क्अ इ,४७५।१७-४७७।५ रो इइ,८५१-८५५ बहुप्रकृतिः फलसेनावनस्पतिमृगशकुन्त्क्षुद्रजन्तुधान्यतृणानाम् । फलसेनावनस्पतिमृगशकुन्त्क्षुद्रजन्तुधान्यतृणानाम् द्वन्द्वः विभाषा एकवत् भवति बहुप्रकृतिः इति वक्तव्यम् । फल। बदरामल्कम् बदरामलकनि । सेना । हस्त्यश्वम् हस्त्यश्वाः । वनस्पति । प्लक्षन्यग्रोधम् प्लक्षन्यरोधाः । मृग । रुरुपृषतम् रुरुपृषताः । शकुन्त । हंसचक्रवाकम् हंसचक्रवाकाः । क्षुद्रजन्तु । यूकालिक्षम् यूकालिक्षाः । धान्य । व्रीहियवम् व्रीहियवाः माषतिलम् माषतिलाः । तृण । कुशकासम् कुशकाशाः शरशीर्यम् शरशीर्याः । किम् प्रयोजनम् । बहुप्रकृतिः एव यथा स्यात् । क्व मा भूत् । बदरामलके तिष्ठतः । किम् पुनः अनेन या प्राप्तिः सा नियम्यते आहोस्वित् अविशेषेण । किम् च अतः । यदि अनेन या प्राप्तिः सा नियम्यते प्लक्षन्यग्रोधौ जातिः अप्राणिनाम् इति नित्यः द्वन्द्वैकवद्भावः प्राप्नोति । अथ अविशेषेण न दोषः भवति । यथा न दोषः तथाउ अस्तु । पशुशकुनिद्वन्द्वे विरोधिनाम् पूर्वविप्रतिषिद्धम् । पशुशकुनिद्वन्द्वे येषाम् च विरोधः शाश्वतिकः इति एतत् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । पशुशकुनिद्वन्द्वस्य अवकाशः महाजोरभ्रम् महाजोरभ्राः हंसचक्रवाकम् हंसचक्रवाकाः । येषाम् च विरोधः इति अस्य अवकाशः श्रमणब्राह्मणम् । इह उभयम् प्राप्नोति । काकोलूकम् श्वशृगालम् इति । येषाम् च विरोधः इति एतत् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । सः तर्हि पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उक्तम् तत्र चकारकरणस्य प्रयोजनम् येषाम् च विरोधः शाश्वतिकः तेषाम् द्वन्द्वे एकवचनम् यथा स्यात् । अन्यत् यत् प्राप्नोति तत् मा भूत् इति । अश्ववडवयोः पूर्वलिङ्गत्वात् पशुद्वन्द्वनपुंसकम् । अश्ववडवयोः पूर्वलिङ्गत्वात् पशुद्वन्द्वनपुंसकम् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । अश्ववडवयोः पूर्वलिङ्गत्वस्य अवकाशः । विभाषा पशुद्वन्द्वनपुंसकम् । यदा न पशुद्वन्द्वनपुंसकम् सः अवकाशः । अश्ववडवौ । पशुद्वन्द्वनपुंसकस्य अवकाशः अन्ये पशुद्वन्द्वाः । महाजोरभ्रम् महाजोरभ्राः । पशुद्वन्द्वनपुंसकप्रसङ्गे उभयम् प्राप्नोति । अश्ववडवम् । पशुद्वन्द्वनपुंसकम् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । सः तर्हि पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । प्रतिपदविधानात् सिद्धम् । प्रतिपदम् अत्र नपुंसकम् विधीयते । अश्ववडवपूर्वापर इति । एकवचनम् अनर्थकम् समाहारैकत्वात् । एकवद्भावः अनर्थकः । किम् कारणम् । समाहारैकत्वात् । एकः अयम् अर्थः समाहारः नाम । तस्य एकत्वात् एकवचनम् भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । एतत् ज्ञास्यामि । इह नित्यः विधिः इह विभाषा इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति सर्वः द्वन्द्वः विभाषा एकवत् भवति इति यत् अयम् तिष्यपुनर्वस्वोः नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनम् नित्यम् इति आह । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । सः नपुंसकम् इति वक्ष्यामि इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । लिङ्गम् अशिष्यम् लोकाश्रयत्वात् लिङ्गस्य । न तर्हि इदानीम् इदम् वक्तव्यम् । वक्तव्यम् च । किम् प्रयोजनम् । पूर्वत्र नित्यार्थम् उत्तरत्र व्यभिचारार्थम् विभाषा वृक्षमृग इति ।
KA I,475.17-477.5 Ro II,851-855 bahuprakṛtiḥ phalasenāvanaspatimṛgaśakuntkṣudrajantudhānyatṛṇānām . phalasenāvanaspatimṛgaśakuntkṣudrajantudhānyatṛṇānām dvandvaḥ vibhāṣā ekavat bhavati bahuprakṛtiḥ iti vaktavyam . phala. badarāmalkam badarāmalakani . senā . hastyaśvam hastyaśvāḥ . vanaspati . plakṣanyagrodham plakṣanyarodhāḥ . mṛga . rurupṛṣatam rurupṛṣatāḥ . śakunta . haṃsacakravākam haṃsacakravākāḥ . kṣudrajantu . yūkālikṣam yūkālikṣāḥ . dhānya . vrīhiyavam vrīhiyavāḥ māṣatilam māṣatilāḥ . tṛṇa . kuśakāsam kuśakāśāḥ śaraśīryam śaraśīryāḥ . kim prayojanam . bahuprakṛtiḥ eva yathā syāt . kva mā bhūt . badarāmalake tiṣṭhataḥ . kim punaḥ anena yā prāptiḥ sā niyamyate āhosvit aviśeṣeṇa . kim ca ataḥ . yadi anena yā prāptiḥ sā niyamyate plakṣanyagrodhau jātiḥ aprāṇinām iti nityaḥ dvandvaikavadbhāvaḥ prāpnoti . atha aviśeṣeṇa na doṣaḥ bhavati . yathā na doṣaḥ tathāu astu . paśuśakunidvandve virodhinām pūrvavipratiṣiddham . paśuśakunidvandve yeṣām ca virodhaḥ śāśvatikaḥ iti etat bhavati pūrvavipratiṣedhena . paśuśakunidvandvasya avakāśaḥ mahājorabhram mahājorabhrāḥ haṃsacakravākam haṃsacakravākāḥ . yeṣām ca virodhaḥ iti asya avakāśaḥ śramaṇabrāhmaṇam . iha ubhayam prāpnoti . kākolūkam śvaśṛgālam iti . yeṣām ca virodhaḥ iti etat bhavati pūrvavipratiṣedhena . saḥ tarhi pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . uktam tatra cakārakaraṇasya prayojanam yeṣām ca virodhaḥ śāśvatikaḥ teṣām dvandve ekavacanam yathā syāt . anyat yat prāpnoti tat mā bhūt iti . aśvavaḍavayoḥ pūrvaliṅgatvāt paśudvandvanapuṃsakam . aśvavaḍavayoḥ pūrvaliṅgatvāt paśudvandvanapuṃsakam bhavati pūrvavipratiṣedhena . aśvavaḍavayoḥ pūrvaliṅgatvasya avakāśaḥ . vibhāṣā paśudvandvanapuṃsakam . yadā na paśudvandvanapuṃsakam saḥ avakāśaḥ . aśvavaḍavau . paśudvandvanapuṃsakasya avakāśaḥ anye paśudvandvāḥ . mahājorabhram mahājorabhrāḥ . paśudvandvanapuṃsakaprasaṅge ubhayam prāpnoti . aśvavaḍavam . paśudvandvanapuṃsakam bhavati pūrvavipratiṣedhena . saḥ tarhi pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . pratipadavidhānāt siddham . pratipadam atra napuṃsakam vidhīyate . aśvavaḍavapūrvāpara iti . ekavacanam anarthakam samāhāraikatvāt . ekavadbhāvaḥ anarthakaḥ . kim kāraṇam . samāhāraikatvāt . ekaḥ ayam arthaḥ samāhāraḥ nāma . tasya ekatvāt ekavacanam bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . etat jñāsyāmi . iha nityaḥ vidhiḥ iha vibhāṣā iti . na etat asti prayojanam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati sarvaḥ dvandvaḥ vibhāṣā ekavat bhavati iti yat ayam tiṣyapunarvasvoḥ nakṣatradvandve bahuvacanasya dvivacanam nityam iti āha . idam tarhi prayojanam . saḥ napuṃsakam iti vakṣyāmi iti . etat api na asti prayojanam . liṅgam aśiṣyam lokāśrayatvāt liṅgasya . na tarhi idānīm idam vaktavyam . vaktavyam ca . kim prayojanam . pūrvatra nityārtham uttaratra vyabhicārārtham vibhāṣā vṛkṣamṛga iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.