rajjum sṛjati tasyai udbandhukaḥ yā parṇena pibati tasyai unmādukaḥ jāyate . ahalyāyai jāraḥ . manāyyai tantuḥ . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . yogavibhāgāt siddham . caturthī . tataḥ arthe bahulam chandasi iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४६६।१९-४६८।४ रो इइ,८३१-८३६ कृद्ग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् । पचति ओदनम् देवदत्तः इति । कर्तृकर्मणोः षष्ठीविधाने कृद्ग्रहणानर्थक्यम् लप्रतिषेधात् । कर्तृकर्मणोः षष्ठीविधाने कृद्ग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । लप्रतिषेधात् । प्रतिषिध्यते तत्र षष्थी लप्रयोगे न इति । तस्य कर्मकर्त्रर्थम् तर्हि कृद्ग्रहणम् कर्तव्यम् । कृतः ये कर्तृकर्मणी तत्र यथा स्यात् । अन्यस्य ये कर्तृकर्मणी तत्र मा भूत् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । धातोः हि द्वये प्रत्ययाः विधीयन्ते तिङः च कृतः च । तत्र कृत्प्रयोगे इष्यते तिङ्प्रयोगे प्रतिषिध्यते । न ब्रूमः इहार्थम् तस्य कर्मकर्त्रर्थम् कृद्ग्रहणम् कर्तव्यम् इति । किम् तर्हि । उत्तरार्थम् । अव्ययप्रयोगे न इति षष्ठ्याः प्रतिषेधम् वक्ष्यति । सः कृतः अव्ययस्य ये कर्तृकर्मणी तत्र यथा स्यात् । अकृतः अव्ययस्य ये कर्तृकर्मणी तत्र मा भूत् इति । उच्चैः कटानाम् स्रष्टा इति । तस्य कर्मकर्त्रर्थम् इति चेत् प्रतिषेधे अपि तदन्तकर्मकर्तृत्वात् सिद्धम् । कृतः एते कर्तृकर्मणी न अव्ययस्य । अधिकरणम् अत्र अव्ययम् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । उभयप्राप्तौ कर्मणि षष्ठ्याः प्रतिषेधम् वक्ष्यति । सः कृतः ये कर्तृकर्मणी तत्र यथा स्यात् । कृतोः ये कर्तृकर्मणी तत्र मा भूत् इति । आश्चर्यम् इदम् वृत्तम् ओदनस्य च नाम पाकः ब्राह्मणानाम् च प्रादुर्भावः इति । अथ क्रियमाणे अपि कृद्ग्रहणे कस्मात् एव अत्र न भवति । उभयप्राप्तौ इति न एवम् विज्ञायते उभयोः प्राप्तिः उभयप्राप्तिः उभयप्राप्तौ इति । कथम् तर्हि । उभयोः प्राप्तिः यस्मिन् कृति सः अयम् उभयप्राप्तिः कृत् उभयप्राप्तौ इति । अथ वा कृतः ये कर्तृकर्मणी तत्र यथा स्यात् । तद्धितस्य ये कर्तृकर्मणी तत्र मा भूत् इति । कृतपूर्वी कटम् । भुक्तपूर्वी ओदनम् इति । ननु च वाक्येन एव अनेन न भवितव्यम् । द्वितीयया तावत् न भवितव्यम् । किम् कारणम् । क्तेन अभिहितम् कर्म इति कृत्वा । इनिप्रत्ययेन च अपि न उत्पत्तव्यम् । किम् कारणम् । असामर्थ्यात् । कथम् असमार्थ्यम् । सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति । यत् तावत् उच्यते द्वितीयया तावत् न भवितव्यम् । किम् कारणम् । क्तेन अभिहितम् कर्म इति कृत्वा इति । यः असौ कृतकटयोः अभिसंबन्धः सः उत्पन्ने प्रत्यये निवर्तते । अस्ति च करोतेः कटेन सामर्थ्यम् इति कृत्वा द्वितीया भविष्यति । यत् अपि उच्यते इनिप्रत्ययेन च अपि न उत्पत्तव्यम् । किम् कारणम् । असामर्थ्यात् । कथम् असमार्थ्यम् । सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति । न इदम् उभयम् युगपत् भवति वाक्यम् च प्रत्ययः च । यदा वाक्यम् न तदा प्रत्ययः । यदा प्रत्ययः सामान्येन तदा वृत्तिः । तत्र अवश्यं विशेषार्थिना विशेषः अनुप्रयोक्तव्यः । कृतपूर्वी । किम् । कटम् । भुक्तपूर्वी । किम् । ओदनम् इति । अथ वा इदम् प्रयोजनम् कर्तृभूतपूर्वमात्रात् अपि षष्ठीयथा स्यात् । भेदिका देवदत्तस्य यज्ञदत्तस्य काष्ठानाम् इति ।

KA I,466.19-468.4 Ro II,831-836 kṛdgrahaṇam kimartham . iha mā bhūt . pacati odanam devadattaḥ iti . kartṛkarmaṇoḥ ṣaṣṭhīvidhāne kṛdgrahaṇānarthakyam lapratiṣedhāt . kartṛkarmaṇoḥ ṣaṣṭhīvidhāne kṛdgrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . lapratiṣedhāt . pratiṣidhyate tatra ṣaṣthī laprayoge na iti . tasya karmakartrartham tarhi kṛdgrahaṇam kartavyam . kṛtaḥ ye kartṛkarmaṇī tatra yathā syāt . anyasya ye kartṛkarmaṇī tatra mā bhūt iti . na etat asti prayojanam . dhātoḥ hi dvaye pratyayāḥ vidhīyante tiṅaḥ ca kṛtaḥ ca . tatra kṛtprayoge iṣyate tiṅprayoge pratiṣidhyate . na brūmaḥ ihārtham tasya karmakartrartham kṛdgrahaṇam kartavyam iti . kim tarhi . uttarārtham . avyayaprayoge na iti ṣaṣṭhyāḥ pratiṣedham vakṣyati . saḥ kṛtaḥ avyayasya ye kartṛkarmaṇī tatra yathā syāt . akṛtaḥ avyayasya ye kartṛkarmaṇī tatra mā bhūt iti . uccaiḥ kaṭānām sraṣṭā iti . tasya karmakartrartham iti cet pratiṣedhe api tadantakarmakartṛtvāt siddham . kṛtaḥ ete kartṛkarmaṇī na avyayasya . adhikaraṇam atra avyayam . idam tarhi prayojanam . ubhayaprāptau karmaṇi ṣaṣṭhyāḥ pratiṣedham vakṣyati . saḥ kṛtaḥ ye kartṛkarmaṇī tatra yathā syāt . kṛtoḥ ye kartṛkarmaṇī tatra mā bhūt iti . āścaryam idam vṛttam odanasya ca nāma pākaḥ brāhmaṇānām ca prādurbhāvaḥ iti . atha kriyamāṇe api kṛdgrahaṇe kasmāt eva atra na bhavati . ubhayaprāptau iti na evam vijñāyate ubhayoḥ prāptiḥ ubhayaprāptiḥ ubhayaprāptau iti . katham tarhi . ubhayoḥ prāptiḥ yasmin kṛti saḥ ayam ubhayaprāptiḥ kṛt ubhayaprāptau iti . atha vā kṛtaḥ ye kartṛkarmaṇī tatra yathā syāt . taddhitasya ye kartṛkarmaṇī tatra mā bhūt iti . kṛtapūrvī kaṭam . bhuktapūrvī odanam iti . nanu ca vākyena eva anena na bhavitavyam . dvitīyayā tāvat na bhavitavyam . kim kāraṇam . ktena abhihitam karma iti kṛtvā . inipratyayena ca api na utpattavyam . kim kāraṇam . asāmarthyāt . katham asamārthyam . sāpekṣam asamartham bhavati iti . yat tāvat ucyate dvitīyayā tāvat na bhavitavyam . kim kāraṇam . ktena abhihitam karma iti kṛtvā iti . yaḥ asau kṛtakaṭayoḥ abhisaṃbandhaḥ saḥ utpanne pratyaye nivartate . asti ca karoteḥ kaṭena sāmarthyam iti kṛtvā dvitīyā bhaviṣyati . yat api ucyate inipratyayena ca api na utpattavyam . kim kāraṇam . asāmarthyāt . katham asamārthyam . sāpekṣam asamartham bhavati iti . na idam ubhayam yugapat bhavati vākyam ca pratyayaḥ ca . yadā vākyam na tadā pratyayaḥ . yadā pratyayaḥ sāmānyena tadā vṛttiḥ . tatra avaśyaṃ viśeṣārthinā viśeṣaḥ anuprayoktavyaḥ . kṛtapūrvī . kim . kaṭam . bhuktapūrvī . kim . odanam iti . atha vā idam prayojanam kartṛbhūtapūrvamātrāt api ṣaṣṭhīyathā syāt . bhedikā devadattasya yajñadattasya kāṣṭhānām iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४६८।६-१२ रो इइ,८३६ उभयप्राप्तौ कर्मणि षष्ठ्याः प्रतिषेधे अकादिप्रयोगे अप्रतिषेधः । उभयप्राप्तौ कर्मणि षष्ठ्याः प्रतिषेधे अकादिप्रयोगे प्रतिषेधः न भवति इति वक्तव्यम् । भेदिका देवदत्तस्य काष्ठानाम् । चिकीर्षा विष्णुमित्रस्य कटस्य । अपरः आह : अकाकारयोः प्रयोगे प्रतिषेधः न इति वक्तव्यम् । शेषे विभाषा । शोभना खलु पाणिनेः सूत्रस्य कृतिः । शोभना खलु पाणिनिना सूत्रस्य कृतिः । शोभना खलु दाक्षायणस्य सङ्ग्रहस्य कृतिः । शोभना खलु दाक्षायेण सङ्ग्रहस्य कृतिः इति ।

KA I,468.6-12 Ro II,836 ubhayaprāptau karmaṇi ṣaṣṭhyāḥ pratiṣedhe akādiprayoge apratiṣedhaḥ . ubhayaprāptau karmaṇi ṣaṣṭhyāḥ pratiṣedhe akādiprayoge pratiṣedhaḥ na bhavati iti vaktavyam . bhedikā devadattasya kāṣṭhānām . cikīrṣā viṣṇumitrasya kaṭasya . aparaḥ āha : akākārayoḥ prayoge pratiṣedhaḥ na iti vaktavyam . śeṣe vibhāṣā . śobhanā khalu pāṇineḥ sūtrasya kṛtiḥ . śobhanā khalu pāṇininā sūtrasya kṛtiḥ . śobhanā khalu dākṣāyaṇasya saṅgrahasya kṛtiḥ . śobhanā khalu dākṣāyeṇa saṅgrahasya kṛtiḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४६८।१४-२३ रो इइ,८३७-८३८ क्तस्य च वर्तमाने नापुंसके भावे उपसङ्ख्यानम् । क्तस्य च वर्तमाने नापुंसके भावे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् : छात्त्रस्य हसितम् , नटस्य भुक्तम् , मयूरस्य नृत्तम् , कोकिलस्य व्याहृतम् इति । शेषविज्ञानात् सिद्धम् । शेषलक्षणा अत्र षष्ठी भविष्यति । शेषः इति उच्यते । कः च शेषः । कर्मादीनाम् अविवक्षा शेषः । कथम् पुनः सतः नाम अविवक्षा स्यात् यदा छात्रः हसति , नटः भुङ्क्ते , मयूरः नृत्यति , कोकिलः व्याहरति । सतः अपि अविवक्षा भवति । तत् यथा : अलोमिका एडका , अनुदरा कन्या इति । असतः च विवक्षा भवति । समुद्रः कुण्डिका । विन्ध्यः वर्धितकम् इति । यदि एवम् उत्तरत्र चातुःशब्द्यम् प्राप्नोति । इदम् अहेः सृप्तम् , इह अहिना सृप्तम् , इह अहिः सृप्तः , इह अहेः सृप्तम् , ग्रामस्य पार्श्वे ग्रामस्य मध्ये इति । इष्यते एव चातुःशब्द्यम् ।

KA I,468.14-23 Ro II,837-838 ktasya ca vartamāne nāpuṃsake bhāve upasaṅkhyānam . ktasya ca vartamāne nāpuṃsake bhāve upasaṅkhyānam kartavyam : chāttrasya hasitam , naṭasya bhuktam , mayūrasya nṛttam , kokilasya vyāhṛtam iti . śeṣavijñānāt siddham . śeṣalakṣaṇā atra ṣaṣṭhī bhaviṣyati . śeṣaḥ iti ucyate . kaḥ ca śeṣaḥ . karmādīnām avivakṣā śeṣaḥ . katham punaḥ sataḥ nāma avivakṣā syāt yadā chātraḥ hasati , naṭaḥ bhuṅkte , mayūraḥ nṛtyati , kokilaḥ vyāharati . sataḥ api avivakṣā bhavati . tat yathā : alomikā eḍakā , anudarā kanyā iti . asataḥ ca vivakṣā bhavati . samudraḥ kuṇḍikā . vindhyaḥ vardhitakam iti . yadi evam uttaratra cātuḥśabdyam prāpnoti . idam aheḥ sṛptam , iha ahinā sṛptam , iha ahiḥ sṛptaḥ , iha aheḥ sṛptam , grāmasya pārśve grāmasya madhye iti . iṣyate eva cātuḥśabdyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४६९।२-४७०।६ रो इइ,८३८-८४० लादेशे सल्लिड्ग्रहणम् किकिनोः प्रतिषेधार्थम् । लादेशे सल्लिड्गग्रहणम् कर्तव्यम् । सल्लिटोः प्रयोगे न इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । किकिनोः प्रतिषेधार्थम् । किकिनोः अपि प्रयोगे प्रतिषेधः यथा स्यात् । । पपिः सोमं ददिः गाः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । तयोः अलादेशत्वात् । न हि तौ लादेशौ । अथ तौ लादेशौ स्याताम् स्यात् प्रतिषेधः । बाढम् स्यात् । लादेशौ तर्हि भविष्यतः । तत् कथम् । आदृगमहनजनः किकिनौ लिट् च इति लिड्वत् इति वक्ष्यामि । सः तर्हि वतिनिर्देशः कर्तव्यः । न हि अन्तरेण वतिम् अतिदेशः गम्यते । अन्तरेण अपि वतिम् अतिदेशः गम्यते । तत् यथा । एषः ब्रह्मदत्तः । अब्रह्मदत्तम् ब्रह्मदत्तः इति आह । ते मन्यामहे : ब्रह्मदत्तवत् अयम् भवति इति । एवम् इह अपि अलिटम् लिट् इति आह । लिड्वत् इति विज्ञास्यते । उकारप्रयोगे न इति वक्तव्यम् । कटम् चिकीर्षुः । ओदनम् बुभुक्षुः । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । उकारः अपि अत्र निर्दिश्यते । कथम् । प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् । उ उक ऊक ल ऊक लोक इति । उकप्रतिषेधे कमेः भाषायाम् अप्रतिषेधः । उकप्रतिषेधे कमेः भाषायाम् प्रतिषेधः न भवति इति वक्तव्यम् । दस्याः कामुकः । वृषल्याः कामुकः । अव्ययप्रतिषेधे तोसुन्कसुनोः अप्रतिषेधः । अव्ययप्रतिषेधे तोसुन्कसुनोः प्रतिषेधः न भवति इति वक्तव्यम् । पुरा सूर्यस्य उदेतोः आधेयः । पुरा वत्सानाम् अपाकर्तोः । पुरा क्रूरस्य विसृपः विरप्शिन् । शानंश्चानश्शतॄऋणाम् उपसङ्ख्यानम् । शानंश्चानश्शतॄऋणाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । सोमम् पवमानः । नडम् आघ्नानः । अधीयन् पारायणम् । लप्रयोगे न इति प्रतिषेधः न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् । तृन् इति एवम् भविष्यति । कथम् । तृन् इति न इदम् प्रत्ययग्रहणम् । किम् तर्हि । प्रत्याहारग्रहणम् । क्व संनिविष्टानाम् प्रत्याहारः । लटः शतृ इति अतः प्रभृति आ तृनः नकारात् । यदि प्रत्याहारग्रहणम् चौरस्य द्विषन् वृषलस्य द्विषन् अत्र अपि प्राप्नोति । द्विषः शतुः वावचनम् । द्विषः शतुः वा इति वक्तव्यम् । तत् च अवश्यं वक्तव्यम् प्रत्ययग्र्हणे सति प्रतिषेधार्थम् । तत् एव प्रत्याहारग्रहणे सति विध्यर्थम् भविष्यति ।

KA I,469.2-470.6 Ro II,838-840 lādeśe salliḍgrahaṇam kikinoḥ pratiṣedhārtham . lādeśe salliḍgagrahaṇam kartavyam . salliṭoḥ prayoge na iti vaktavyam . kim prayojanam . kikinoḥ pratiṣedhārtham . kikinoḥ api prayoge pratiṣedhaḥ yathā syāt . | papiḥ somaṃ dadiḥ gāḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . tayoḥ alādeśatvāt . na hi tau lādeśau . atha tau lādeśau syātām syāt pratiṣedhaḥ . bāḍham syāt . lādeśau tarhi bhaviṣyataḥ . tat katham . ādṛgamahanajanaḥ kikinau liṭ ca iti liḍvat iti vakṣyāmi . saḥ tarhi vatinirdeśaḥ kartavyaḥ . na hi antareṇa vatim atideśaḥ gamyate . antareṇa api vatim atideśaḥ gamyate . tat yathā . eṣaḥ brahmadattaḥ . abrahmadattam brahmadattaḥ iti āha . te manyāmahe : brahmadattavat ayam bhavati iti . evam iha api aliṭam liṭ iti āha . liḍvat iti vijñāsyate . ukāraprayoge na iti vaktavyam . kaṭam cikīrṣuḥ . odanam bubhukṣuḥ . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . ukāraḥ api atra nirdiśyate . katham . praśliṣṭanirdeśaḥ ayam . u uka ūka la ūka loka iti . ukapratiṣedhe kameḥ bhāṣāyām apratiṣedhaḥ . ukapratiṣedhe kameḥ bhāṣāyām pratiṣedhaḥ na bhavati iti vaktavyam . dasyāḥ kāmukaḥ . vṛṣalyāḥ kāmukaḥ . avyayapratiṣedhe tosunkasunoḥ apratiṣedhaḥ . avyayapratiṣedhe tosunkasunoḥ pratiṣedhaḥ na bhavati iti vaktavyam . purā sūryasya udetoḥ ādheyaḥ . purā vatsānām apākartoḥ . purā krūrasya visṛpaḥ virapśin . śānaṃścānaśśatṝṛṇām upasaṅkhyānam . śānaṃścānaśśatṝṛṇām upasaṅkhyānam kartavyam . somam pavamānaḥ . naḍam āghnānaḥ . adhīyan pārāyaṇam . laprayoge na iti pratiṣedhaḥ na prāpnoti . mā bhūt evam . tṛn iti evam bhaviṣyati . katham . tṛn iti na idam pratyayagrahaṇam . kim tarhi . pratyāhāragrahaṇam . kva saṃniviṣṭānām pratyāhāraḥ . laṭaḥ śatṛ iti ataḥ prabhṛti ā tṛnaḥ nakārāt . yadi pratyāhāragrahaṇam caurasya dviṣan vṛṣalasya dviṣan atra api prāpnoti . dviṣaḥ śatuḥ vāvacanam . dviṣaḥ śatuḥ vā iti vaktavyam . tat ca avaśyaṃ vaktavyam pratyayagrhaṇe sati pratiṣedhārtham . tat eva pratyāhāragrahaṇe sati vidhyartham bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४७०।८-१३ रो इइ,८४०-८४१ अकस्य भविष्यति । अकस्य भविष्यति इति वक्तव्यम् । यवान् लावकः व्रजति । ओदनम् भोजकः व्रजति । सक्तून्पायकः व्रजति । इनः आधमर्ण्ये च । ततः इनः आधमर्ण्ये च भविष्यति च इति वक्तव्यम् । शतम् दायी । सहस्रम् दायी । ग्रामम् गामी ।

KA I,470.8-13 Ro II,840-841 akasya bhaviṣyati . akasya bhaviṣyati iti vaktavyam . yavān lāvakaḥ vrajati . odanam bhojakaḥ vrajati . saktūnpāyakaḥ vrajati . inaḥ ādhamarṇye ca . tataḥ inaḥ ādhamarṇye ca bhaviṣyati ca iti vaktavyam . śatam dāyī . sahasram dāyī . grāmam gāmī .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४७०।१५-४७१।६ रो इइ,८४१-८४२ कर्तृग्रहणम् किमर्थम् । कर्मणि मा भूत् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । भावकर्मणोः कृत्याः विधीयन्ते टत्र कृत्यैः अभिहितत्वात् कर्मणि षष्ठी न भविष्यति । अतः उत्तरम् पठति । भव्यादीनाम् कर्मणः अनभिधानात् कृत्यानाम् कर्तृग्रहणम् । भव्यादीनाम् कर्म कृत्यैः अनभितम् । गेयः माणवकः साम्नाम् । भव्यादीनम् कर्मणः अनभिधानात् कृत्यानाम् कर्तृग्रहणम् क्रियते । किम् उच्यते भव्यादीनाम् कर्म कृत्यैः अनभितम् इति । न इह अपि अनभिहितं भवति । आक्रष्टव्या ग्रांअम् शाखा इति । एवम् तर्हि योगविभागः करिष्यते । कृत्यानाम् । कृत्यानाम् प्रयोगे षष्ठी न भवति इति । किम् उदाहरणम् । ग्रामम् आक्रष्टव्या शाखा । ततः कर्तरि वा इति । इह अपि तर्हि प्राप्नोति । गेयः माणवकः साम्नाम् इति । उभयप्राप्तौ इति वर्तते । ननु च उभयप्राप्तिः एषा । गेयः माणवकः साम्नाम् इति च गेयानि माणवकेन सामानि इति च भवति । उभयप्राप्तिः नाम सा भवति यत्र उभयस्य युगपत्प्रसङ्गः अत्र च यदा कर्मणि न तदा कर्तरि यदा कर्तरि न तदा कर्मणि इति।

KA I,470.15-471.6 Ro II,841-842 kartṛgrahaṇam kimartham . karmaṇi mā bhūt iti . na etat asti prayojanam . bhāvakarmaṇoḥ kṛtyāḥ vidhīyante ṭatra kṛtyaiḥ abhihitatvāt karmaṇi ṣaṣṭhī na bhaviṣyati . ataḥ uttaram paṭhati . bhavyādīnām karmaṇaḥ anabhidhānāt kṛtyānām kartṛgrahaṇam . bhavyādīnām karma kṛtyaiḥ anabhitam . geyaḥ māṇavakaḥ sāmnām . bhavyādīnam karmaṇaḥ anabhidhānāt kṛtyānām kartṛgrahaṇam kriyate . kim ucyate bhavyādīnām karma kṛtyaiḥ anabhitam iti . na iha api anabhihitaṃ bhavati . ākraṣṭavyā grāṃam śākhā iti . evam tarhi yogavibhāgaḥ kariṣyate . kṛtyānām . kṛtyānām prayoge ṣaṣṭhī na bhavati iti . kim udāharaṇam . grāmam ākraṣṭavyā śākhā . tataḥ kartari vā iti . iha api tarhi prāpnoti . geyaḥ māṇavakaḥ sāmnām iti . ubhayaprāptau iti vartate . nanu ca ubhayaprāptiḥ eṣā . geyaḥ māṇavakaḥ sāmnām iti ca geyāni māṇavakena sāmāni iti ca bhavati . ubhayaprāptiḥ nāma sā bhavati yatra ubhayasya yugapatprasaṅgaḥ atra ca yadā karmaṇi na tadā kartari yadā kartari na tadā karmaṇi iti.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.