Patanjali: Vyakaranamahabhasya 2.4

क्अ इ,४७२।२ - ४७३।१० रो इइ,८४३ - ८४६ किमर्थम् इदम् उच्यते । प्रत्यधिकरणम् वचनोत्पत्तेः सङ्ख्यासामानाधिकरण्यात् च द्विगोः एकवचनविधानम् । प्रत्यधिकरणम् वचनोत्पत्तिः भवति । किम् इदम् प्रत्यधिकरणम् इति । अधिकरणम् अधिकरणम् प्रति प्रत्यधिकरणम् । सङ्ख्यासामानाधिकरण्यात् च । सङ्ख्यया बह्वर्थया च अस्य सामानाधिकरण्यम् । प्रत्यधिकरणम् वचनोत्पत्तेः सङ्ख्यासामानाधिकरण्यात् च बहुषु बहुवचनम् इति बहुवचनम् प्राप्नोति । इष्यते च एकवचनम् स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति द्विगोः एकवचनविधानम् । एवमर्थम् इदम् उच्यते । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । तत्र अनुप्रयोगस्य एकवचनाभावः अद्विगुत्वात् । तत्र अनुप्रयोगस्य एकवचनम् न प्राप्नोति : पञ्चपूली इयम् इति । किम् कारणम् । अद्विगुत्वात् । द्विगोः एकवचन्म् इति उच्यते । न च अत्र अनुप्रयोगः द्विगुसञ्ज्ञः । सिद्धम् तु द्विग्वर्थस्य एकवद्वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । द्विग्वर्थः एकवत् भवति इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । न इदम् पाऋइभाषिकस्य वचनस्य ग्रहणम् । किम् तर्हि । अन्वर्थग्रहणम् । उच्यते वचनम् । एकस्य अर्थस्य वचनम् एकवचनम् । एकशेषप्रतिषेधः च । एकशेषस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः । पञ्चपूली च पञ्चपूली च पञ्चपूली च पञ्चपूल्यः । न वा अन्यस्य अनेकत्वात् । न वा वक्तव्यः । किम् कारणम् । अन्यस्य अनेकत्वात् । न एतत् द्विगोः अनेकत्वम् । कस्य तर्हि । द्विग्वर्थसमुदायस्य । समाहारग्रहणम् च तद्धितार्थप्रतिषेधार्थम् । समाहारग्रहणम् च कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । तद्धितार्थप्रतिषेधार्थम् । तद्धितार्थे यः द्विगुः तस्य मा भूत् इति । पञ्चकपालौ पञ्चकपालाः इति । किम् पुनः अयम् पञ्चकपालशब्दः प्रत्येकम् परिसमाप्यते आहोस्वित् समुदाये वर्तते । किम् च अतः । यदि प्रत्येकम् परिसमाप्यते पुरस्तात् एव चोदितम् परिहृतम् च। अथ समुदाये वर्तते । न वा समाहारैकत्वात् । न वा एतत् समाहारैकत्वात् अपि सिध्यति । एवम् तर्हि प्रत्येकम् परिसमाप्यते । पुरस्तात् एव चोदितम् परिहृतम् च। अपरः आह : न वा समाहारैकत्वात् । न वा योगारम्भेण एव अर्थः । किम् कारणम् । समाहारैकत्वात् । एकः अयम् समाहारः नाम । तस्य एकत्वात् एकवचनम् भविष्यति ।

KA I,472.2 - 473.10 Ro II,843 - 846 kimartham idam ucyate . pratyadhikaraṇam vacanotpatteḥ saṅkhyāsāmānādhikaraṇyāt ca dvigoḥ ekavacanavidhānam . pratyadhikaraṇam vacanotpattiḥ bhavati . kim idam pratyadhikaraṇam iti . adhikaraṇam adhikaraṇam prati pratyadhikaraṇam . saṅkhyāsāmānādhikaraṇyāt ca . saṅkhyayā bahvarthayā ca asya sāmānādhikaraṇyam . pratyadhikaraṇam vacanotpatteḥ saṅkhyāsāmānādhikaraṇyāt ca bahuṣu bahuvacanam iti bahuvacanam prāpnoti . iṣyate ca ekavacanam syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti dvigoḥ ekavacanavidhānam . evamartham idam ucyate . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . tatra anuprayogasya ekavacanābhāvaḥ advigutvāt . tatra anuprayogasya ekavacanam na prāpnoti : pañcapūlī iyam iti . kim kāraṇam . advigutvāt . dvigoḥ ekavacanm iti ucyate . na ca atra anuprayogaḥ dvigusañjñaḥ . siddham tu dvigvarthasya ekavadvacanāt . siddham etat . katham . dvigvarthaḥ ekavat bhavati iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . na idam pāṛibhāṣikasya vacanasya grahaṇam . kim tarhi . anvarthagrahaṇam . ucyate vacanam . ekasya arthasya vacanam ekavacanam . ekaśeṣapratiṣedhaḥ ca . ekaśeṣasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . pañcapūlī ca pañcapūlī ca pañcapūlī ca pañcapūlyaḥ . na vā anyasya anekatvāt . na vā vaktavyaḥ . kim kāraṇam . anyasya anekatvāt . na etat dvigoḥ anekatvam . kasya tarhi . dvigvarthasamudāyasya . samāhāragrahaṇam ca taddhitārthapratiṣedhārtham . samāhāragrahaṇam ca kartavyam . kim prayojanam . taddhitārthapratiṣedhārtham . taddhitārthe yaḥ dviguḥ tasya mā bhūt iti . pañcakapālau pañcakapālāḥ iti . kim punaḥ ayam pañcakapālaśabdaḥ pratyekam parisamāpyate āhosvit samudāye vartate . kim ca ataḥ . yadi pratyekam parisamāpyate purastāt eva coditam parihṛtam ca. atha samudāye vartate . na vā samāhāraikatvāt . na vā etat samāhāraikatvāt api sidhyati . evam tarhi pratyekam parisamāpyate . purastāt eva coditam parihṛtam ca. aparaḥ āha : na vā samāhāraikatvāt . na vā yogārambheṇa eva arthaḥ . kim kāraṇam . samāhāraikatvāt . ekaḥ ayam samāhāraḥ nāma . tasya ekatvāt ekavacanam bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४७३।१२-१९ रो इइ,८४६-८४७ प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् तत्पूर्वपदोत्तरपदग्रहणम् । प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् तत्पूर्वपदोत्तरपदग्रहणम् कर्तव्यम् । प्राण्यङ्गानाम् प्राण्यङैः इति वक्तव्यम् । तूर्याङ्गाणां तूर्याङ्गैः । सेनाङ्गानाम् सेनाङ्गैः इति । किम् प्रयोजनम् । व्यतिकरः मा भूत् इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । योगविभागात् सिद्धम् । योगविभागः करिष्यते । द्वन्द्वः च प्राण्यङ्गानाम् । ततः तूर्याङ्गाणाम् । ततः सेनाङ्गानाम् इति । सः तर्हि योगविभागः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । प्रत्येकम् अङ्गशब्दः परिसमाप्यते ।

KA I,473.12-19 Ro II,846-847 prāṇitūryasenāṅgānām tatpūrvapadottarapadagrahaṇam . prāṇitūryasenāṅgānām tatpūrvapadottarapadagrahaṇam kartavyam . prāṇyaṅgānām prāṇyaṅaiḥ iti vaktavyam . tūryāṅgāṇāṃ tūryāṅgaiḥ . senāṅgānām senāṅgaiḥ iti . kim prayojanam . vyatikaraḥ mā bhūt iti . tat tarhi vaktavyam . yogavibhāgāt siddham . yogavibhāgaḥ kariṣyate . dvandvaḥ ca prāṇyaṅgānām . tataḥ tūryāṅgāṇām . tataḥ senāṅgānām iti . saḥ tarhi yogavibhāgaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . pratyekam aṅgaśabdaḥ parisamāpyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४७३।२१-४७४।५ रो इइ,८४७ इह कस्मात् न भवति । नन्दन्तु कठकालापाः । वर्धन्ताम् कठकौथुमाः । स्थेणोः । स्थेणोः इति वक्तव्यम् । एवम् अपि तिष्ठन्तु कठकालापाः इति अत्र अपि प्राप्नोति । अद्यतन्याम् च । अद्यतन्याम् च इति वक्तव्यम् । उदगात् कठकापालम् । प्रत्यष्ठात् कठकौथुमम् । उदगात् मौदपैप्पलादम् ।

KA I,473.21-474.5 Ro II,847 iha kasmāt na bhavati . nandantu kaṭhakālāpāḥ . vardhantām kaṭhakauthumāḥ . stheṇoḥ . stheṇoḥ iti vaktavyam . evam api tiṣṭhantu kaṭhakālāpāḥ iti atra api prāpnoti . adyatanyām ca . adyatanyām ca iti vaktavyam . udagāt kaṭhakāpālam . pratyaṣṭhāt kaṭhakauthumam . udagāt maudapaippalādam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४७४।७-११ रो इइ,८४८ ग्रामप्रतिषेधे नगरप्रतिषेधः । अग्रामाः इति अत्र अनगराणाम् इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । मथुरापाटलिपुत्रम् इति । उभयतः च ग्रामाणाम् । उभयतः च ग्रामाणाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । इह मा भूत् । शौर्यम् च केतवता च शौर्यकेतवते । जाम्बवम् च शालुकिनी च जाम्बवशालुकिन्यौ ।

KA I,474.7-11 Ro II,848 grāmapratiṣedhe nagarapratiṣedhaḥ . agrāmāḥ iti atra anagarāṇām iti vaktavyam . iha mā bhūt . mathurāpāṭaliputram iti . ubhayataḥ ca grāmāṇām . ubhayataḥ ca grāmāṇām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . iha mā bhūt . śauryam ca ketavatā ca śauryaketavate . jāmbavam ca śālukinī ca jāmbavaśālukinyau .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४७४।१३-१७ रो इइ,८४८ क्षुद्र्जन्तवः इति उच्यते । के पुनः क्षुद्रजन्तवः । क्षोत्तव्याः जन्तवः । यदि एवम् यूकालिक्षम् कीटपिपीलिकम् इति न सिध्यति । एवम् तर्हि अनथिकाः क्षुद्रजन्तवः । अथ वा येषाम् न शोणितम् ते क्षुद्रजन्तवः । अथ वा येषाम् आ सहस्रात् अञ्जलिः न पूर्यते ते क्षुद्रजन्तवः । अथ वा येषाम् गोचर्ममात्रम् न पतितः भवति ते क्षुद्रजन्तवः । अथ व नकुलपर्यन्ताः क्षुद्रजन्तवः ।

KA I,474.13-17 Ro II,848 kṣudrjantavaḥ iti ucyate . ke punaḥ kṣudrajantavaḥ . kṣottavyāḥ jantavaḥ . yadi evam yūkālikṣam kīṭapipīlikam iti na sidhyati . evam tarhi anathikāḥ kṣudrajantavaḥ . atha vā yeṣām na śoṇitam te kṣudrajantavaḥ . atha vā yeṣām ā sahasrāt añjaliḥ na pūryate te kṣudrajantavaḥ . atha vā yeṣām gocarmamātram na patitaḥ bhavati te kṣudrajantavaḥ . atha va nakulaparyantāḥ kṣudrajantavaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४७४।१९-२१ रो इइ,८४९ किमर्थः चकारः । एवकारार्थः चकारः । येषाम् विरोधः शाश्वतिकः तेषाम् द्वन्द्वे एकवचनम् यथा स्यात् । अन्यत् यत् प्राप्नोति तत् मा भूत् इति । किम् च अन्यत् प्राप्नोति । पशुशकुनिद्वन्द्वे विरोधिनाम् पूर्वविप्रतिषिद्धम् इति उक्तम् सः पूर्वविप्रतिषेधः न वक्तव्यः भवति ।

KA I,474.19-21 Ro II,849 kimarthaḥ cakāraḥ . evakārārthaḥ cakāraḥ . yeṣām virodhaḥ śāśvatikaḥ teṣām dvandve ekavacanam yathā syāt . anyat yat prāpnoti tat mā bhūt iti . kim ca anyat prāpnoti . paśuśakunidvandve virodhinām pūrvavipratiṣiddham iti uktam saḥ pūrvavipratiṣedhaḥ na vaktavyaḥ bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४७५।२-१० रो इइ,८४९-८५० अनिरवसितानाम् इति उच्यते । कुतः अनिरवसितानाम् । आर्यावर्तात् अनिरवसितानाम् । कः पुनः आर्यावर्तः । प्राग् आदर्शात् प्रत्यक् कालकवनात् दक्षिणेन हिमवन्तम् उत्तरेण पारियात्रम् । यदि एवम् किष्किन्धगन्दिकम् शकयवनम् शौर्यक्रौञ्चम् इति न सिध्यति । एवम् तर्हि आर्यनिवासात् अनिरवसितानाम् । कः पुनः आर्यनिवासः । ग्रामः घोषः नगरम् संवाहः इति । एवम् अपि ये एते महान्तः संस्त्यायाः तेषु अभ्यन्तराः चण्डालाः मृतपाः च वसन्ति तत्र चण्डालमृतपाः इति न सिध्यति । एवम् तर्हि याज्ञात् कर्मणः अनिरवसितानाम् । एवम् अपि तक्षायस्कारम् रजकतन्तुवायम् इति न सिध्यति । एवम् तर्हि पात्रात् अनिरवसितानाम् । यैः भुक्ते पात्रम् संस्कारेण शुध्यति ते अनिरवसिताः । यैः भुक्ते संस्कारेण अपि न शुध्यति ते निरवसिताः ।

KA I,475.2-10 Ro II,849-850 aniravasitānām iti ucyate . kutaḥ aniravasitānām . āryāvartāt aniravasitānām . kaḥ punaḥ āryāvartaḥ . prāg ādarśāt pratyak kālakavanāt dakṣiṇena himavantam uttareṇa pāriyātram . yadi evam kiṣkindhagandikam śakayavanam śauryakrauñcam iti na sidhyati . evam tarhi āryanivāsāt aniravasitānām . kaḥ punaḥ āryanivāsaḥ . grāmaḥ ghoṣaḥ nagaram saṃvāhaḥ iti . evam api ye ete mahāntaḥ saṃstyāyāḥ teṣu abhyantarāḥ caṇḍālāḥ mṛtapāḥ ca vasanti tatra caṇḍālamṛtapāḥ iti na sidhyati . evam tarhi yājñāt karmaṇaḥ aniravasitānām . evam api takṣāyaskāram rajakatantuvāyam iti na sidhyati . evam tarhi pātrāt aniravasitānām . yaiḥ bhukte pātram saṃskāreṇa śudhyati te aniravasitāḥ . yaiḥ bhukte saṃskāreṇa api na śudhyati te niravasitāḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४७५।१२-१४ रो इइ,८५१ गवाश्वप्रभृतिषु यथोच्चारितम् द्वन्द्ववृत्तम् । अवाश्वप्रभृतिषु यथोच्चारितम् द्वन्द्ववृत्तम् द्रष्टव्यम् । गवाश्वम् गवाविकम् गवैडकम् ।

KA I,475.12-14 Ro II,851 gavāśvaprabhṛtiṣu yathoccāritam dvandvavṛttam . avāśvaprabhṛtiṣu yathoccāritam dvandvavṛttam draṣṭavyam . gavāśvam gavāvikam gavaiḍakam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४७५।१७-४७७।५ रो इइ,८५१-८५५ बहुप्रकृतिः फलसेनावनस्पतिमृगशकुन्त्क्षुद्रजन्तुधान्यतृणानाम् । फलसेनावनस्पतिमृगशकुन्त्क्षुद्रजन्तुधान्यतृणानाम् द्वन्द्वः विभाषा एकवत् भवति बहुप्रकृतिः इति वक्तव्यम् । फल। बदरामल्कम् बदरामलकनि । सेना । हस्त्यश्वम् हस्त्यश्वाः । वनस्पति । प्लक्षन्यग्रोधम् प्लक्षन्यरोधाः । मृग । रुरुपृषतम् रुरुपृषताः । शकुन्त । हंसचक्रवाकम् हंसचक्रवाकाः । क्षुद्रजन्तु । यूकालिक्षम् यूकालिक्षाः । धान्य । व्रीहियवम् व्रीहियवाः माषतिलम् माषतिलाः । तृण । कुशकासम् कुशकाशाः शरशीर्यम् शरशीर्याः । किम् प्रयोजनम् । बहुप्रकृतिः एव यथा स्यात् । क्व मा भूत् । बदरामलके तिष्ठतः । किम् पुनः अनेन या प्राप्तिः सा नियम्यते आहोस्वित् अविशेषेण । किम् च अतः । यदि अनेन या प्राप्तिः सा नियम्यते प्लक्षन्यग्रोधौ जातिः अप्राणिनाम् इति नित्यः द्वन्द्वैकवद्भावः प्राप्नोति । अथ अविशेषेण न दोषः भवति । यथा न दोषः तथाउ अस्तु । पशुशकुनिद्वन्द्वे विरोधिनाम् पूर्वविप्रतिषिद्धम् । पशुशकुनिद्वन्द्वे येषाम् च विरोधः शाश्वतिकः इति एतत् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । पशुशकुनिद्वन्द्वस्य अवकाशः महाजोरभ्रम् महाजोरभ्राः हंसचक्रवाकम् हंसचक्रवाकाः । येषाम् च विरोधः इति अस्य अवकाशः श्रमणब्राह्मणम् । इह उभयम् प्राप्नोति । काकोलूकम् श्वशृगालम् इति । येषाम् च विरोधः इति एतत् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । सः तर्हि पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उक्तम् तत्र चकारकरणस्य प्रयोजनम् येषाम् च विरोधः शाश्वतिकः तेषाम् द्वन्द्वे एकवचनम् यथा स्यात् । अन्यत् यत् प्राप्नोति तत् मा भूत् इति । अश्ववडवयोः पूर्वलिङ्गत्वात् पशुद्वन्द्वनपुंसकम् । अश्ववडवयोः पूर्वलिङ्गत्वात् पशुद्वन्द्वनपुंसकम् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । अश्ववडवयोः पूर्वलिङ्गत्वस्य अवकाशः । विभाषा पशुद्वन्द्वनपुंसकम् । यदा न पशुद्वन्द्वनपुंसकम् सः अवकाशः । अश्ववडवौ । पशुद्वन्द्वनपुंसकस्य अवकाशः अन्ये पशुद्वन्द्वाः । महाजोरभ्रम् महाजोरभ्राः । पशुद्वन्द्वनपुंसकप्रसङ्गे उभयम् प्राप्नोति । अश्ववडवम् । पशुद्वन्द्वनपुंसकम् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । सः तर्हि पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । प्रतिपदविधानात् सिद्धम् । प्रतिपदम् अत्र नपुंसकम् विधीयते । अश्ववडवपूर्वापर इति । एकवचनम् अनर्थकम् समाहारैकत्वात् । एकवद्भावः अनर्थकः । किम् कारणम् । समाहारैकत्वात् । एकः अयम् अर्थः समाहारः नाम । तस्य एकत्वात् एकवचनम् भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । एतत् ज्ञास्यामि । इह नित्यः विधिः इह विभाषा इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति सर्वः द्वन्द्वः विभाषा एकवत् भवति इति यत् अयम् तिष्यपुनर्वस्वोः नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनम् नित्यम् इति आह । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । सः नपुंसकम् इति वक्ष्यामि इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । लिङ्गम् अशिष्यम् लोकाश्रयत्वात् लिङ्गस्य । न तर्हि इदानीम् इदम् वक्तव्यम् । वक्तव्यम् च । किम् प्रयोजनम् । पूर्वत्र नित्यार्थम् उत्तरत्र व्यभिचारार्थम् विभाषा वृक्षमृग इति ।

KA I,475.17-477.5 Ro II,851-855 bahuprakṛtiḥ phalasenāvanaspatimṛgaśakuntkṣudrajantudhānyatṛṇānām . phalasenāvanaspatimṛgaśakuntkṣudrajantudhānyatṛṇānām dvandvaḥ vibhāṣā ekavat bhavati bahuprakṛtiḥ iti vaktavyam . phala. badarāmalkam badarāmalakani . senā . hastyaśvam hastyaśvāḥ . vanaspati . plakṣanyagrodham plakṣanyarodhāḥ . mṛga . rurupṛṣatam rurupṛṣatāḥ . śakunta . haṃsacakravākam haṃsacakravākāḥ . kṣudrajantu . yūkālikṣam yūkālikṣāḥ . dhānya . vrīhiyavam vrīhiyavāḥ māṣatilam māṣatilāḥ . tṛṇa . kuśakāsam kuśakāśāḥ śaraśīryam śaraśīryāḥ . kim prayojanam . bahuprakṛtiḥ eva yathā syāt . kva mā bhūt . badarāmalake tiṣṭhataḥ . kim punaḥ anena yā prāptiḥ sā niyamyate āhosvit aviśeṣeṇa . kim ca ataḥ . yadi anena yā prāptiḥ sā niyamyate plakṣanyagrodhau jātiḥ aprāṇinām iti nityaḥ dvandvaikavadbhāvaḥ prāpnoti . atha aviśeṣeṇa na doṣaḥ bhavati . yathā na doṣaḥ tathāu astu . paśuśakunidvandve virodhinām pūrvavipratiṣiddham . paśuśakunidvandve yeṣām ca virodhaḥ śāśvatikaḥ iti etat bhavati pūrvavipratiṣedhena . paśuśakunidvandvasya avakāśaḥ mahājorabhram mahājorabhrāḥ haṃsacakravākam haṃsacakravākāḥ . yeṣām ca virodhaḥ iti asya avakāśaḥ śramaṇabrāhmaṇam . iha ubhayam prāpnoti . kākolūkam śvaśṛgālam iti . yeṣām ca virodhaḥ iti etat bhavati pūrvavipratiṣedhena . saḥ tarhi pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . uktam tatra cakārakaraṇasya prayojanam yeṣām ca virodhaḥ śāśvatikaḥ teṣām dvandve ekavacanam yathā syāt . anyat yat prāpnoti tat mā bhūt iti . aśvavaḍavayoḥ pūrvaliṅgatvāt paśudvandvanapuṃsakam . aśvavaḍavayoḥ pūrvaliṅgatvāt paśudvandvanapuṃsakam bhavati pūrvavipratiṣedhena . aśvavaḍavayoḥ pūrvaliṅgatvasya avakāśaḥ . vibhāṣā paśudvandvanapuṃsakam . yadā na paśudvandvanapuṃsakam saḥ avakāśaḥ . aśvavaḍavau . paśudvandvanapuṃsakasya avakāśaḥ anye paśudvandvāḥ . mahājorabhram mahājorabhrāḥ . paśudvandvanapuṃsakaprasaṅge ubhayam prāpnoti . aśvavaḍavam . paśudvandvanapuṃsakam bhavati pūrvavipratiṣedhena . saḥ tarhi pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . pratipadavidhānāt siddham . pratipadam atra napuṃsakam vidhīyate . aśvavaḍavapūrvāpara iti . ekavacanam anarthakam samāhāraikatvāt . ekavadbhāvaḥ anarthakaḥ . kim kāraṇam . samāhāraikatvāt . ekaḥ ayam arthaḥ samāhāraḥ nāma . tasya ekatvāt ekavacanam bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . etat jñāsyāmi . iha nityaḥ vidhiḥ iha vibhāṣā iti . na etat asti prayojanam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati sarvaḥ dvandvaḥ vibhāṣā ekavat bhavati iti yat ayam tiṣyapunarvasvoḥ nakṣatradvandve bahuvacanasya dvivacanam nityam iti āha . idam tarhi prayojanam . saḥ napuṃsakam iti vakṣyāmi iti . etat api na asti prayojanam . liṅgam aśiṣyam lokāśrayatvāt liṅgasya . na tarhi idānīm idam vaktavyam . vaktavyam ca . kim prayojanam . pūrvatra nityārtham uttaratra vyabhicārārtham vibhāṣā vṛkṣamṛga iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४७७।७-११ रो इइ,८५५-८५६ किम् उदाहरणम् । उपदशम् पाणिपादम् उपदशाः पाणिपादाः । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अयम् द्वन्द्वैकवद्भावः आरभ्यते । तत्र कः प्रसङ्गः यत् अनुप्रयोगस्य स्यात् । एवम् तर्हि अव्ययस्य सङ्खया अव्ययीभावः अपि आरभ्यते बहुव्रीहिः अपि । तत् यदा तावत् एकवचनम् तदा अव्ययीभावः अनुप्रयुज्यते एकार्थस्य एकार्थः इति । यदा बहुवचनम् तदा बहुव्रीहिः अनुप्रयुज्यते बह्वर्थस्य बह्वर्थः इति ।

KA I,477.7-11 Ro II,855-856 kim udāharaṇam . upadaśam pāṇipādam upadaśāḥ pāṇipādāḥ . na etat asti prayojanam . ayam dvandvaikavadbhāvaḥ ārabhyate . tatra kaḥ prasaṅgaḥ yat anuprayogasya syāt . evam tarhi avyayasya saṅkhayā avyayībhāvaḥ api ārabhyate bahuvrīhiḥ api . tat yadā tāvat ekavacanam tadā avyayībhāvaḥ anuprayujyate ekārthasya ekārthaḥ iti . yadā bahuvacanam tadā bahuvrīhiḥ anuprayujyate bahvarthasya bahvarthaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४७७।१३-४७८।३ रो इइ,८५६-८५७ किमर्थम् इदम् उच्यते । सञ्ज्ञायाम् कन्थोशीनरेषु इति वक्ष्यति । तत् अतत्पुरुषस्य नञ्समासस्य कर्मधारयस्य वा मा भूत् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । न हि सञ्ज्ञायाम् कन्थान्तः उशीनरेषु अतत्पुरुषः नञ्समासः कर्मधारयः वा अस्ति । उत्तरार्थम् तर्हि । उपज्ञोपक्रमम् तदाद्याचिख्यासायाम् इति वक्ष्यति । तत् अतत्पुरुषस्य नञ्समासस्य कर्मधारयस्य वा मा भूत् इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । न हि तदाद्याचिख्यासायाम् उपज्ञोपक्रमान्तः अतत्पुरुषः नञ्समासः कर्मधारयः वा अस्ति । उत्तरार्थम् एव तर्हि । छाया बाहुल्ये इति वक्ष्यति । तत् अतत्पुरुषस्य नञ्समासस्य कर्मधारयस्य वा मा भूत् इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । न हि छायान्तः बाहुल्ये अतत्पुरुषः नञ्समासः कर्मधारयः वा अस्ति । उत्तरार्थम् एव तर्हि । सभा राजामनुष्यपूर्वा अशाला च इति वक्ष्यति । तत् अतत्पुरुषस्य नञ्समासस्य कर्मधारयस्य वा मा भूत् इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । न हि सभान्तः अशालायाम् अतत्पुरुषः नञ्समासः कर्मधारयः वा अस्ति । इदम् तर्हि । विभाषा सेनासुरा इति वक्ष्यति । तत् अतत्पुरुषस्य नञ्समासस्य कर्मधारयस्य वा मा भूत् इति । दृढसेनः राजा । अनञ् इति किमर्थम् । असेना । अकर्मधारयः इति किमर्थम् । परम्सेना उत्तमसेना ।

KA I,477.13-478.3 Ro II,856-857 kimartham idam ucyate . sañjñāyām kanthośīnareṣu iti vakṣyati . tat atatpuruṣasya nañsamāsasya karmadhārayasya vā mā bhūt iti . na etat asti prayojanam . na hi sañjñāyām kanthāntaḥ uśīnareṣu atatpuruṣaḥ nañsamāsaḥ karmadhārayaḥ vā asti . uttarārtham tarhi . upajñopakramam tadādyācikhyāsāyām iti vakṣyati . tat atatpuruṣasya nañsamāsasya karmadhārayasya vā mā bhūt iti . etat api na asti prayojanam . na hi tadādyācikhyāsāyām upajñopakramāntaḥ atatpuruṣaḥ nañsamāsaḥ karmadhārayaḥ vā asti . uttarārtham eva tarhi . chāyā bāhulye iti vakṣyati . tat atatpuruṣasya nañsamāsasya karmadhārayasya vā mā bhūt iti . etat api na asti prayojanam . na hi chāyāntaḥ bāhulye atatpuruṣaḥ nañsamāsaḥ karmadhārayaḥ vā asti . uttarārtham eva tarhi . sabhā rājāmanuṣyapūrvā aśālā ca iti vakṣyati . tat atatpuruṣasya nañsamāsasya karmadhārayasya vā mā bhūt iti . etat api na asti prayojanam . na hi sabhāntaḥ aśālāyām atatpuruṣaḥ nañsamāsaḥ karmadhārayaḥ vā asti . idam tarhi . vibhāṣā senāsurā iti vakṣyati . tat atatpuruṣasya nañsamāsasya karmadhārayasya vā mā bhūt iti . dṛḍhasenaḥ rājā . anañ iti kimartham . asenā . akarmadhārayaḥ iti kimartham . paramsenā uttamasenā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४७८।५-४७९ रो इइ,८५७-८६२ किमर्थम् इदम् उच्यते । द्वन्द्वः अयम् उभयपदार्थप्रधानः । तत्र कदा चित् पूर्वपदस्य यत् लिङ्गम् तत् समासस्य अपि स्यात् कदा चित् उत्तरपदस्य । इष्यते च परस्य यत् लिङ्गम् तत् समासस्य स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति परवत् लिङ्गम् द्वन्द्वतत्पुरुषयोः इति । एवमर्थम् इदम् उच्यते । तत्पुरुषः च कः प्रयोजयति । यः पूर्वपदार्थप्रधानः एकदेशिसमासः अर्धपिप्पली इति । यः हि उत्तरपदार्थप्रधानः दैवकृतम् तस्य परवत् लिङ्गम् । परवत् लिङ्गम् द्वन्द्वतत्पुरुषयोः इति चेत् प्राप्तापन्नालम्पूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधः । परवत् लिङ्गम् द्वन्द्वतत्पुरुषयोः इति चेत् प्राप्तापन्नालम्पूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधः वक्तव्यः । प्राप्तः जीविकाम् प्रप्तजीविकः आपन्नः जीविकाम् अपन्नजीविकः । अलम्पूर्वः । अलम् जीविकायाः अलम्जीविकः । गतिसमास । निष्कौशाम्बिः निर्वाराणसिः । पूर्वपदस्य च । पूर्वपदस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः । मयूरीकुक्कुटौ । यदि पुनः यथाजातीयकम् परस्य लिङ्गम् तथाजातीयकम् समासात् अन्यत् अतिदिश्येत । समासात् अन्यत् लिङ्गम् इति चेत् अश्ववडवयोः टाब्लुग्वचनम् । समासात् अन्यत् लिङ्गम् इति चेत् अश्ववडवयोः टापः लुक् वक्तव्यः । अश्ववडवौ । निपातनात् सिद्धम् । निपातनात् सिद्धम् एतत् । किम् निपातनम् । आश्ववडवपूर्वापर इति । उपसर्जनह्रस्वत्वम् वा । अथ वा उपसर्जनस्य इति ह्रस्वत्वम् भविष्यति । इह अपि तर्हि प्राप्नोति । कुक्कुटमयूर्यौ । अस्तु । परवत् लिङ्गम् इति शब्दशब्दार्थौ । परवत् लिङ्गम् इति शब्दशब्दार्थौ अतिदिश्येते । तत्र औपदेशिकस्य ह्रस्वत्वम् आतिदेशिकस्य श्रवणम् भविष्यति । इदम् तर्हि । दत्ता च कारीषगन्ध्या च दत्ताकारीषगन्ध्ये दत्ता च गार्ग्यायणी दत्तागार्ग्यायण्यौ । द्वौ ष्यङौ द्वौ ष्फौ च प्राप्नुतः । स्ताम् ।पूम्वद्भावेन एकस्य निवृत्तिः भविष्यति । इदम् तर्हि । दत्ता च युवतिः च दत्तायुवती । द्वौ तिशब्दौ प्राप्नुतः । तस्मात् न एतत् शक्यम् वक्तुम् शब्दशब्दार्थौ अतिदिश्येते इति । ननु च उक्तम् समासात् अन्यत् लिङ्गम् इति चेत् अश्ववडवयोः टाब्लुग्वचनम् इति । परिहृतम् एतत् : निपातनात् सिद्धम् इति । अथ वा न एवम् विज्ञायते परस्य एव परवत् इति । कथम् तर्हि । परस्य इव परवत् इति । यथाजातीयकम् परस्य लिङ्गम् तथाजातीयकम् समासस्य अतिदिश्यते । अथ पूर्वपदस्य न प्रतिषिध्यते प्राप्तादिषु कथम् । प्राप्तादिषु च एकदेशिग्रहणात् सिद्धम् । द्वन्द्वैकदेशिनोः इति वक्ष्यामि । तत् एकदेशिग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । एकदेशिसमासः न आरप्स्यते । कथम् अर्धपिप्पली इति । समानाधिकरणसमासः भविष्यति । अर्धम् च सा पिप्पली च अर्धपिप्पली इति । न सिध्यति । परत्वात् षष्ठीसमासः प्राप्नोति । अद्य पुनः अयम् एकदेशिसमासः आरभ्यमाणः षष्ठीसमासम् बाधते । इष्यते च षष्ठीसमासः अपि । तत् यथा । अपूपार्धम् मया भक्षितम् । ग्रामार्धम् मया लब्धम् इति । एवम् पिप्पल्यर्धम् इति भवितव्यम् । कथम् अर्धपिप्पली इति । समानाधिकरणः भविष्यति ।

KA I,478.5-479 Ro II,857-862 kimartham idam ucyate . dvandvaḥ ayam ubhayapadārthapradhānaḥ . tatra kadā cit pūrvapadasya yat liṅgam tat samāsasya api syāt kadā cit uttarapadasya . iṣyate ca parasya yat liṅgam tat samāsasya syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti paravat liṅgam dvandvatatpuruṣayoḥ iti . evamartham idam ucyate . tatpuruṣaḥ ca kaḥ prayojayati . yaḥ pūrvapadārthapradhānaḥ ekadeśisamāsaḥ ardhapippalī iti . yaḥ hi uttarapadārthapradhānaḥ daivakṛtam tasya paravat liṅgam . paravat liṅgam dvandvatatpuruṣayoḥ iti cet prāptāpannālampūrvagatisamāseṣu pratiṣedhaḥ . paravat liṅgam dvandvatatpuruṣayoḥ iti cet prāptāpannālampūrvagatisamāseṣu pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . prāptaḥ jīvikām praptajīvikaḥ āpannaḥ jīvikām apannajīvikaḥ . alampūrvaḥ . alam jīvikāyāḥ alamjīvikaḥ . gatisamāsa . niṣkauśāmbiḥ nirvārāṇasiḥ . pūrvapadasya ca . pūrvapadasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . mayūrīkukkuṭau . yadi punaḥ yathājātīyakam parasya liṅgam tathājātīyakam samāsāt anyat atidiśyeta . samāsāt anyat liṅgam iti cet aśvavaḍavayoḥ ṭāblugvacanam . samāsāt anyat liṅgam iti cet aśvavaḍavayoḥ ṭāpaḥ luk vaktavyaḥ . aśvavaḍavau . nipātanāt siddham . nipātanāt siddham etat . kim nipātanam . āśvavaḍavapūrvāpara iti . upasarjanahrasvatvam vā . atha vā upasarjanasya iti hrasvatvam bhaviṣyati . iha api tarhi prāpnoti . kukkuṭamayūryau . astu . paravat liṅgam iti śabdaśabdārthau . paravat liṅgam iti śabdaśabdārthau atidiśyete . tatra aupadeśikasya hrasvatvam ātideśikasya śravaṇam bhaviṣyati . idam tarhi . dattā ca kārīṣagandhyā ca dattākārīṣagandhye dattā ca gārgyāyaṇī dattāgārgyāyaṇyau . dvau ṣyaṅau dvau ṣphau ca prāpnutaḥ . stām .pūmvadbhāvena ekasya nivṛttiḥ bhaviṣyati . idam tarhi . dattā ca yuvatiḥ ca dattāyuvatī . dvau tiśabdau prāpnutaḥ . tasmāt na etat śakyam vaktum śabdaśabdārthau atidiśyete iti . nanu ca uktam samāsāt anyat liṅgam iti cet aśvavaḍavayoḥ ṭāblugvacanam iti . parihṛtam etat : nipātanāt siddham iti . atha vā na evam vijñāyate parasya eva paravat iti . katham tarhi . parasya iva paravat iti . yathājātīyakam parasya liṅgam tathājātīyakam samāsasya atidiśyate . atha pūrvapadasya na pratiṣidhyate prāptādiṣu katham . prāptādiṣu ca ekadeśigrahaṇāt siddham . dvandvaikadeśinoḥ iti vakṣyāmi . tat ekadeśigrahaṇam kartavyam . na kartavyam . ekadeśisamāsaḥ na ārapsyate . katham ardhapippalī iti . samānādhikaraṇasamāsaḥ bhaviṣyati . ardham ca sā pippalī ca ardhapippalī iti . na sidhyati . paratvāt ṣaṣṭhīsamāsaḥ prāpnoti . adya punaḥ ayam ekadeśisamāsaḥ ārabhyamāṇaḥ ṣaṣṭhīsamāsam bādhate . iṣyate ca ṣaṣṭhīsamāsaḥ api . tat yathā . apūpārdham mayā bhakṣitam . grāmārdham mayā labdham iti . evam pippalyardham iti bhavitavyam . katham ardhapippalī iti . samānādhikaraṇaḥ bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४७९।१९-२१ रो इइ,८६२ अनुवाकादयः पुंसि । अनुवाकादयः पुंसि भाष्यन्ते इति वक्तव्यम् । अनुवाकः शम्युवाकः सूक्तवाकः ।

KA I,479.19-21 Ro II,862 anuvākādayaḥ puṃsi . anuvākādayaḥ puṃsi bhāṣyante iti vaktavyam . anuvākaḥ śamyuvākaḥ sūktavākaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४७९।२२-४८०।१२ रो इइ,८६६३-८६४ पुण्यसुदिनाभ्याम् अह्नः नपुंसकत्वम् वक्तव्यम् । पुण्याहम् सुदिनाहम् । पथः सङ्ख्याव्ययादेः । पथः सङ्ख्याव्ययादेः इति वक्तव्यम् । द्विपथम् त्रिपथम् चतुष्पथम् उत्पथम् विपथम् । द्विगुः च । द्विगुः च समासः नपुंसकलिङ्गः भवति इति वक्तव्यम् । पञ्चगवम् दशगवम् । अकारान्तोत्तरपदः द्विगुः स्त्रियाम् भाष्यते इति वक्तव्यम् । पञ्चपूली दशपूली । वा आबन्तः । वा आबन्तः स्त्रियाम् भाष्यते इति वक्तव्यम् । पञ्चखट्वम् पञ्चखट्वी दशखट्वम् दशखट्वी । अनः नलोपः च वा च स्त्रियाम् भाष्यते इति वक्तव्यम् । पञ्चतक्षम् पञ्चतक्षी दशतक्षम् दशतक्षी । पात्रादिभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः । द्विपात्रम् पञ्चपात्रम् ।

KA I,479.22-480.12 Ro II,8663-864 puṇyasudinābhyām ahnaḥ napuṃsakatvam vaktavyam . puṇyāham sudināham . pathaḥ saṅkhyāvyayādeḥ . pathaḥ saṅkhyāvyayādeḥ iti vaktavyam . dvipatham tripatham catuṣpatham utpatham vipatham . dviguḥ ca . dviguḥ ca samāsaḥ napuṃsakaliṅgaḥ bhavati iti vaktavyam . pañcagavam daśagavam . akārāntottarapadaḥ dviguḥ striyām bhāṣyate iti vaktavyam . pañcapūlī daśapūlī . vā ābantaḥ . vā ābantaḥ striyām bhāṣyate iti vaktavyam . pañcakhaṭvam pañcakhaṭvī daśakhaṭvam daśakhaṭvī . anaḥ nalopaḥ ca vā ca striyām bhāṣyate iti vaktavyam . pañcatakṣam pañcatakṣī daśatakṣam daśatakṣī . pātrādibhyaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . dvipātram pañcapātram .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४८०।१४-१६ रो इइ,८६४ अर्धर्चादयः इति वक्तव्यम् । अर्धर्चम् अर्धर्चः कार्षापणम् कार्षापणः गोमयम् गोमयः सारम् सारः । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । बहुवचननिर्देशात् आद्यर्थः गम्यते ।

KA I,480.14-16 Ro II,864 ardharcādayaḥ iti vaktavyam . ardharcam ardharcaḥ kārṣāpaṇam kārṣāpaṇaḥ gomayam gomayaḥ sāram sāraḥ . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . bahuvacananirdeśāt ādyarthaḥ gamyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४८०।१८-४८१।४ रो इइ,८६५ अन्वादेशे समानाधिकरणग्रहणम् । अन्वादेशे समानाधिकरणग्रहणम् कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । देवदत्तम् भोजय इमम् च इति अप्रसङ्गार्थम् । इह मा भूत् । देवदत्तम् भोजय इमम् च यज्ञ दत्तम् भोजय इति । अन्वादेशः च कथितानुकथनमात्रम् । अन्वादेशः च कथितानुकथनमात्रम् द्रष्टव्यम् । तत् द्वेष्यम् विजानीयात् : इदमा कथितम् इदमा यदा अनुकथ्यते इति । तत् आचार्यः सुहृत् भूत्वा आचष्टे : अन्वादेशः च कथितानुकथनमात्रम् द्रष्टव्यम् इति ।

KA I,480.18-481.4 Ro II,865 anvādeśe samānādhikaraṇagrahaṇam . anvādeśe samānādhikaraṇagrahaṇam kartavyam . kim prayojanam . devadattam bhojaya imam ca iti aprasaṅgārtham . iha mā bhūt . devadattam bhojaya imam ca yajña dattam bhojaya iti . anvādeśaḥ ca kathitānukathanamātram . anvādeśaḥ ca kathitānukathanamātram draṣṭavyam . tat dveṣyam vijānīyāt : idamā kathitam idamā yadā anukathyate iti . tat ācāryaḥ suhṛt bhūtvā ācaṣṭe : anvādeśaḥ ca kathitānukathanamātram draṣṭavyam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४८१।५-२६ रो इइ,८६६-८६७ अथ किमर्थम् अशादेशः क्रियते न तृतीयादिषु इति एव उच्येत । तत्र टायाम् ओसि च एनेन भवितव्यम् । अन्याः सर्वाः हलादयः विभक्तयः । तत्र इद्रूपलोपे कृते केवलम् इदमः अनुदात्तत्वम् वक्तव्यम् । अतः उत्तरम् पठति । आदेशवचनम् साकच्कार्थम् । आदेशवचनम् साकच्कार्थम् क्रियते । साकच्कस्य अपि आदेशः यथा स्यात् । इमकाभ्याम् छात्राभ्याम् रात्रिः अधीता अथो आभ्याम् अपि अधीतम् । अथ किमर्थम् शित्करणम् । शित्करणम् सर्वादेशार्थम् । शित्करणम् क्रियते सर्वादेशार्थम् । शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः यथा स्यात् : इमकाभ्याम् छात्राभ्याम् रात्रिः अधीता अथो* आभ्याम् अपि अधीतम् इति । अक्रियमाणे हि शित्करणे अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति अन्त्यस्य प्रसज्येत । न वा अन्त्यस्य विकारवचनानर्थक्यात् । न वा कर्तव्यम् । किम् कारणम् । अन्त्यस्य विकारवचनानर्थक्यात् । अकारस्य अकारवचने प्रयोजनम् न अस्ति इति कृत्वा अन्तरेण अपि शकारम् सर्वादेशः भविष्यति । अर्थवत् तु आदेशप्रतिषेधाऋथम् । अर्थवत् तु अस्य अकारवचनम् । कः अर्थः । आदेशप्रतिषेधाऋथम् । ये अन्ये अकारस्य आदेशाः प्राप्नुवन्ति तद्बाधनार्थम् । तत् यथा । मः राजि समः क्वौ इति : मकारस्य मकारवचने प्रयोजनम् न अस्ति इति कृत्वा अनुस्वारादयः बाध्यन्ते । तस्मात् शित्करणम् । तस्मात् शकारः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् । अ* अ इति । अनेकाल्शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः भविष्यति । अथ वा विचित्राः तद्धितवृत्तयः । न अन्वादेशे अकच् उत्पत्स्यते ।

KA I,481.5-26 Ro II,866-867 atha kimartham aśādeśaḥ kriyate na tṛtīyādiṣu iti eva ucyeta . tatra ṭāyām osi ca enena bhavitavyam . anyāḥ sarvāḥ halādayaḥ vibhaktayaḥ . tatra idrūpalope kṛte kevalam idamaḥ anudāttatvam vaktavyam . ataḥ uttaram paṭhati . ādeśavacanam sākackārtham . ādeśavacanam sākackārtham kriyate . sākackasya api ādeśaḥ yathā syāt . imakābhyām chātrābhyām rātriḥ adhītā atho ābhyām api adhītam . atha kimartham śitkaraṇam . śitkaraṇam sarvādeśārtham . śitkaraṇam kriyate sarvādeśārtham . śit sarvasya iti sarvādeśaḥ yathā syāt : imakābhyām chātrābhyām rātriḥ adhītā atho* ābhyām api adhītam iti . akriyamāṇe hi śitkaraṇe alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti antyasya prasajyeta . na vā antyasya vikāravacanānarthakyāt . na vā kartavyam . kim kāraṇam . antyasya vikāravacanānarthakyāt . akārasya akāravacane prayojanam na asti iti kṛtvā antareṇa api śakāram sarvādeśaḥ bhaviṣyati . arthavat tu ādeśapratiṣedhāṛtham . arthavat tu asya akāravacanam . kaḥ arthaḥ . ādeśapratiṣedhāṛtham . ye anye akārasya ādeśāḥ prāpnuvanti tadbādhanārtham . tat yathā . maḥ rāji samaḥ kvau iti : makārasya makāravacane prayojanam na asti iti kṛtvā anusvārādayaḥ bādhyante . tasmāt śitkaraṇam . tasmāt śakāraḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . praśliṣṭanirdeśaḥ ayam . a* a iti . anekālśit sarvasya iti sarvādeśaḥ bhaviṣyati . atha vā vicitrāḥ taddhitavṛttayaḥ . na anvādeśe akac utpatsyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४८२।२-८ रो इइ,८६७-८६८ किमर्थम् त्रतसोः अनुदात्तत्वम् उच्यते । उदात्तौ मा भूताम् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । लित्स्वरे कृते निघाते एतदः अनुदात्तत्वेन सिद्धम् । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । अनुदात्तत्वम् क्रियताम् लित्स्वरः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् लित्स्वरः । नित्यत्वात् अनुदात्तत्वम् । कृते अपि लित्स्वरे प्राप्त्नोति अकृते अपि । तत्र नित्यत्वात् अनुदात्तत्वे कृते लिति पूर्वः उदात्तभावी न अस्ति इति कृत्वा यथाप्राप्तः प्रत्ययस्वरः प्रसज्येत । तत् यथा गोष्पदप्रम् वृष्टः देवः इति ऊलोपे कृते पूर्वः उदात्तभावी न अस्ति इति कृत्वा यथाप्राप्तः प्रत्ययस्वरः भवति । तस्मात् त्रतसोः अनुदात्तत्वम् वक्तव्यम् ।

KA I,482.2-8 Ro II,867-868 kimartham tratasoḥ anudāttatvam ucyate . udāttau mā bhūtām iti . na etat asti prayojanam . litsvare kṛte nighāte etadaḥ anudāttatvena siddham . idam iha sampradhāryam . anudāttatvam kriyatām litsvaraḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt litsvaraḥ . nityatvāt anudāttatvam . kṛte api litsvare prāptnoti akṛte api . tatra nityatvāt anudāttatve kṛte liti pūrvaḥ udāttabhāvī na asti iti kṛtvā yathāprāptaḥ pratyayasvaraḥ prasajyeta . tat yathā goṣpadapram vṛṣṭaḥ devaḥ iti ūlope kṛte pūrvaḥ udāttabhāvī na asti iti kṛtvā yathāprāptaḥ pratyayasvaraḥ bhavati . tasmāt tratasoḥ anudāttatvam vaktavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४८२।१०-२४ रो इइ,८६८-८६९ कस्य अयम् एनः विधीयते । एतदः प्राप्नोति । इदमः अपि तु इष्यते । तत् इदमः ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । इदमः अन्वादेशे अश् अनुदात्तः तृतीयादौ इति । यदि तत् अनुवर्तते एतदः त्रतसोः त्रतसौ च अनुदात्तौ इति इदमः च इति इदमः अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते । इदमः अन्वादेशे अश् अनुदात्तः तृतीयादौ । एतदः त्रतसोः त्रतसौ च अनुदात्तौ इदमः अन्वादेशे अश् अनुदात्तः तृतीयादौ अश् भवति । ततः द्वितीयाटौस्सु एनः इदमः एतदः च । तृतीयादौ इति निवृत्तम् । अथ वा मण्डूकगतयः अधिकाराः । तत् यथा मण्डूकाः उत्प्लुत्य उत्प्लुत्य गच्छन्ति तद्वत् अधिकाराः । अथ वा एकयोगः करिष्यते । इदमः अन्वादेशे अश् अनुदात्तः तृतीयादौ इति एतदः त्रतसोः त्रतसौ च अनुदात्तौ । ततः द्वितीयाटौस्सु एनः इदमः एतदः च । अथ वा उभयम् निवृत्तम् । तत् अपेक्षिष्यामहे । एनत् इति नपुंसकैकवचने । एनत् इति नपुंसकैकवचनेकर्तव्यम् । कुण्डम् आनय प्रक्षालय एनत् परिवर्तय एनत् । यदि एनत् क्रियते एनः न कर्तव्यः । का रूपसिद्धिः : अथो एनम् अथो एने अथो एनान् इति ट्यदाद्यत्वेन सिद्धम् । यदि एवम् एनश्रितकः न सिध्यति । एनच्छ्रितकः इति पाप्नोति । यथालक्षणम् अप्रयुक्ते ।

KA I,482.10-24 Ro II,868-869 kasya ayam enaḥ vidhīyate . etadaḥ prāpnoti . idamaḥ api tu iṣyate . tat idamaḥ grahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . idamaḥ anvādeśe aś anudāttaḥ tṛtīyādau iti . yadi tat anuvartate etadaḥ tratasoḥ tratasau ca anudāttau iti idamaḥ ca iti idamaḥ api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . sambandham anuvartiṣyate . idamaḥ anvādeśe aś anudāttaḥ tṛtīyādau . etadaḥ tratasoḥ tratasau ca anudāttau idamaḥ anvādeśe aś anudāttaḥ tṛtīyādau aś bhavati . tataḥ dvitīyāṭaussu enaḥ idamaḥ etadaḥ ca . tṛtīyādau iti nivṛttam . atha vā maṇḍūkagatayaḥ adhikārāḥ . tat yathā maṇḍūkāḥ utplutya utplutya gacchanti tadvat adhikārāḥ . atha vā ekayogaḥ kariṣyate . idamaḥ anvādeśe aś anudāttaḥ tṛtīyādau iti etadaḥ tratasoḥ tratasau ca anudāttau . tataḥ dvitīyāṭaussu enaḥ idamaḥ etadaḥ ca . atha vā ubhayam nivṛttam . tat apekṣiṣyāmahe . enat iti napuṃsakaikavacane . enat iti napuṃsakaikavacanekartavyam . kuṇḍam ānaya prakṣālaya enat parivartaya enat . yadi enat kriyate enaḥ na kartavyaḥ . kā rūpasiddhiḥ : atho enam atho ene atho enān iti ṭyadādyatvena siddham . yadi evam enaśritakaḥ na sidhyati . enacchritakaḥ iti pāpnoti . yathālakṣaṇam aprayukte .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४६३।२-४८४।२१ रो इइ,८७०-८७२ जग्ध्यादिषु आर्धधातुकाश्रयत्वात् सति तस्मिन् विधानम् । जग्ध्यादिषु आर्धधातुकाश्रयत्वात् सति तस्मिन् आर्धधातुके जग्ध्यादिभिः भवितव्यम् । किम् अतः यत् सति भवितव्यम् । तत्र उत्सर्गलक्षणप्रतिषेधः । तत्र उत्सर्गलक्षणम् कार्यम् प्राप्नोति । तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । भव्यम् प्रवेयम् आख्येयम् । ण्यति अवस्थिते अनिष्टे प्रत्यये आदेशः स्यात् । ण्यतः श्रवणम् प्रसज्येत । न एषः दोषः । सामान्याश्रयत्वात् विशेषस्य अनाश्रयः । सामान्येन हि आश्रीयमाणे विशेषः न आश्रितः भवति । तत्र आर्धधातुकसामान्ये जग्ध्यादिषु कृतेषु यः यतः प्रत्ययः प्राप्नोति सः ततः भविष्यति । सामान्याश्रयत्वात् विशेषस्य अनाश्रयः इति चेत् उवर्णाकारान्तेभ्यः ण्यद्विधिप्रसङ्गः । सामान्याश्रयत्वात् विशेषस्य अनाश्रयः इति चेत् उवर्णाकारान्तेभ्यः ण्यत् प्राप्नोति । लव्यम् पव्यम् इति । आर्धधातुकसामान्ये गुणे कृति यि प्रत्ययसामान्य च वान्तादेशे हलन्तात् इति ण्यत् प्राप्नोति । इह च दित्स्यम् धित्स्यम् आर्धधातुकसामान्ये अकारलोपे कृते हलन्तात् इति ण्यत् प्राप्नोति । पौर्वापर्याभात् च सामान्येन अनुपपत्तिः । पौर्वापर्याभात् च सामान्येन जग्ध्यादीनाम् अनुपपत्तिः । न हि सामान्येन पौर्वापर्यम् अस्ति । सिद्धम् तु सार्वधातुके प्रतिषेधात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । अविशेषेण जग्ध्यादीन् उक्त्वा सार्वधातुके न इति प्रतिषेधम् वक्ष्यामि । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् जग्ध्यादिषु आर्धधातुकाश्रयत्वात् सति तस्मिन् विधानम् इति । परिहृतम् एतत् सामान्याश्रयत्वात् विशेषस्य अनाश्रयः इति । ननु च उक्तम् सामान्याश्रयत्वात् विशेषस्य अनाश्रयः इति चेत् उवर्णाकारान्तेभ्यः ण्यद्विधिप्रसङ्गः इति । न एषः दोषः । वक्ष्यति तत्र अज्ग्रहणस्य प्रयोजनम् अजन्तभूतपूर्वमात्रात् अपि यथा स्यात् इति । यत् अपि उच्यते पौर्वापर्याभात् च सामान्येन अनुपपत्तिः इति । अर्थसिद्धिः एव एषा यत् सामान्येन पौर्वापर्यम् न अस्ति । असति पौर्वापर्ये विषयसप्तमी विज्ञास्यते । आर्धधातुकविषये इति । अथ वा आर्धधातुकासु इति वक्ष्यामि । कासु आर्धधातुकासु । उक्तिषु युक्तिषु रूढिषु प्रतीतिषु श्रुतिषु सञ्ज्ञासु ।

KA I,463.2-484.21 Ro II,870-872 jagdhyādiṣu ārdhadhātukāśrayatvāt sati tasmin vidhānam . jagdhyādiṣu ārdhadhātukāśrayatvāt sati tasmin ārdhadhātuke jagdhyādibhiḥ bhavitavyam . kim ataḥ yat sati bhavitavyam . tatra utsargalakṣaṇapratiṣedhaḥ . tatra utsargalakṣaṇam kāryam prāpnoti . tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . bhavyam praveyam ākhyeyam . ṇyati avasthite aniṣṭe pratyaye ādeśaḥ syāt . ṇyataḥ śravaṇam prasajyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . sāmānyāśrayatvāt viśeṣasya anāśrayaḥ . sāmānyena hi āśrīyamāṇe viśeṣaḥ na āśritaḥ bhavati . tatra ārdhadhātukasāmānye jagdhyādiṣu kṛteṣu yaḥ yataḥ pratyayaḥ prāpnoti saḥ tataḥ bhaviṣyati . sāmānyāśrayatvāt viśeṣasya anāśrayaḥ iti cet uvarṇākārāntebhyaḥ ṇyadvidhiprasaṅgaḥ . sāmānyāśrayatvāt viśeṣasya anāśrayaḥ iti cet uvarṇākārāntebhyaḥ ṇyat prāpnoti . lavyam pavyam iti . ārdhadhātukasāmānye guṇe kṛti yi pratyayasāmānya ca vāntādeśe halantāt iti ṇyat prāpnoti . iha ca ditsyam dhitsyam ārdhadhātukasāmānye akāralope kṛte halantāt iti ṇyat prāpnoti . paurvāparyābhāt ca sāmānyena anupapattiḥ . paurvāparyābhāt ca sāmānyena jagdhyādīnām anupapattiḥ . na hi sāmānyena paurvāparyam asti . siddham tu sārvadhātuke pratiṣedhāt . siddham etat . katham . aviśeṣeṇa jagdhyādīn uktvā sārvadhātuke na iti pratiṣedham vakṣyāmi . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam jagdhyādiṣu ārdhadhātukāśrayatvāt sati tasmin vidhānam iti . parihṛtam etat sāmānyāśrayatvāt viśeṣasya anāśrayaḥ iti . nanu ca uktam sāmānyāśrayatvāt viśeṣasya anāśrayaḥ iti cet uvarṇākārāntebhyaḥ ṇyadvidhiprasaṅgaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . vakṣyati tatra ajgrahaṇasya prayojanam ajantabhūtapūrvamātrāt api yathā syāt iti . yat api ucyate paurvāparyābhāt ca sāmānyena anupapattiḥ iti . arthasiddhiḥ eva eṣā yat sāmānyena paurvāparyam na asti . asati paurvāparye viṣayasaptamī vijñāsyate . ārdhadhātukaviṣaye iti . atha vā ārdhadhātukāsu iti vakṣyāmi . kāsu ārdhadhātukāsu . uktiṣu yuktiṣu rūḍhiṣu pratītiṣu śrutiṣu sañjñāsu .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४८४।११-२१ रो इइ,८७३ ल्यब्ग्रहणम् किमर्थम् न ति किति इति एव सिद्धम् । ल्यपि कृते न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । ल्यप् क्रियताम् आदेशः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् ल्यप् । अन्तरङ्गः आदेशः । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् ल्यब्ग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः अन्तरङ्गान् अपि विधीन् बहिरङ्गः ल्यप् बाधते इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । ल्यबदेशे उपदेशिवद्वचनम् अनादिष्टार्थम् बहिरङ्गलक्षणत्वात् इति वक्ष्यति । तत् न वक्तव्यम् भवति । जग्धिः विधिः ल्यपि यत् तत् अकस्मात् सिद्धम् अस्ति किति इति विधानात् । हिप्रभृतीन् तु सदा बहिरङ्गः ल्यप् भरति इति कृतम् तत् उ विद्धि । एषः एव अर्थः जग्धौ सिद्धे अन्तरङ्गत्वात् ति किति इति ल्यप् उच्यते । ज्ञापयति अन्तरङ्गाणाम् ल्यपा भवति बाधनम् ।

KA I,484.11-21 Ro II,873 lyabgrahaṇam kimartham na ti kiti iti eva siddham . lyapi kṛte na prāpnoti . idam iha sampradhāryam . lyap kriyatām ādeśaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt lyap . antaraṅgaḥ ādeśaḥ . evam tarhi siddhe sati yat lyabgrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ antaraṅgān api vidhīn bahiraṅgaḥ lyap bādhate iti . kim etasya jñāpane prayojanam . lyabadeśe upadeśivadvacanam anādiṣṭārtham bahiraṅgalakṣaṇatvāt iti vakṣyati . tat na vaktavyam bhavati . jagdhiḥ vidhiḥ lyapi yat tat akasmāt siddham asti kiti iti vidhānāt . hiprabhṛtīn tu sadā bahiraṅgaḥ lyaP bharati iti kṛtam tat u viddhi . eṣaḥ eva arthaḥ jagdhau siddhe antaraṅgatvāt ti kiti iti lyap ucyate . jñāpayati antaraṅgāṇām lyapā bhavati bādhanam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४८४।२३-२४ रो इइ,८७४ घसॢभावे अचि उपसङ्ख्यानम् । घसॢभावे अचि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । प्रात्ति इति प्रघसः ।

KA I,484.23-24 Ro II,874 ghasḷbhāve aci upasaṅkhyānam . ghasḷbhāve aci upasaṅkhyānam kartavyam . prātti iti praghasaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४८५। २-५ रो इइ,८७४ किमयम् वधिः व्यञ्जन्तः आहोस्वित् अदन्तः । किम् च अतः । यदि व्यञ्जनान्तः वधौ व्यञ्जनान्ते उक्तम् । किम् उक्तम् । वध्यादेशे वृद्धितत्वप्रतिषेधः इड्विधिः च इति । अथ अदन्तः न दोषः भवति । यथा न दोषः तथा अस्तु ।

KA I,485. 2-5 Ro II,874 kimayam vadhiḥ vyañjantaḥ āhosvit adantaḥ . kim ca ataḥ . yadi vyañjanāntaḥ vadhau vyañjanānte uktam . kim uktam . vadhyādeśe vṛddhitatvapratiṣedhaḥ iḍvidhiḥ ca iti . atha adantaḥ na doṣaḥ bhavati . yathā na doṣaḥ tathā astu .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४८५।७-९ रो इइ,८७४ इण्वत् इकः । इण्वत् इकः इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । अध्यगात् अध्यगाताम् ।

KA I,485.7-9 Ro II,874 iṇvat ikaḥ . iṇvat ikaḥ iti vaktavyam . iha api yathā syāt . adhyagāt adhyagātām .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४८४।११ रो इइ,८७५ इण्वत् इकः इति एव । अधिगमयति अधिगमयतः अघिगमयन्ति ।

KA I,484.11 Ro II,875 iṇvat ikaḥ iti eva . adhigamayati adhigamayataḥ aghigamayanti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४८४।१३ रो इइ,८७५ इण्वत् इकः इति एव । अघिजिगमिषति अधिजिगमिशतः अधिजिगमिषन्ति ।

KA I,484.13 Ro II,875 iṇvat ikaḥ iti eva . aghijigamiṣati adhijigamiśataḥ adhijigamiṣanti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४८५।१५-४८६।२१ रो इइ,८७५-८७७ ङित्करणम् किमर्थम् । गाङि अनुबन्धकरणम् विशेषणाऋथम् । गाङि अनुबन्धकरणम् क्रियते विशेषणाऋथम् । क्व विशेषणार्थेन अर्थः । गाङ्कुटादिभ्यः अञ्णित् ङित् इति । गाकुटादिभ्यः अञ्णित् ङित् इति इयति उच्यमाने इणादेशस्य अपि प्रसज्येत । ज्ञापकम् वा सानुबन्धकस्य आदेशवचने इत्कार्याभावस्य । अथ वा एतत् ज्ञापयति आचार्यः सानुबन्धकस्य आदेशे इत्कार्यम् न भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । प्रयोजनम् चक्षिङः ख्याञ् । ङितः इति आत्मनेपदम् न भवति । लटः शतृशानचौ । लटः शतृशानचौ प्रयोजनम् । पचमानः यजमानः इति । टितः इति एत्वम् न भवति । युवोः अनाकौ । युवोः अनाकौ च प्रयोजनम् । नन्दनः कारकः नन्दना कारिका इति । उगिल्लक्षणौ ङीब्नुमौ न भवतः । मेः च अननुबन्धकस्य अम्वचनम् । मेः च अननुबन्धकस्य अम्वक्तव्यः । अचिनवम् अकरवम् असुनवम् । अत्यल्पम् इदम् उच्यते । तिप्तिब्मिपाम् इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् : वेद वेत्थ । अस्य ज्ञापकस्य सन्ति दोषाः सन्ति प्रयोजनानि । दोषाः समाः भूयांसः वा । तस्मात् न अर्थः अनेन ज्ञापकेन । कथम् यानि प्रयोजनानि । न एतानि सन्ति । इह तावत् । चक्षिङः ख्याञ् इति । ञित्करणसामर्थ्यात् विभाषा आत्मनेपदम् भविष्यति । लटः शतृशानचौ इति । वक्ष्यति एतत् । प्रकृतानाम् आत्मनेपदानाम् एत्वम् भवति इति । युवोः अनाकौ इति । वक्ष्यति एतत् । सिद्धम् तु युवोः अननुनासिकत्वात् इति ।

KA I,485.15-486.21 Ro II,875-877 ṅitkaraṇam kimartham . gāṅi anubandhakaraṇam viśeṣaṇāṛtham . gāṅi anubandhakaraṇam kriyate viśeṣaṇāṛtham . kva viśeṣaṇārthena arthaḥ . gāṅkuṭādibhyaḥ añṇit ṅit iti . gākuṭādibhyaḥ añṇit ṅit iti iyati ucyamāne iṇādeśasya api prasajyeta . jñāpakam vā sānubandhakasya ādeśavacane itkāryābhāvasya . atha vā etat jñāpayati ācāryaḥ sānubandhakasya ādeśe itkāryam na bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . prayojanam cakṣiṅaḥ khyāñ . ṅitaḥ iti ātmanepadam na bhavati . laṭaḥ śatṛśānacau . laṭaḥ śatṛśānacau prayojanam . pacamānaḥ yajamānaḥ iti . ṭitaḥ iti etvam na bhavati . yuvoḥ anākau . yuvoḥ anākau ca prayojanam . nandanaḥ kārakaḥ nandanā kārikā iti . ugillakṣaṇau ṅībnumau na bhavataḥ . meḥ ca ananubandhakasya amvacanam . meḥ ca ananubandhakasya amvaktavyaḥ . acinavam akaravam asunavam . atyalpam idam ucyate . tiptibmipām iti vaktavyam . iha api yathā syāt : veda vettha . asya jñāpakasya santi doṣāḥ santi prayojanāni . doṣāḥ samāḥ bhūyāṃsaḥ vā . tasmāt na arthaḥ anena jñāpakena . katham yāni prayojanāni . na etāni santi . iha tāvat . cakṣiṅaḥ khyāñ iti . ñitkaraṇasāmarthyāt vibhāṣā ātmanepadam bhaviṣyati . laṭaḥ śatṛśānacau iti . vakṣyati etat . prakṛtānām ātmanepadānām etvam bhavati iti . yuvoḥ anākau iti . vakṣyati etat . siddham tu yuvoḥ ananunāsikatvāt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४८६।२३-४८७।१८ रो इइ,८७७-८७९ किम् अयम् कशादिः आहोश्वित् खयादिः । चक्षिङः क्शाञ्ख्याञौ । चकिङः ख्याञ् कशादिः खयादिः च । खशादिः वा । अथ वा खशादिः भविष्यति । केन इदानीम् कशादिः भविष्यति । चर्त्वेन । अथ खयादिः कथम् । असिद्धे शस्य यवचनम् विभाषा । असिद्धे शस्य विभाषा यत्वम् वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । प्रयोजनम् सौप्रख्ये वुञ्विधिः । सौप्रख्यः इति योपधलक्षणः वुञ्विधिः न भवति । सौप्रख्यीयः । वृद्धात् छः भवति । निष्ठानत्वम् आख्याते । आख्यातः इति निष्ठानत्वम् न भवति । रुविधिः पुङ्ख्याने । पुङ्ख्यानम् इति रुविधिः न भवति । णत्वम् पर्याख्याते । पर्याख्यानम् इति णत्वम् न भवति । सस्थानत्वम् नमः ख्यात्रे । नमः ख्यात्रे इति सस्थानत्वम् न भवति।

KA I,486.23-487.18 Ro II,877-879 kim ayam kaśādiḥ āhośvit khayādiḥ . cakṣiṅaḥ kśāñkhyāñau . cakiṅaḥ khyāñ kaśādiḥ khayādiḥ ca . khaśādiḥ vā . atha vā khaśādiḥ bhaviṣyati . kena idānīm kaśādiḥ bhaviṣyati . cartvena . atha khayādiḥ katham . asiddhe śasya yavacanam vibhāṣā . asiddhe śasya vibhāṣā yatvam vaktavyam . kim prayojanam . prayojanam sauprakhye vuñvidhiḥ . sauprakhyaḥ iti yopadhalakṣaṇaḥ vuñvidhiḥ na bhavati . sauprakhyīyaḥ . vṛddhāt chaḥ bhavati . niṣṭhānatvam ākhyāte . ākhyātaḥ iti niṣṭhānatvam na bhavati . ruvidhiḥ puṅkhyāne . puṅkhyānam iti ruvidhiḥ na bhavati . ṇatvam paryākhyāte . paryākhyānam iti ṇatvam na bhavati . sasthānatvam namaḥ khyātre . namaḥ khyātre iti sasthānatvam na bhavati.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४८७।१९-४८८।६ रो इइ,८७९ वर्जने प्रतिषेधः । वर्जने प्रतिषेधः वक्तव्यः । अवसञ्चक्ष्याः परिसञ्चक्ष्याः । असनयोः च । असनयोः च प्रतिषेधः वक्तव्यः । नृचक्षाः रक्षः । विचक्षणः इति । बहुलम् तणि । बहुलम् तणि इति वक्तव्यम् । किम् इदम् तणि इति । सञ्ज्ञाछन्दसोः ग्रहणम् । किम् प्रयोजनम् । अन्नवधकगात्रविचक्षणाजिराद्यर्थम् । अन्न । अन्नम् । वधक । वधकम् । गात्र । गात्रम् पश्य । विचक्षण । विचक्षणः । अजिर । अजिरे तिष्ठति ।

KA I,487.19-488.6 Ro II,879 varjane pratiṣedhaḥ . varjane pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . avasañcakṣyāḥ parisañcakṣyāḥ . asanayoḥ ca . asanayoḥ ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . nṛcakṣāḥ rakṣaḥ . vicakṣaṇaḥ iti . bahulam taṇi . bahulam taṇi iti vaktavyam . kim idam taṇi iti . sañjñāchandasoḥ grahaṇam . kim prayojanam . annavadhakagātravicakṣaṇājirādyartham . anna . annam . vadhaka . vadhakam . gātra . gātram paśya . vicakṣaṇa . vicakṣaṇaḥ . ajira . ajire tiṣṭhati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४८८।८-२४ रो इइ,८८०-८८१ घञपोः प्रतिषेधे क्यपः उपसङ्ख्यानम् । घञपोः प्रतिषेधे क्यपः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । समजनम् समज्या इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अपि इति एव भविष्यति । कथम् । अपि इति न इदम् प्रत्ययग्रहणम् । किम् तर्हि । प्रत्याहारग्रहणम् । क्व सन्निविष्टानाम् प्रत्याहारः । अपः अकातात् प्रभृति आ क्यपः पकारात् । यदि प्रत्याहारग्रहणम् संवीतिः न सिध्यति । एवम् तर्हि न अर्थः उअप्सङ्ख्यानेन न अपि घञ्नपोः प्रतिषेधेन । इदम् अस्ति । चक्षिङः ख्याञ् वा लिटि इति । ततः वक्ष्यामि । अजेः वी भवति वा व्यवस्थितविभाषा च इति । तेन इह च भविष्यति : प्रवेता प्रवेतुम् प्रवीतः रथः , संवीतिः इति । इह च न भविष्यति : समाजः , उदाजः , समजः , उदजः , समजनम् उदजनम् , समज्या इति । तत्र अयम् अपि अर्थः । इदम् अपि सिद्धम् भवति : प्राजिता इति । किम् च भोः इष्यते एतत् रूपम् । बाढम् इष्यते । एवम् हि कः चित् वैयाकरणः आह । कः अस्य रथस्य प्रवेता इति । सूतः आह । आयुष्मन् अहम् प्राजिता इति । वैयाकरणः आह । अपशब्दः इति । सूतः आह । प्रापित्ज्ञः देवानाम् प्रियः न तु इष्टज्ञः । इष्यते एतत् रूपम् इति । वैयाकरणः आह । आहो खलु अनेन दुरुतेन बाध्यामहे इति । सूतः आह । न खलु वेञः सूतः । सुवतेः एव सूतः । यदि सुवतेः कुत्सा प्रयोक्तव्या । दुःसूतेन इति वक्तव्यम् । न तर्हि इदानीम् इदम् वा यौ इति वक्तव्यम् । वक्तव्यम् च । किम् प्रयोजनम् । न इयम् विभाषा । किम् तर्हि । आदेशः अयम् विधीयते । वा इति अयम् आदेशः भवति अजेः यौ परतः । वायुः इति ।

KA I,488.8-24 Ro II,880-881 ghañapoḥ pratiṣedhe kyapaḥ upasaṅkhyānam . ghañapoḥ pratiṣedhe kyapaḥ upasaṅkhyānam kartavyam . iha api yathā syāt . samajanam samajyā iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . api iti eva bhaviṣyati . katham . api iti na idam pratyayagrahaṇam . kim tarhi . pratyāhāragrahaṇam . kva sanniviṣṭānām pratyāhāraḥ . apaḥ akātāt prabhṛti ā kyapaḥ pakārāt . yadi pratyāhāragrahaṇam saṃvītiḥ na sidhyati . evam tarhi na arthaḥ uapsaṅkhyānena na api ghañnapoḥ pratiṣedhena . idam asti . cakṣiṅaḥ khyāñ vā liṭi iti . tataḥ vakṣyāmi . ajeḥ vī bhavati vā vyavasthitavibhāṣā ca iti . tena iha ca bhaviṣyati : pravetā pravetum pravītaḥ rathaḥ , saṃvītiḥ iti . iha ca na bhaviṣyati : samājaḥ , udājaḥ , samajaḥ , udajaḥ , samajanam udajanam , samajyā iti . tatra ayam api arthaḥ . idam api siddham bhavati : prājitā iti . kim ca bhoḥ iṣyate etat rūpam . bāḍham iṣyate . evam hi kaḥ cit vaiyākaraṇaḥ āha . kaḥ asya rathasya pravetā iti . sūtaḥ āha . āyuṣman aham prājitā iti . vaiyākaraṇaḥ āha . apaśabdaḥ iti . sūtaḥ āha . prāpitjñaḥ devānām priyaḥ na tu iṣṭajñaḥ . iṣyate etat rūpam iti . vaiyākaraṇaḥ āha . āho khalu anena durutena bādhyāmahe iti . sūtaḥ āha . na khalu veñaḥ sūtaḥ . suvateḥ eva sūtaḥ . yadi suvateḥ kutsā prayoktavyā . duḥsūtena iti vaktavyam . na tarhi idānīm idam vā yau iti vaktavyam . vaktavyam ca . kim prayojanam . na iyam vibhāṣā . kim tarhi . ādeśaḥ ayam vidhīyate . vā iti ayam ādeśaḥ bhavati ajeḥ yau parataḥ . vāyuḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४८९।२-९ रो इइ,८८१-८८२ अणिञोः लुकि तद्राजात् युवप्रत्ययस्य उपसङ्ख्यानम् । अणिञोः लुकि तद्राजात् युवप्रत्ययस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । बौधिः पिता बौधीः पुत्रः औदुम्बरिः पिता औदुम्बरिः पुत्रः । अपरः आह : अणिञोः लुकि क्षत्रियगोत्रमात्रात् युवप्रत्ययस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् इति । जाबालिः पिता जाबालिः पुत्रः । अपरः आह । अब्राह्मणगोत्रमात्रात् युवप्रत्ययस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् इति । किम् प्रयोजनम् । इदम् अपि सिद्धम् भवति । भाण्डिजङ्घिः पिता भाण्डिजङ्घिः पुत्रः कार्णखरकिः पिता कार्णखरकिः पुत्रः ।

KA I,489.2-9 Ro II,881-882 aṇiñoḥ luki tadrājāt yuvapratyayasya upasaṅkhyānam . aṇiñoḥ luki tadrājāt yuvapratyayasya upasaṅkhyānam kartavyam . baudhiḥ pitā baudhīḥ putraḥ audumbariḥ pitā audumbariḥ putraḥ . aparaḥ āha : aṇiñoḥ luki kṣatriyagotramātrāt yuvapratyayasya upasaṅkhyānam kartavyam iti . jābāliḥ pitā jābāliḥ putraḥ . aparaḥ āha . abrāhmaṇagotramātrāt yuvapratyayasya upasaṅkhyānam kartavyam iti . kim prayojanam . idam api siddham bhavati . bhāṇḍijaṅghiḥ pitā bhāṇḍijaṅghiḥ putraḥ kārṇakharakiḥ pitā kārṇakharakiḥ putraḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४९०।२-४९२।२६ रो इइ,८८२-८९३ तद्राजादीनाम् लुकि समासबहुत्वे प्रतिषेधः । तद्राजादीनाम् लुकि समासबहुत्वे प्रतिषेधः । प्रियः आङ्गः एषाम् ते इमे प्रियाङ्गाः । प्रियः वाङ्गः एषाम् ते इमे प्रियवाङ्गाः इति । किम् उच्यते समासबहुत्वे प्रतिषेधः इति यावता तेन एव चेत् कृतम् बहुत्वम् इति उच्यते न च अत्र तेन एव कृतम् बहुत्वम् । भवति वै किम् चित् आचार्याः क्रियमाणम् अपि चोदयन्ति । तत् वा कर्तव्यम् तेन एव चेत् बहुत्वम् इति समासबहुत्वे वा प्रतिषेधः वक्तव्यः इति । अबहुत्वे च लुग्वचनम् । अबहुत्वे च लुक् वक्तव्यः । अतिक्रान्तः अङ्गान् अत्यङ्गः । बहुवचने परतः यः तद्राजः इति एवम् कृत्वा चोद्यते । अथ किमर्थम् पुनः इदम् न बहुवचने इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । बहुवचने इति उच्यते न च अत्र बहुवचनम् पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन भविष्यति । न लुमता तस्मिन् इति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः । न लुमता आङ्गस्य इति वक्ष्यामि । न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् । पञ्चभिः गार्गीभिः क्रीतः पटः पञ्चगार्ग्यः दशगार्ग्यः इति । द्वन्द्वे अबहुषु लुग्वचनम् । द्वन्द्वे अबहुषु लुक् वक्तव्यः । गर्गवत्सवाजाः इति । इह च लुक् वक्तव्यः । गर्गेभ्यः आगतम् गर्गरूप्यम् गर्गमयम् इति । इह च अत्रयः इति उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्राप्नोति । सिद्धम् तु प्रत्ययार्थबहुत्वे लुग्वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । प्रत्ययार्थबहुत्वे लुक् वक्तव्यः । यदि प्रत्ययार्थबहुत्वे लुक् उच्यते अस्त्रियाम् इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् : आङ्ग्यः स्त्रियः , वाङ्ग्यः स्त्रियः इति । यस्य पुनः बहुवचने परतः लुक् उच्यते तस्य ईकारेण व्यवहितत्वात् न भविष्यति । यस्य अपि बहुवचने परतः लुक् उच्यते तेन अपि अस्त्रियाम् इति वक्तव्यम् आम्बष्ठ्याः स्त्रियः सौवीर्याः स्त्रियः इति एवमर्थम् । अत्र अपि चापा व्यवधानम् । एकादेशे कृते न अस्ति व्यव्हदानम् । एकादेशः पूवविधौ स्थानिवत् भवति इति स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव । द्वन्द्वे अबहुषु लुग्वचनम् । द्वन्द्वे अबहुषु लुक् वक्तव्यः । गर्गवत्सवाजाः इति । गोत्रस्य बहुषु लोपिनः बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ द्व्येकयोः अलुक् । गोत्रस्य बहुषु लोपिनः बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ द्व्येकयोः अलुक् वक्तव्यः । बिदानाम् अपत्यम् माणवकः बैदः बैदौ । किमर्थम् इदम् न अचि इति एव अलुक् सिद्धः । अचि इति उच्यते । न च अत्र अजादिम् पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । वर्णाश्रये न अस्ति प्रत्ययलक्षणम् । एकवचनद्विवचनान्तस्य प्रवृत्तौ बहुषु लोपः यूनि । एकवचनद्विवचनान्तस्य प्रवृत्तौ बहुषु लोपः यूनि वक्तव्यः । बैदस्य अपत्यम् बहवः माणवकाः बिदाः बैदयोः वा बिदाः । अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति उच्यमानः लुक् न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् । अञन्तम् यत् बहुषु यञन्तम् यत् बहुषु इति एवम् भविष्यति । न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् । काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपाः इति । न वा सर्वेषाम् द्वन्द्वे बह्वर्थत्वात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । सर्वेषाम् द्वन्द्वे बह्वर्थत्वात् । सर्वाणि द्वन्द्वे बह्वर्थानि । कथम् । युगपत् अधिकरणविवक्षायाम् द्वन्द्वः भवति । ततः अयम् आह यस्य बहुवचने परतः लुक् । यदि सर्वाणि द्वन्द्वे बह्वर्थानि अहम् अपि इदम् अचोद्यम् चोद्ये । द्वन्द्वे अबहुषु लुग्वचनम् इति । मम अपि सर्वत्र बहुवचनम् परम् भवति । लुके कृते न प्राप्नोति । प्रत्ययलक्षणेन । न लुमता तस्मिन् इति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः । न लुमता आङ्गस्य इति वक्ष्यामि । ननु च उक्तम् न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् । पञ्चभिः गार्गीभिः क्रीतः पटः पञ्चगार्ग्यः दशगार्ग्यः इति । इष्तम् एव एतत् सङ्गृहीतम् । पञ्चगर्गः दशगर्गः इति एव भवितव्यम् । तथा इदम् अपरम् अचोद्यम् चोद्ये । गर्गरूप्यम् गर्गमयम् । अत्र अपि बहुवचने इति एव सिद्धम् कथम् । समर्थात् तद्धितः उत्पद्यते । सामर्थ्यम् च सुबन्तेन । ततः अयम् आह यस्य प्र्तययार्थबहुत्वे लुक् । यदि समर्थात् तद्धितः उत्पद्यते अहम् अपि इदम् अचोद्यम् चोद्ये । गोत्रस्य बहुषु लोपिनः बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ द्व्येकयोः अलुक् इति । कथम् । यस्य अपि बहुवचने परतः लुक् तेन अपि अत्र अलुक् वक्तव्यः । तस्य अपि हि अत्र बहुवचनम् परम् भवति । न वक्तव्यः । अचि इति एवम् अलुक् सिद्धः । अचि इति उच्यते । न च अत्र अजादिम् पश्यामः । ननु च उक्तम् प्रत्ययलक्षणेन । वर्णाश्रये न अस्ति प्रत्ययलक्षणम् इति । यदि

KA I,490.2-492.26 Ro II,882-893 tadrājādīnām luki samāsabahutve pratiṣedhaḥ . tadrājādīnām luki samāsabahutve pratiṣedhaḥ . priyaḥ āṅgaḥ eṣām te ime priyāṅgāḥ . priyaḥ vāṅgaḥ eṣām te ime priyavāṅgāḥ iti . kim ucyate samāsabahutve pratiṣedhaḥ iti yāvatā tena eva cet kṛtam bahutvam iti ucyate na ca atra tena eva kṛtam bahutvam . bhavati vai kim cit ācāryāḥ kriyamāṇam api codayanti . tat vā kartavyam tena eva cet bahutvam iti samāsabahutve vā pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ iti . abahutve ca lugvacanam . abahutve ca luk vaktavyaḥ . atikrāntaḥ aṅgān atyaṅgaḥ . bahuvacane parataḥ yaḥ tadrājaḥ iti evam kṛtvā codyate . atha kimartham punaḥ idam na bahuvacane iti eva siddham . na sidhyati . bahuvacane iti ucyate na ca atra bahuvacanam paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena bhaviṣyati . na lumatā tasmin iti pratyayalakṣaṇasya pratiṣedhaḥ . na lumatā āṅgasya iti vakṣyāmi . na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt . pañcabhiḥ gārgībhiḥ krītaḥ paṭaḥ pañcagārgyaḥ daśagārgyaḥ iti . dvandve abahuṣu lugvacanam . dvandve abahuṣu luk vaktavyaḥ . gargavatsavājāḥ iti . iha ca luk vaktavyaḥ . gargebhyaḥ āgatam gargarūpyam gargamayam iti . iha ca atrayaḥ iti udāttanivṛttisvaraḥ prāpnoti . siddham tu pratyayārthabahutve lugvacanāt . siddham etat . katham . pratyayārthabahutve luk vaktavyaḥ . yadi pratyayārthabahutve luk ucyate astriyām iti vaktavyam . iha mā bhūt : āṅgyaḥ striyaḥ , vāṅgyaḥ striyaḥ iti . yasya punaḥ bahuvacane parataḥ luk ucyate tasya īkāreṇa vyavahitatvāt na bhaviṣyati . yasya api bahuvacane parataḥ luk ucyate tena api astriyām iti vaktavyam āmbaṣṭhyāḥ striyaḥ sauvīryāḥ striyaḥ iti evamartham . atra api cāpā vyavadhānam . ekādeśe kṛte na asti vyavhadānam . ekādeśaḥ pūvavidhau sthānivat bhavati iti sthānivadbhāvāt vyavadhānam eva . dvandve abahuṣu lugvacanam . dvandve abahuṣu luk vaktavyaḥ . gargavatsavājāḥ iti . gotrasya bahuṣu lopinaḥ bahuvacanāntasya pravṛttau dvyekayoḥ aluk . gotrasya bahuṣu lopinaḥ bahuvacanāntasya pravṛttau dvyekayoḥ aluk vaktavyaḥ . bidānām apatyam māṇavakaḥ baidaḥ baidau . kimartham idam na aci iti eva aluk siddhaḥ . aci iti ucyate . na ca atra ajādim paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena . varṇāśraye na asti pratyayalakṣaṇam . ekavacanadvivacanāntasya pravṛttau bahuṣu lopaḥ yūni . ekavacanadvivacanāntasya pravṛttau bahuṣu lopaḥ yūni vaktavyaḥ . baidasya apatyam bahavaḥ māṇavakāḥ bidāḥ baidayoḥ vā bidāḥ . añ yaḥ bahuṣu yañ yaḥ bahuṣu iti ucyamānaḥ luk na prāpnoti . mā bhūt evam . añantam yat bahuṣu yañantam yat bahuṣu iti evam bhaviṣyati . na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt . kāśyapapratikṛtayaḥ kāśyapāḥ iti . na vā sarveṣām dvandve bahvarthatvāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . sarveṣām dvandve bahvarthatvāt . sarvāṇi dvandve bahvarthāni . katham . yugapat adhikaraṇavivakṣāyām dvandvaḥ bhavati . tataḥ ayam āha yasya bahuvacane parataḥ luk . yadi sarvāṇi dvandve bahvarthāni aham api idam acodyam codye . dvandve abahuṣu lugvacanam iti . mama api sarvatra bahuvacanam param bhavati . luke kṛte na prāpnoti . pratyayalakṣaṇena . na lumatā tasmin iti pratyayalakṣaṇasya pratiṣedhaḥ . na lumatā āṅgasya iti vakṣyāmi . nanu ca uktam na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt . pañcabhiḥ gārgībhiḥ krītaḥ paṭaḥ pañcagārgyaḥ daśagārgyaḥ iti . iṣtam eva etat saṅgṛhītam . pañcagargaḥ daśagargaḥ iti eva bhavitavyam . tathā idam aparam acodyam codye . gargarūpyam gargamayam . atra api bahuvacane iti eva siddham katham . samarthāt taddhitaḥ utpadyate . sāmarthyam ca subantena . tataḥ ayam āha yasya prtayayārthabahutve luk . yadi samarthāt taddhitaḥ utpadyate aham api idam acodyam codye . gotrasya bahuṣu lopinaḥ bahuvacanāntasya pravṛttau dvyekayoḥ aluk iti . katham . yasya api bahuvacane parataḥ luk tena api atra aluk vaktavyaḥ . tasya api hi atra bahuvacanam param bhavati . na vaktavyaḥ . aci iti evam aluk siddhaḥ . aci iti ucyate . na ca atra ajādim paśyāmaḥ . nanu ca uktam pratyayalakṣaṇena . varṇāśraye na asti pratyayalakṣaṇam iti . yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४९३।२-८ रो इइ,८९३ यञादीनाम् एकद्वयोः वा तत्पुरुषे षष्ठ्याः उपसङ्ख्यानम् । यञादीनाम् एकद्वयोः वा तत्पुरुषे षष्ठ्याः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । गार्ग्यस्य कुलम् गार्ग्यकुलम् गर्गकुलम् वा । गार्ग्ययोः कुलम् गार्ग्यकुलम् गर्गकुलम् वा । बैदस्य कुलम् बैदकुलम् बिदकुलम् वा । बैदयोः कुलम् बैदकुलम् बिदकुलम् वा । यञादीनाम् इति किमर्थम् । आङ्गस्य कुलम् आङ्गकुलम्। आङ्गयोः कुलम् आङ्गकुलम् । एकद्वयोः इति किमर्थम् । गर्गाणाम् कुलम् गर्गकुलम् । तत्पुरुषे इति किमर्थम्। गार्ग्यस्य समीपम् उपगार्ग्यम् । षष्ठ्याः इति किम् । शोभनगार्ग्यः परमगार्ग्यः ।

KA I,493.2-8 Ro II,893 yañādīnām ekadvayoḥ vā tatpuruṣe ṣaṣṭhyāḥ upasaṅkhyānam . yañādīnām ekadvayoḥ vā tatpuruṣe ṣaṣṭhyāḥ upasaṅkhyānam kartavyam . gārgyasya kulam gārgyakulam gargakulam vā . gārgyayoḥ kulam gārgyakulam gargakulam vā . baidasya kulam baidakulam bidakulam vā . baidayoḥ kulam baidakulam bidakulam vā . yañādīnām iti kimartham . āṅgasya kulam āṅgakulam. āṅgayoḥ kulam āṅgakulam . ekadvayoḥ iti kimartham . gargāṇām kulam gargakulam . tatpuruṣe iti kimartham. gārgyasya samīpam upagārgyam . ṣaṣṭhyāḥ iti kim . śobhanagārgyaḥ paramagārgyaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४९३।१०-१६ रो इइ,८९३-८९४ किम् अयम् समुच्चयः । प्राक्षु भरतेषु च इति । आहोस्वित् भरतविशेषणम् प्राग्ग्रहणम् । प्राञ्चः ये भरताः इति । किम् च अतः । यदि समुच्चयः भरतग्रहणम् अनर्थकम् । न हि अन्यत्र भरता सन्ति । अथ प्राग्ग्रहणम् भरतविशेषणम् प्राग्ग्रहणम् अनर्थकम् । न हि अप्राञ्चः भरताः सन्ति । एवम् तर्हि समुच्चयः । ननु च उक्तम् भरतग्रहणम् अनर्थकम् । न हि अन्यत्र भरता सन्ति इति । न अनर्थकम्। ज्ञापकार्थम् । किम् ज्ञाप्यते । एतत् ज्ञापयति आचार्यः अन्यत्र प्राग्ग्रहणे भरतग्रहणम् न भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । इञः प्राचाम् भरत्ग्रहणम् न भवति । औद्दालकिः पिता औद्दालकायनः पुत्रः इति ।

KA I,493.10-16 Ro II,893-894 kim ayam samuccayaḥ . prākṣu bharateṣu ca iti . āhosvit bharataviśeṣaṇam prāggrahaṇam . prāñcaḥ ye bharatāḥ iti . kim ca ataḥ . yadi samuccayaḥ bharatagrahaṇam anarthakam . na hi anyatra bharatā santi . atha prāggrahaṇam bharataviśeṣaṇam prāggrahaṇam anarthakam . na hi aprāñcaḥ bharatāḥ santi . evam tarhi samuccayaḥ . nanu ca uktam bharatagrahaṇam anarthakam . na hi anyatra bharatā santi iti . na anarthakam. jñāpakārtham . kim jñāpyate . etat jñāpayati ācāryaḥ anyatra prāggrahaṇe bharatagrahaṇam na bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . iñaḥ prācām bharatgrahaṇam na bhavati . auddālakiḥ pitā auddālakāyanaḥ putraḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४९३।१८-२० रो इइ,८९४ गोपवनादिप्रतिषेधः प्राक् हरितादिभ्यः । गोपवनादिप्रतिषेधः प्राक् हरितादिभ्यः द्रष्टव्यः । हारितः हारितौ बहुषु हरिताः ।

KA I,493.18-20 Ro II,894 gopavanādipratiṣedhaḥ prāk haritādibhyaḥ . gopavanādipratiṣedhaḥ prāk haritādibhyaḥ draṣṭavyaḥ . hāritaḥ hāritau bahuṣu haritāḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४९४।२-६ रो इइ,८९४-८९५ किमर्थम् अद्वन्द्वे इति उच्यते । द्वन्द्वे मा भूत् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । इष्यते एव द्वन्द्वे : भ्रष्टककपिष्ठलाः भ्राष्टकिकापिष्थलयः इति । अतः उत्तरम् पठति अद्वन्द्वे इति द्वन्द्वाधिकारनिवृत्त्यर्थम् । अद्वन्द्वे इति उच्यते द्वन्द्वाधिकारनिवृत्त्यर्थम् । द्वन्द्वाधिकारः निवर्तते । तस्मिन् निवृत्ते अविशेषेण द्वन्द्वे च अद्वन्द्वे च भविष्यति ।

KA I,494.2-6 Ro II,894-895 kimartham advandve iti ucyate . dvandve mā bhūt iti . na etat asti prayojanam . iṣyate eva dvandve : bhraṣṭakakapiṣṭhalāḥ bhrāṣṭakikāpiṣthalayaḥ iti . ataḥ uttaram paṭhati advandve iti dvandvādhikāranivṛttyartham . advandve iti ucyate dvandvādhikāranivṛttyartham . dvandvādhikāraḥ nivartate . tasmin nivṛtte aviśeṣeṇa dvandve ca advandve ca bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४९४।८-४९५।२ रो इइ,८९५-८९६ आगस्त्यकौण्डिन्ययोः प्रकृतिनिपातनम् । आगस्त्यकौण्डिन्ययोः प्रकृतिनिपातनम् कर्तव्यम् । अगस्तिकौण्डिनच् इति एतौ प्रकृत्यादेशौ भवतः इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । लुक्प्रतिषेधे वृद्ध्यर्थम् । लुक्प्रतिषेधे वृद्धिः यथा स्यात् । प्रत्ययान्तनिपातने हि वृद्ध्यभावः । प्रत्ययान्तनिपातने हि सति वृद्ध्यभावः स्यात् । आगस्तीयाः कौण्डिन्याः इति । यदि प्रक्र्टिनिपातनम् क्रियते केन इदानीम् प्रत्ययस्य लोपः भविष्यति । अधिकारात् प्रत्ययलोपः । अधिकारात् प्रत्ययलोपः भविष्यति । तत् तर्हि प्रकृतिनिपातनम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । योगविभागः करिष्यते । आगस्त्यकौण्डिन्ययोः बहुषु लुक् भवति । ततः अगस्तिकुण्डिनच् इति एतौ प्रकृत्यादेशौ भवतः आगस्त्यकौण्डिन्ययोः इति । एवम् अपि प्रत्ययान्तयोः एव प्राप्नोति । प्रत्ययान्तात् हि भवान् षष्ठीम् उच्चारयति । आगस्त्यकौण्डिन्ययोः इति । न एषः दोषः । यथा हि परिभाषितम् प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपः भवन्ति इति प्रत्ययस्य एव भविष्यति । अवशिष्टस्य आदेशौ भविष्यतः ।

KA I,494.8-495.2 Ro II,895-896 āgastyakauṇḍinyayoḥ prakṛtinipātanam . āgastyakauṇḍinyayoḥ prakṛtinipātanam kartavyam . agastikauṇḍinac iti etau prakṛtyādeśau bhavataḥ iti vaktavyam . kim prayojanam . lukpratiṣedhe vṛddhyartham . lukpratiṣedhe vṛddhiḥ yathā syāt . pratyayāntanipātane hi vṛddhyabhāvaḥ . pratyayāntanipātane hi sati vṛddhyabhāvaḥ syāt . āgastīyāḥ kauṇḍinyāḥ iti . yadi prakrṭinipātanam kriyate kena idānīm pratyayasya lopaḥ bhaviṣyati . adhikārāt pratyayalopaḥ . adhikārāt pratyayalopaḥ bhaviṣyati . tat tarhi prakṛtinipātanam kartavyam . na kartavyam . yogavibhāgaḥ kariṣyate . āgastyakauṇḍinyayoḥ bahuṣu luk bhavati . tataḥ agastikuṇḍinac iti etau prakṛtyādeśau bhavataḥ āgastyakauṇḍinyayoḥ iti . evam api pratyayāntayoḥ eva prāpnoti . pratyayāntāt hi bhavān ṣaṣṭhīm uccārayati . āgastyakauṇḍinyayoḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . yathā hi paribhāṣitam pratyayasya lukślulupaḥ bhavanti iti pratyayasya eva bhaviṣyati . avaśiṣṭasya ādeśau bhaviṣyataḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४९५।४-१५ रो इइ,८९६-८९७ ऊतः अचि ।ऊतः अचि इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । सनीस्रसः दनीध्वसः इति । अथ ऊतः इति उच्यमाने इह कस्मात् न भवति । योयूयः रोरूवः । विहितविशेषणम् ऊकारान्तग्रहणन् । ऊकारान्तात् यः विहितः इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इष्टम् एव एतत् सङ्गृहीतम् । सनीस्रंसः दनीध्वंसः इति एव भवितव्यम् ।

KA I,495.4-15 Ro II,896-897 ūtaḥ aci .ūtaḥ aci iti vaktavyam . iha mā bhūt . sanīsrasaḥ danīdhvasaḥ iti . atha ūtaḥ iti ucyamāne iha kasmāt na bhavati . yoyūyaḥ rorūvaḥ . vihitaviśeṣaṇam ūkārāntagrahaṇan . ūkārāntāt yaḥ vihitaḥ iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . iṣṭam eva etat saṅgṛhītam . sanīsraṃsaḥ danīdhvaṃsaḥ iti eva bhavitavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४९५।१०-१५ रो इइ,८९७-८९८ गापोः ग्रहणे इण्पिबत्योः ग्रहणम् । गापोः ग्रहणे इण्पिबत्योः ग्रहणम् कर्तव्यम् । इणः यः गाशब्दः पिबतेः यः पाशब्दः इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । अगासीत् नटः । अपासीत् धनम् इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इणः ग्रहणे तावत् वार्तम् । निर्देशात् एव इदम् व्यक्तम् लुग्विकरणस्य ग्रहणम् इति । पाग्रहणे च अपि वार्तम् । वक्तव्यम् एव एतत् सर्वत्र एव पाग्रहणे अलुग्विकरणस्य ग्रहणम् इति ।

KA I,495.10-15 Ro II,897-898 gāpoḥ grahaṇe iṇpibatyoḥ grahaṇam . gāpoḥ grahaṇe iṇpibatyoḥ grahaṇam kartavyam . iṇaḥ yaḥ gāśabdaḥ pibateḥ yaḥ pāśabdaḥ iti vaktavyam . iha mā bhūt . agāsīt naṭaḥ . apāsīt dhanam iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . iṇaḥ grahaṇe tāvat vārtam . nirdeśāt eva idam vyaktam lugvikaraṇasya grahaṇam iti . pāgrahaṇe ca api vārtam . vaktavyam eva etat sarvatra eva pāgrahaṇe alugvikaraṇasya grahaṇam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४९५।१७-४९६।७ रो इइ,८९८ तथासोः आत्मनेपदवचनम् । तथासोः आत्मनेपदस्य ग्रहणम् कर्तव्यम् । आत्मनेपदम् यौ तथासौ इति वक्तव्यम् । एकवचनग्रहणम् वा । अथ वा एकवचने ये तथासी इति वक्तव्यम् । तत् च अवश्यम् अन्यतरत् कर्तव्यम् । अवचने हि अनिष्टप्रसङ्गः । अनुच्यमाने हि एतस्मिन् अनिष्टम् प्रसज्येत । अतनिष्ट यूपम् । असनिष्ट यूपम् इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । यदि अपि तावत् अयम् तशब्दः दृष्टापचारः अस्ति आत्मनेपदम् अस्ति एव परस्मैपदम् अस्ति एकवचनम् अस्ति बहुवचनम् अयम् खलु थास्शब्दः अदृष्टापचारः आत्मनेपदम् एकवचनम् एव । तस्य अस्य कः अन्यः सहायः भवितुम् अर्हति अन्यत् अतः आत्मनेपदात् एकवचनात् च । तत् यथा अस्यस् गोः द्वितीयेन अर्थः इति । गौः एव आनीयते न अश्वः न गर्दभः ।

KA I,495.17-496.7 Ro II,898 tathāsoḥ ātmanepadavacanam . tathāsoḥ ātmanepadasya grahaṇam kartavyam . ātmanepadam yau tathāsau iti vaktavyam . ekavacanagrahaṇam vā . atha vā ekavacane ye tathāsī iti vaktavyam . tat ca avaśyam anyatarat kartavyam . avacane hi aniṣṭaprasaṅgaḥ . anucyamāne hi etasmin aniṣṭam prasajyeta . ataniṣṭa yūpam . asaniṣṭa yūpam iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . yadi api tāvat ayam taśabdaḥ dṛṣṭāpacāraḥ asti ātmanepadam asti eva parasmaipadam asti ekavacanam asti bahuvacanam ayam khalu thāsśabdaḥ adṛṣṭāpacāraḥ ātmanepadam ekavacanam eva . tasya asya kaḥ anyaḥ sahāyaḥ bhavitum arhati anyat ataḥ ātmanepadāt ekavacanāt ca . tat yathā asyas goḥ dvitīyena arthaḥ iti . gauḥ eva ānīyate na aśvaḥ na gardabhaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४९६।९-२३ रो इइ,८९८-८९९ आमः लेः लोपे लुङ्लोटोः उपसङ्ख्यानम् । आमः लेः लोपे लुङ्लोटोः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् : ताम् बैजवापयः विदाम् अक्रन् । अत्र भवन्तः विदाम् कुर्वन्तु। तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । लिग्रहणम् निवर्तिष्यते । यदि निवर्तते प्रत्ययमात्रस्य प्राप्नोति । इष्यते च प्रत्ययमात्रस्य । आतः च इष्यते । एवम् हि आह : कृञ् च अनुप्रयुज्यते लिटि इति । यदि च प्रत्ययमात्रस्य लुक् भवति ततः एतत् उपपन्नम् भवति । आमन्तेभ्यः णलः प्रतिषेधः । आमन्तेभ्यः णलः प्रतिषेधः वक्तव्यः । शशाम तताम । वृद्धौ कृत्यायाम् आमः इति लुक् प्राप्नोति । आमन्तेभ्यः अर्थवद्ग्रहणात् णलः अप्रतिषेधः । आमन्तेभ्यः णलः अप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः । लुक् कस्मात् न भवति : शशाम तताम इति । अर्थवतः आम्शब्दस्य ग्रहणम् । न च एषः अर्थवान् । आमन्तेभ्यः अर्थवद्ग्रहणात् णलः अप्रतिषेधः इति चेत् अमः प्रतिषेधः । आमन्तेभ्यः अर्थवद्ग्रहणात् णलः अप्रतिषेधः इति चेत् अमः प्रतिषेधः वक्तव्यः । आम । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति ।

KA I,496.9-23 Ro II,898-899 āmaḥ leḥ lope luṅloṭoḥ upasaṅkhyānam . āmaḥ leḥ lope luṅloṭoḥ upasaṅkhyānam kartavyam : tām baijavāpayaḥ vidām akran . atra bhavantaḥ vidām kurvantu. tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . ligrahaṇam nivartiṣyate . yadi nivartate pratyayamātrasya prāpnoti . iṣyate ca pratyayamātrasya . ātaḥ ca iṣyate . evam hi āha : kṛñ ca anuprayujyate liṭi iti . yadi ca pratyayamātrasya luk bhavati tataḥ etat upapannam bhavati . āmantebhyaḥ ṇalaḥ pratiṣedhaḥ . āmantebhyaḥ ṇalaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . śaśāma tatāma . vṛddhau kṛtyāyām āmaḥ iti luk prāpnoti . āmantebhyaḥ arthavadgrahaṇāt ṇalaḥ apratiṣedhaḥ . āmantebhyaḥ ṇalaḥ apratiṣedhaḥ . anarthakaḥ pratiṣedhaḥ apratiṣedhaḥ . luk kasmāt na bhavati : śaśāma tatāma iti . arthavataḥ āmśabdasya grahaṇam . na ca eṣaḥ arthavān . āmantebhyaḥ arthavadgrahaṇāt ṇalaḥ apratiṣedhaḥ iti cet amaḥ pratiṣedhaḥ . āmantebhyaḥ arthavadgrahaṇāt ṇalaḥ apratiṣedhaḥ iti cet amaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . āma . uktam vā . kim uktam . sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४९६।२४-४९८।१२ रो इइ,९००-९०२ किम् पुनः लुक् आदेशानाम् अपवादः आहोस्वित् कृतेषु आदेशेषु भवति । लुक् आदेशापवादः । लुक् आदेशानाम् अपवादः । तिङ्कृताभावः तु । तिङ्कृतस्य तु अभावः । कस्य । पदत्वस्य । सुबन्तपदत्वात् सिद्धम् । सुबन्तम् पदम् इति पदसञ्ज्ञा भविष्यति । कथम् स्वाद्युत्पत्तिः । लकारस्य कृत्त्वात् प्रातिपदिकत्वम् तदाश्रयम् प्रत्ययविधानम् । लकारः कृत् । कृत् प्रातिपदिकम् इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा । तदाश्रयम् प्रत्ययविधानम् । प्रातिपदिकाश्रयत्वात् स्वाद्युत्पत्तिः भविष्यति । सुपः श्रवणम् प्राप्नोति । अव्ययात् इति लुक् भविष्यति । कथम् अव्ययत्वम् । अव्ययत्वम् मकारान्तत्वात् । कृदन्तम् मान्तम् अव्ययसञ्ज्ञम् भवति इति अव्ययसञ्ज्ञा भविष्यति । स्वरः कथम् । यत् प्रकारयाम् चकार । स्वरः कृदन्तप्रकृतिस्वरत्वात् । कृदन्तम् उत्तरपदम् प्रकृतिस्वरम् भवति इति एषः स्वरः भविष्यति । तथा च निघातानिघातसिद्धिः । तथा च निघातानिघातसिद्धिः भवति । चक्षुष्कामम् याजयाम् चकार । तिङ् अतिङः इति तस्य च अनिघातः । तस्मात् च निघातः सिद्धः भवति । नञा तु समासप्रसङ्गः । नञा तु समासः प्राप्नोति । न कारयम् न हारयाम् । नञ् सुबन्तेन सह समस्यते इति समासः प्राप्नोति । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । असामर्थ्यात् इति । न अत्र नञः आमन्तेन सामर्थ्यम् । केन तर्हि । तिङन्तेन । न चकार कारयाम् । न चकार हारयाम् इति ।

KA I,496.24-498.12 Ro II,900-902 kim punaḥ luk ādeśānām apavādaḥ āhosvit kṛteṣu ādeśeṣu bhavati . luk ādeśāpavādaḥ . luk ādeśānām apavādaḥ . tiṅkṛtābhāvaḥ tu . tiṅkṛtasya tu abhāvaḥ . kasya . padatvasya . subantapadatvāt siddham . subantam padam iti padasañjñā bhaviṣyati . katham svādyutpattiḥ . lakārasya kṛttvāt prātipadikatvam tadāśrayam pratyayavidhānam . lakāraḥ kṛt . kṛt prātipadikam iti prātipadikasañjñā . tadāśrayam pratyayavidhānam . prātipadikāśrayatvāt svādyutpattiḥ bhaviṣyati . supaḥ śravaṇam prāpnoti . avyayāt iti luk bhaviṣyati . katham avyayatvam . avyayatvam makārāntatvāt . kṛdantam māntam avyayasañjñam bhavati iti avyayasañjñā bhaviṣyati . svaraḥ katham . yat prakārayām cakāra . svaraḥ kṛdantaprakṛtisvaratvāt . kṛdantam uttarapadam prakṛtisvaram bhavati iti eṣaḥ svaraḥ bhaviṣyati . tathā ca nighātānighātasiddhiḥ . tathā ca nighātānighātasiddhiḥ bhavati . cakṣuṣkāmam yājayām cakāra . tiṅ atiṅaḥ iti tasya ca anighātaḥ . tasmāt ca nighātaḥ siddhaḥ bhavati . nañā tu samāsaprasaṅgaḥ . nañā tu samāsaḥ prāpnoti . na kārayam na hārayām . nañ subantena saha samasyate iti samāsaḥ prāpnoti . uktam vā . kim uktam . asāmarthyāt iti . na atra nañaḥ āmantena sāmarthyam . kena tarhi . tiṅantena . na cakāra kārayām . na cakāra hārayām iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४९८।२-१२ रो इइ,९०२-९०३ अव्ययात् आपः लुग्वचनानर्थक्यम् लिङ्गाभावात् ।अव्ययात् आपः लुग्वचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । लिङ्गाभावात् । अलिङ्गम् अव्ययम् । किम् इदम् भवान् सुपः लुकम् मृष्यति आपः लुकम् न मृष्यति । यथा एव हि अलिङ्गम् अव्ययम् एवम् असङ्ख्यम् अपि । सत्यम् एतत् । प्रत्ययलक्षणम् आचार्यः प्रार्थयमानः सुपः लुकम् मृष्यति । आपः पुनः अस्य लुकि सति न किम् चित् अपि प्रयोजनम् अस्ति । उच्यमाने अपि एतस्मिन् स्वाद्युत्पत्तिः न प्राप्नोति । किम् कारणम् । एकत्वादीनाम् अभावात् । एकत्वादिषु अर्थेषु स्वादयः विधीयन्ते । न च एषाम् एकत्वादयः सन्ति । अविशेषेण उत्पद्यन्ते । उत्पन्नानाम् नियमः क्रियते । अथ वा प्रकृतान् अर्थान् अपेक्ष्य नियमः । के च प्रकृताः । एकत्वादयः । एकस्मिन् एकवचनम् न द्वयोः न बहुषु । द्वयोः एव द्विवचनम् न एकस्मिन् न बहुषु । बहुषु एव बहुवचनम् न एकस्मिन् न द्वयोः इति । अथ वा आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति उत्पद्यन्ते अव्ययेभ्यः स्वादयः इति यत् अयम् अव्ययात् आपसुपः इति सुब्लुकम् शास्ति ।

KA I,498.2-12 Ro II,902-903 avyayāt āpaḥ lugvacanānarthakyam liṅgābhāvāt .avyayāt āpaḥ lugvacanam anarthakam . kim kāraṇam . liṅgābhāvāt . aliṅgam avyayam . kim idam bhavān supaḥ lukam mṛṣyati āpaḥ lukam na mṛṣyati . yathā eva hi aliṅgam avyayam evam asaṅkhyam api . satyam etat . pratyayalakṣaṇam ācāryaḥ prārthayamānaḥ supaḥ lukam mṛṣyati . āpaḥ punaḥ asya luki sati na kim cit api prayojanam asti . ucyamāne api etasmin svādyutpattiḥ na prāpnoti . kim kāraṇam . ekatvādīnām abhāvāt . ekatvādiṣu artheṣu svādayaḥ vidhīyante . na ca eṣām ekatvādayaḥ santi . aviśeṣeṇa utpadyante . utpannānām niyamaḥ kriyate . atha vā prakṛtān arthān apekṣya niyamaḥ . ke ca prakṛtāḥ . ekatvādayaḥ . ekasmin ekavacanam na dvayoḥ na bahuṣu . dvayoḥ eva dvivacanam na ekasmin na bahuṣu . bahuṣu eva bahuvacanam na ekasmin na dvayoḥ iti . atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati utpadyante avyayebhyaḥ svādayaḥ iti yat ayam avyayāt āpasupaḥ iti sublukam śāsti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४९८।१४-२३ रो इइ,९०३ न अव्ययीभावात् अतः इति योगव्यवसानम् । न अव्ययीभावात् अतः इति योगः व्यवसेयः । न अव्ययीभावात् अकारान्तात् सुपः लुक् भवति । ततः अम् तु अपञ्चम्याः इति । किमर्थः योगविभागः । पञ्चम्याः अम्प्रतिषेधार्थम् । पञ्चम्याः अमः प्रतिषेधः यथा स्यात् । एकयोगे हि उभयोः प्रतिषेधः । एकयोगे हि सति उभयोः प्रतिषेधः स्यात् अमः अलुकः च । सः तर्हि योगविभागः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । तुः नियामकः । तुः क्रियते । स नियामकः भविष्यति । अम् एव अपञ्चम्याः इति ।

KA I,498.14-23 Ro II,903 na avyayībhāvāt ataḥ iti yogavyavasānam . na avyayībhāvāt ataḥ iti yogaḥ vyavaseyaḥ . na avyayībhāvāt akārāntāt supaḥ luk bhavati . tataḥ am tu apañcamyāḥ iti . kimarthaḥ yogavibhāgaḥ . pañcamyāḥ ampratiṣedhārtham . pañcamyāḥ amaḥ pratiṣedhaḥ yathā syāt . ekayoge hi ubhayoḥ pratiṣedhaḥ . ekayoge hi sati ubhayoḥ pratiṣedhaḥ syāt amaḥ alukaḥ ca . saḥ tarhi yogavibhāgaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . tuḥ niyāmakaḥ . tuḥ kriyate . sa niyāmakaḥ bhaviṣyati . am eva apañcamyāḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४९९।१-९ रो इइ,९०३-९०४ अमि पञ्चमीप्रतिषेधे अपादानग्रहणम् । अमि पञ्चमीप्रतिषेधे अपादानग्रहणम् कर्तव्यम् । अपादानपञ्चम्याः इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । कर्मप्रवचनीययुक्ते अप्रतिषेधार्थम् । कर्मप्रवचनीययुक्ते मा भूत् । आपाटलिपुत्रम् वृष्टः देवः । न वा उत्तरपदस्य कर्मप्रवचनीययोगात् समासात् पञ्चम्यभावः । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । उत्तरपदम् अत्र कर्मप्रवचनीययुक्तम् । उत्तरपदस्य कर्मप्रवचनीययोगात् समासात् पञ्चमी न भविष्यति । यदा च समासः कर्मप्रवचनीययुक्तः भवति तदा प्रतिषेधः । तत् यथा । आ उपकुम्भात् आ उपमणिकात् इति ।

KA I,499.1-9 Ro II,903-904 ami pañcamīpratiṣedhe apādānagrahaṇam . ami pañcamīpratiṣedhe apādānagrahaṇam kartavyam . apādānapañcamyāḥ iti vaktavyam . kim prayojanam . karmapravacanīyayukte apratiṣedhārtham . karmapravacanīyayukte mā bhūt . āpāṭaliputram vṛṣṭaḥ devaḥ . na vā uttarapadasya karmapravacanīyayogāt samāsāt pañcamyabhāvaḥ . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . uttarapadam atra karmapravacanīyayuktam . uttarapadasya karmapravacanīyayogāt samāsāt pañcamī na bhaviṣyati . yadā ca samāsaḥ karmapravacanīyayuktaḥ bhavati tadā pratiṣedhaḥ . tat yathā . ā upakumbhāt ā upamaṇikāt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४९९।११-१४ रो इइ,९०४ सप्तम्याः ऋद्धिनदीसमाससङ्ख्यावयवेभ्यः नित्यम् । सप्तम्याः ऋद्धिनदीसमाससङ्ख्यावयवेभ्यः नित्यम् इति वक्तव्यम् । ऋद्धि । सुमरम् सुमगधम् । नदीसमासः । उन्मत्तगङ्गम् लोहितगङ्गम् । सङ्ख्यावयव । एकविंसतिभारद्वाजम् त्रिपञ्चाशत्गौतमम् ।

KA I,499.11-14 Ro II,904 saptamyāḥ ṛddhinadīsamāsasaṅkhyāvayavebhyaḥ nityam . saptamyāḥ ṛddhinadīsamāsasaṅkhyāvayavebhyaḥ nityam iti vaktavyam . ṛddhi . sumaram sumagadham . nadīsamāsaḥ . unmattagaṅgam lohitagaṅgam . saṅkhyāvayava . ekaviṃsatibhāradvājam tripañcāśatgautamam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४९९।१६-५००।२७ रो इइ,९०५-९०७ टिताम् टेः एविधेः लुटः डारौरसः पूर्वविप्रतिषिद्धम् । टिताम् टेः एविधेः लुटः डारौरसः भवन्ति पूर्वविप्रतिषेधेन । टेः एत्वस्य अवकाशः पचते पचेते पचन्ते । डारौरसाम् अवकाशः श्वः कर्ता श्वः कर्तारौ श्वः कर्तारः । इह उभयम् प्राप्नोति । श्वः अधेता श्वः अध्येतारौ श्वः अध्येतारः । डारौरसः भवन्ति पूर्वविप्रतिषेधेन । सः तर्हि पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । आत्मनेपदानाम् च इति वचनात् सिद्धम् । आत्मनेपदानाम् च डारौरसः भवन्ति इति वक्तव्यम् । तत् च समसङ्ख्यार्थम् । तत् च अवश्यम् आत्मनेपदग्रहणम् कर्तव्यम् समसङ्ख्यार्थम् । सङ्ख्यातनुदेशः यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि आत्मनेपदग्रहणे शट् स्थानिनः त्रयः आदेशाः । वैषम्यात् सङ्ख्यातानुदेशः न प्राप्नोति । पूर्वविप्रतिषेधार्थेन तावत् न अर्थः आत्मनेपदग्रहणेन । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । डारौरसः क्रियन्ताम् टेः एत्वम् इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् एत्वम् । नित्याः डारौरसः । कृते अपि एत्वे प्रप्नुवन्ति अकृते अपि प्राप्नुवन्ति । टेः एत्वम् अपि नित्यम् । कृतेषु अपि डारौरस्सु प्राप्नोति अकृतेषु अपि प्राप्नोति । अनित्यम् एत्वम् । अन्यस्य कृतेषु डारौरस्सु प्राप्नोति अन्यस्य अकृतेषु । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । डारौरसः अपि अनित्याः । अन्यस्य कृते एत्वे प्राप्नुवन्ति अन्यस्य अकृते । शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्तः अनित्या भवन्ति । उभयोः अनित्ययोः परत्वात् एत्वम् । एत्वे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् डारौरसः भविष्यन्ति । समसङ्ख्यार्थेन च अपि न अर्थः आत्मनेपदग्रहणेन । स्थाने अन्तरमेन व्यवस्था भविष्यति । कुतः आन्तर्यम् । अर्थतः । एकार्थस्य एकार्थः द्व्यर्थस्य द्व्यर्थः बह्वर्थस्य बह्वर्थः । अथ वा आदेशाः अपि षट् एव निर्दिश्यन्ते । कथम् । एकशेषनिर्देशात् । एकशेषनिर्देशः अयम् । अथ एतस्मिन् एकशेषनिर्देशे सति किम् अयम् कृतैकशेषाणाम् द्वन्द्वः । डा च डा च डा रौ च रौ च रौ रः च रः च रः। डा च रौ च रः च डारौरसः इति । आहोस्वित् कृतद्वन्द्वानाम् एकशेषः । डा च रौ च रः च डारौरसः । डारौरसः च डारौरसः च डारौरसः इति । किम् च अतः । यदि कृतैकशेषाणाम् द्वन्द्वः अनिष्टः समसङ्ख्यः प्राप्नोति एकवचनद्विवचनयोः डा प्राप्नोति । बहुवचनैकवचनयोः रौ प्राप्नोति द्विवचनबहुवचनयोः च रः प्राप्नोति । अथ कृतद्वन्द्वानाम् एकशेषः न दोषः भवति । यथा न दोषः तथा अस्तु । किम् पुनः अत्र ज्यायः । उभयम् इति आह । उभयम् हि दृश्यते । बहु शक्तिकिटकम् बहूनि शक्तिकिटकानि बहु स्थालीपिठरम् बहूनि स्थालीपिठरानि । डारौरसः कृते टेः ए यथात् द्वित्वम् प्रसारणे समस्ङ्ख्येन न अर्थ अस्ति । सिद्धम् स्थाने अर्थतः अन्तराः । आन्तर्यतः व्यवस्था । त्रयः एव इमे भवन्तु सर्वेषाम् । टेः एत्वम् च परत्वात् कृते अपि तस्मिन् इमे सन्तु ।

KA I,499.16-500.27 Ro II,905-907 ṭitām ṭeḥ evidheḥ luṭaḥ ḍāraurasaḥ pūrvavipratiṣiddham . ṭitām ṭeḥ evidheḥ luṭaḥ ḍāraurasaḥ bhavanti pūrvavipratiṣedhena . ṭeḥ etvasya avakāśaḥ pacate pacete pacante . ḍāraurasām avakāśaḥ śvaḥ kartā śvaḥ kartārau śvaḥ kartāraḥ . iha ubhayam prāpnoti . śvaḥ adhetā śvaḥ adhyetārau śvaḥ adhyetāraḥ . ḍāraurasaḥ bhavanti pūrvavipratiṣedhena . saḥ tarhi pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . ātmanepadānām ca iti vacanāt siddham . ātmanepadānām ca ḍāraurasaḥ bhavanti iti vaktavyam . tat ca samasaṅkhyārtham . tat ca avaśyam ātmanepadagrahaṇam kartavyam samasaṅkhyārtham . saṅkhyātanudeśaḥ yathā syāt . akriyamāṇe hi ātmanepadagrahaṇe śaṭ sthāninaḥ trayaḥ ādeśāḥ . vaiṣamyāt saṅkhyātānudeśaḥ na prāpnoti . pūrvavipratiṣedhārthena tāvat na arthaḥ ātmanepadagrahaṇena . idam iha sampradhāryam . ḍāraurasaḥ kriyantām ṭeḥ etvam iti . kim atra kartavyam . paratvāt etvam . nityāḥ ḍāraurasaḥ . kṛte api etve prapnuvanti akṛte api prāpnuvanti . ṭeḥ etvam api nityam . kṛteṣu api ḍāraurassu prāpnoti akṛteṣu api prāpnoti . anityam etvam . anyasya kṛteṣu ḍāraurassu prāpnoti anyasya akṛteṣu . śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . ḍāraurasaḥ api anityāḥ . anyasya kṛte etve prāpnuvanti anyasya akṛte . śabdāntarasya prāpnuvantaḥ anityā bhavanti . ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt etvam . etve kṛte punaḥprasaṅgavijñānāt ḍāraurasaḥ bhaviṣyanti . samasaṅkhyārthena ca api na arthaḥ ātmanepadagrahaṇena . sthāne antaramena vyavasthā bhaviṣyati . kutaḥ āntaryam . arthataḥ . ekārthasya ekārthaḥ dvyarthasya dvyarthaḥ bahvarthasya bahvarthaḥ . atha vā ādeśāḥ api ṣaṭ eva nirdiśyante . katham . ekaśeṣanirdeśāt . ekaśeṣanirdeśaḥ ayam . atha etasmin ekaśeṣanirdeśe sati kim ayam kṛtaikaśeṣāṇām dvandvaḥ . ḍā ca ḍā ca ḍā rau ca rau ca rau raḥ ca raḥ ca raḥ. ḍā ca rau ca raḥ ca ḍāraurasaḥ iti . āhosvit kṛtadvandvānām ekaśeṣaḥ . ḍā ca rau ca raḥ ca ḍāraurasaḥ . ḍāraurasaḥ ca ḍāraurasaḥ ca ḍāraurasaḥ iti . kim ca ataḥ . yadi kṛtaikaśeṣāṇām dvandvaḥ aniṣṭaḥ samasaṅkhyaḥ prāpnoti ekavacanadvivacanayoḥ ḍā prāpnoti . bahuvacanaikavacanayoḥ rau prāpnoti dvivacanabahuvacanayoḥ ca raḥ prāpnoti . atha kṛtadvandvānām ekaśeṣaḥ na doṣaḥ bhavati . yathā na doṣaḥ tathā astu . kim punaḥ atra jyāyaḥ . ubhayam iti āha . ubhayam hi dṛśyate . bahu śaktikiṭakam bahūni śaktikiṭakāni bahu sthālīpiṭharam bahūni sthālīpiṭharāni . ḍāraurasaḥ kṛte ṭeḥ e yathāt dvitvam prasāraṇe samasṅkhyena na artha asti . siddham sthāne arthataḥ antarāḥ . āntaryataḥ vyavasthā . trayaḥ eva ime bhavantu sarveṣām . ṭeḥ etvam ca paratvāt kṛte api tasmin ime santu .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,५०१।१-५०२।२४ रो इइ,९०७-९११ डाविकारस्य शित्करणम् सर्वादेशार्थम् । डाविकारः शित् कर्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । सर्वादेशार्थम् । शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि शकारे अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति अन्तस्य प्रसज्येत । निघातप्रसङ्गः तु । निघातः तु प्रप्नोति । श्वः कर्ता । तासेः परम् लसार्वधातुकम् अनुदात्तम् भवति इति एषः स्वरः प्राप्नोति । यत् तावत् उच्यते डाविकारस्य शित्करणम् सर्वादेशार्थम् इति । सिद्धम् अलः अन्त्यविकारात् । सिद्धम् एतत् । कथम् ।अलः अन्त्यविकारात् । अस्तु अयम् अलः अन्त्यस्य । का रूपसिद्धिः : कर्ता । डिति टेः लोपात् लोपः । डिति टेः लोपेन लोपः भविष्यति । अभत्वात् न प्राप्नोति । डित्करणसामर्थ्यात् भविष्यति । अनित्त्वात् वा । अथ वा अनित्त्वात् एतत् सिद्धम् । किम् इदम् अनित्त्वात् इति । अन्त्यस्य अयम् स्थाने भवन् न प्रत्ययः स्यात् । असत्याम् प्रत्ययसञ्ज्ञायाम् इत्सञ्ज्ञा न । असत्याम् इत्सञ्ज्ञायाम् लोपः न । असति लोपे अनेकाल् । यद अनेकाल् तदा सर्वादेशः । यदा सर्वादेशः तदा प्रत्ययः । यदा प्रत्ययः तदा इत्सञ्ज्ञा । यदा इत्सञ्ज्ञा तदा लोपः । प्रश्लिष्टनिर्देशात् वा । अथ वा प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् । डा आ डा । सः अनेकाल्शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः भविष्यति । यदा तर्हि अयम् अन्त्यस्य स्थाने भवति तदा तिङ्ग्रहणेन ग्रहणम् न प्राप्नोति । तिङ्ग्रहणम् एकदेशविकृतस्य अनन्यत्वात् । एकदेशविकृतम् अनन्यवत् भवति इति तिङ्ग्रहणेन ग्रहणम् भविष्यति स्वरः कथम् । स्वरे विप्रतिषेधात् सिद्धम् । डारौरसः क्रियन्ताम् अनुदात्तत्वम् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् अनुदात्तत्वम् । नित्याः डारौरसः । कृते अपि अनुदात्तत्वे प्रप्नुवन्ति अकृते अपि प्रप्नुवन्ति । अनुदात्तत्वम् अपि नित्यम् । कृतेषु कृतेषु अपि डारौरस्सु प्राप्नोति अकृतेषु अपि प्राप्नोति । अनित्यम् अनुदात्तत्वम् । अन्यस्य कृतेषु डारौरस्सु प्राप्नोति अन्यस्य अकृतेषु । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । डारौरसः अपि अनित्याः । अन्यथास्वरस्य कृते अनुदात्तत्वे प्राप्नुवन्ति अन्यथास्वरस्य अकृते । स्वरभिन्नस्य च प्राप्नुवन्तः अनित्याः भवन्ति । उभयोः अनित्ययोः परत्वात् अनुदात्तत्वम् । अनुदात्तत्वे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञातात् डारौरसः । टिलोपे उदात्तनिवृत्तिस्वरेण सिद्धम् । न सिध्यति । किम् कारणम् । अन्तरङ्गत्वात् डारौरसः । तत्र अन्तरङ्गत्वात् डारौरस्सु कृतेषु अनुदात्तत्वम् क्रियताम् टिलोपः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् टिलोपेन भवितव्यम् । एवम् तर्हि स्वरे विप्रतिषेधात् सिद्धम् । न्याय्यः एव अयम् स्वरे विप्रतिषेधः । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । अनुदात्तत्वम् क्रियताम् उदात्तनिवृत्तिस्वरः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् अनुदात्तत्वम् । अनुदात्तत्वे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् उदात्तनिवृत्तिस्वरः भविष्यति । तत् एतत् क्व सिद्धम् भवति । यत् पित् वचनम् । यत् अपित् वचनम् तत्र न सिध्यति । तत्र अपि सिद्धम् । कथम् इदम् अद्य लसार्वधातुकानुदात्तत्वम् प्रत्ययस्वरस्य अपवादः । न च अपवादविषये उत्सर्गः अभिनिविशते । पूर्वम् हि अपवादाः अभिनिविशन्ते पश्चात् उत्सर्गाः । प्रकल्प्य वा अपवादविषयम् ततः उत्सर्गः अभिनिविशते । तत् न तावत् कदा चित् प्रत्ययस्वरः भवति । अपवादम् लसार्वधातुकनुदात्तत्वम् प्रतीक्षते । तत्र अनुदात्तत्वम् क्रियताम् लोपः इति । यदि अपि परत्वात् लोपः सः असौ अविद्यमानोदात्तत्वे अनुदात्ते उदात्तः लुप्यते । प्रत्ययस्वरापवादः लसार्वधातुकानुदात्तम् । तेन तत्र न प्रसक्तः प्रत्ययस्वरः कदा चित् । प्रत्ययस्वरः तु तासेः वृत्तिसन्नियोगशिष्टः । तेन च अपि असौ उदात्तः लोप्स्यते । तथा न दोषः ।

KA I,501.1-502.24 Ro II,907-911 ḍāvikārasya śitkaraṇam sarvādeśārtham . ḍāvikāraḥ śit kartavyaḥ . kim prayojanam . sarvādeśārtham . śit sarvasya iti sarvādeśaḥ yathā syāt . akriyamāṇe hi śakāre alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti antasya prasajyeta . nighātaprasaṅgaḥ tu . nighātaḥ tu prapnoti . śvaḥ kartā . tāseḥ param lasārvadhātukam anudāttam bhavati iti eṣaḥ svaraḥ prāpnoti . yat tāvat ucyate ḍāvikārasya śitkaraṇam sarvādeśārtham iti . siddham alaḥ antyavikārāt . siddham etat . katham .alaḥ antyavikārāt . astu ayam alaḥ antyasya . kā rūpasiddhiḥ : kartā . ḍiti ṭeḥ lopāt lopaḥ . ḍiti ṭeḥ lopena lopaḥ bhaviṣyati . abhatvāt na prāpnoti . ḍitkaraṇasāmarthyāt bhaviṣyati . anittvāt vā . atha vā anittvāt etat siddham . kim idam anittvāt iti . antyasya ayam sthāne bhavan na pratyayaḥ syāt . asatyām pratyayasañjñāyām itsañjñā na . asatyām itsañjñāyām lopaḥ na . asati lope anekāl . yada anekāl tadā sarvādeśaḥ . yadā sarvādeśaḥ tadā pratyayaḥ . yadā pratyayaḥ tadā itsañjñā . yadā itsañjñā tadā lopaḥ . praśliṣṭanirdeśāt vā . atha vā praśliṣṭanirdeśaḥ ayam . ḍā ā ḍā . saḥ anekālśit sarvasya iti sarvādeśaḥ bhaviṣyati . yadā tarhi ayam antyasya sthāne bhavati tadā tiṅgrahaṇena grahaṇam na prāpnoti . tiṅgrahaṇam ekadeśavikṛtasya ananyatvāt . ekadeśavikṛtam ananyavat bhavati iti tiṅgrahaṇena grahaṇam bhaviṣyati svaraḥ katham . svare vipratiṣedhāt siddham . ḍāraurasaḥ kriyantām anudāttatvam iti kim atra kartavyam . paratvāt anudāttatvam . nityāḥ ḍāraurasaḥ . kṛte api anudāttatve prapnuvanti akṛte api prapnuvanti . anudāttatvam api nityam . kṛteṣu kṛteṣu api ḍāraurassu prāpnoti akṛteṣu api prāpnoti . anityam anudāttatvam . anyasya kṛteṣu ḍāraurassu prāpnoti anyasya akṛteṣu . śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . ḍāraurasaḥ api anityāḥ . anyathāsvarasya kṛte anudāttatve prāpnuvanti anyathāsvarasya akṛte . svarabhinnasya ca prāpnuvantaḥ anityāḥ bhavanti . ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt anudāttatvam . anudāttatve kṛte punaḥprasaṅgavijñātāt ḍāraurasaḥ . ṭilope udāttanivṛttisvareṇa siddham . na sidhyati . kim kāraṇam . antaraṅgatvāt ḍāraurasaḥ . tatra antaraṅgatvāt ḍāraurassu kṛteṣu anudāttatvam kriyatām ṭilopaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt ṭilopena bhavitavyam . evam tarhi svare vipratiṣedhāt siddham . nyāyyaḥ eva ayam svare vipratiṣedhaḥ . idam iha sampradhāryam . anudāttatvam kriyatām udāttanivṛttisvaraḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt anudāttatvam . anudāttatve kṛte punaḥprasaṅgavijñānāt udāttanivṛttisvaraḥ bhaviṣyati . tat etat kva siddham bhavati . yat pit vacanam . yat apit vacanam tatra na sidhyati . tatra api siddham . katham idam adya lasārvadhātukānudāttatvam pratyayasvarasya apavādaḥ . na ca apavādaviṣaye utsargaḥ abhiniviśate . pūrvam hi apavādāḥ abhiniviśante paścāt utsargāḥ . prakalpya vā apavādaviṣayam tataḥ utsargaḥ abhiniviśate . tat na tāvat kadā cit pratyayasvaraḥ bhavati . apavādam lasārvadhātukanudāttatvam pratīkṣate . tatra anudāttatvam kriyatām lopaḥ iti . yadi api paratvāt lopaḥ saḥ asau avidyamānodāttatve anudātte udāttaḥ lupyate . pratyayasvarāpavādaḥ lasārvadhātukānudāttam . tena tatra na prasaktaḥ pratyayasvaraḥ kadā cit . pratyayasvaraḥ tu tāseḥ vṛttisanniyogaśiṣṭaḥ . tena ca api asau udāttaḥ lopsyate . tathā na doṣaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.