क्अ इइ,१।२-३।१३ रो इइइ,३-१२ अधिकारेण इयम् प्रत्ययसञ्ज्ञा क्रियते । सा प्रकृत्युपपदोपाधीनाम् अपि प्राप्नोति । तस्याः प्रतिषेधः वक्तव्यः । प्रकृति । गुप्तिज्किभ्यः सन् । उपपद । स्तम्बकर्णयोः रमजपोः । उपाधि । हरतेः दृतिनाथयोः पशौ । एतेषाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । किम् च स्यात् यदि एतेषाम् अपि प्रत्ययसञ्ज्ञा स्यात् । परत्वम् आद्युदात्तत्वम् अङ्गसञ्ज्ञा इति एते विधयः प्रसज्येरन् । अतः उत्तरम् पठति । प्रत्ययाधिकारे प्रकृत्युपपदोपाधीनाम् अप्रतिषेधः । अधिकारेण अपि प्रत्ययसञ्ज्ञायाम् सत्याम् प्रकृत्युपपदोपाधीनाम् अप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः । प्रत्ययसञ्ज्ञा कस्मात् न भवति । निमित्तस्य निमित्तिकार्यार्थत्वात् अन्यत्र अपि । निमित्तानि हि निमित्तिकार्यार्थानि भवन्ति । किम् पुनः निमित्तम् कः वा निमित्ती । प्रकृत्युपपओपाधयः निमित्तम् प्रत्ययः निमित्ती । अन्यत्र अपि च एषः न्यायः दृष्टः । क्व अन्यत्र । लोके । तत् यथा । बहुषु आसीनेषु कः चित् कम् चित् पृच्छति । कतमः देवदत्तः । कतरः यज्ञदत्तः इति । सः तस्मै आचष्टे । यः अश्वे यः पीठे इति उक्ते निमित्तस्य निमित्तिकार्यार्थत्वात् अध्यवस्यति अयम् देवदत्तः अयम् यज्ञ्दत्त इति । न इदानीम् अश्वस्य पीठस्य वा देवदत्तः इति सञ्ज्ञा भवति । किम् पुनः निमित्तम् कः वा निमित्ती । निर्ज्ञातः अर्थः निमित्तम् अनिर्ज्ञातार्थः निमित्ती । इह च प्रत्ययः अनिर्ज्ञातः प्रकृत्युपपदोपाधयः निर्ज्ञाताः । क्व । धातूपदेशे प्रातिपदिकोपदेशे च । ते निर्ज्ञाताः निमित्तत्वेन उपादीयन्ते । प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययात् वा सिद्धम् । अथ वा प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययः भविष्यति । किम् च प्रधानम् । प्रत्ययः । तत् यथा । बहुषु यात्सु कः चित् कम् चित् पृच्छति । कः याति इति । सः आह राजा इति । राजा इति उक्ते प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययात् यः पृच्छति यः च आचष्टे उभयोः सम्प्रत्ययः भवति । किङ्कृतम् पुनः प्राधान्यम् । अर्थकृतम् । यथा पुनः लोके अर्थकृतम् प्राधान्यम् शब्दस्य इदानीम् किङ्कृतम् प्राधान्यम् । शब्दस्य अपूर्वोपदेशः प्राधान्यम् । यस्य अपूर्वोपदेशः सः प्रधानम् । प्रकृत्युपपदोपाधयः च उपदिष्टाः । क्व । धातूपदेशे प्रातिपदिकोपदेशे च । यदि एव निमित्तस्य निमित्तिकार्यार्थत्वात् अथ अपि प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययात् प्रकृत्युपपदोपाधीनाम् न भवति विकारागमानाम् तु प्राप्नोति । हनः त च । त्रपुजतुनोः षुक् इति । एतेषाम् हि अपूर्वोपदेशात् प्राधान्यम् । निमित्तिनः च एते । विकारागमेषु च परविज्ञानात् । विकारागमेषु च परविज्ञानात् प्रत्ययसञ्ज्ञा न भविष्यति । प्रत्ययः परः बह्वति इति उच्यते । न च विकारागमाः परे सम्भवन्ति । किम् पुनः कारणम् समाने अपूर्वोपदेशे प्रत्ययः परः विकारागमाः न परे । षष्ठीनिर्दिष्टस्य च तद्युक्तत्वात् । षष्ठीनिर्दिष्तम् विकारागमयुक्तम् पञ्चमीनिर्द्ष्टात् च प्रत्ययः विधीयते । प्रत्ययविधानानुपपत्तिः तु । प्रत्ययविधिः तु न उपपप्द्यते । क्व । यत्र विकारागमाः विधीयन्ते । हनः त च । तर्पुजतुनोः षुक् । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । विकारागमयुक्तत्वात् अपञ्चमीनिर्दिष्टत्वात् च । तस्मात् तत्र पञ्चमीनिर्देशात् सिद्धम् । तस्मात् तत्र पञ्चमीनिर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । इह तावत् हनः ते इति । धातोः इति वर्तते। इह त्रपुजतुनोः षुक् इति । प्रातिपदिकात् इति वर्तते । यदि एवम् हनः त च धातोः क्यप् भवति इति धातुमात्रात् क्यप् प्राप्नोति । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न धातुमात्रात् क्यप् भवति इति यत् अयम् एतिस्तुशस्वृदृजुषः क्यप् इति परिगणनम् करोति । अथ वा हन्तिम् एव अत्र धातुग्रहणेन अभिसम्भन्त्स्यामः । हनः तः भवति । धातोः क्यप् भवति । कस्मात् । हन्तेः इति । अर्थाश्रयत्वात् वा । अथ वा अर्थाश्रयः प्रत्ययविधिः । यः तम् अर्थम् सम्प्रत्याययति सः प्रत्ययः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । प्रत्ययः इति महती सञ्ज्ञा क्रियते । सञ्ज्ञा च नाम यतः न लघीयः । कुतः एतत् । लघ्वर्थम् हि सञ्ज्ञाकरणम् । तत्र महत्याः सञ्ज्ञायाः करणे एतत् प्रयोजनम् अन्वर्थसञ्ज्ञा यथा विज्ञायेत । प्रत्याययिति इति प्रत्ययः । यदि प्रत्याययिति इति प्रत्ययः अविकादीनाम् प्रत्ययसञ्ज्ञा न प्राप्नोति । न हि ते किम् चित् प्रत्याययन्ति । एवम् तर्हि प्रत्याय्यते प्रत्ययः इति । एवम् अपि सनादीनाम् न प्राप्नोति । एवम् तरि उभयसाधनः अयम् कर्तृसाधनः
KA II,1.2-3.13 Ro III,3-12 adhikāreṇa iyam pratyayasañjñā kriyate . sā prakṛtyupapadopādhīnām api prāpnoti . tasyāḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . prakṛti . guptijkibhyaḥ san . upapada . stambakarṇayoḥ ramajapoḥ . upādhi . harateḥ dṛtināthayoḥ paśau . eteṣām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kim ca syāt yadi eteṣām api pratyayasañjñā syāt . paratvam ādyudāttatvam aṅgasañjñā iti ete vidhayaḥ prasajyeran . ataḥ uttaram paṭhati . pratyayādhikāre prakṛtyupapadopādhīnām apratiṣedhaḥ . adhikāreṇa api pratyayasañjñāyām satyām prakṛtyupapadopādhīnām apratiṣedhaḥ . anarthakaḥ pratiṣedhaḥ apratiṣedhaḥ . pratyayasañjñā kasmāt na bhavati . nimittasya nimittikāryārthatvāt anyatra api . nimittāni hi nimittikāryārthāni bhavanti . kim punaḥ nimittam kaḥ vā nimittī . prakṛtyupapaopādhayaḥ nimittam pratyayaḥ nimittī . anyatra api ca eṣaḥ nyāyaḥ dṛṣṭaḥ . kva anyatra . loke . tat yathā . bahuṣu āsīneṣu kaḥ cit kam cit pṛcchati . katamaḥ devadattaḥ . kataraḥ yajñadattaḥ iti . saḥ tasmai ācaṣṭe . yaḥ aśve yaḥ pīṭhe iti ukte nimittasya nimittikāryārthatvāt adhyavasyati ayam devadattaḥ ayam yajñdatta iti . na idānīm aśvasya pīṭhasya vā devadattaḥ iti sañjñā bhavati . kim punaḥ nimittam kaḥ vā nimittī . nirjñātaḥ arthaḥ nimittam anirjñātārthaḥ nimittī . iha ca pratyayaḥ anirjñātaḥ prakṛtyupapadopādhayaḥ nirjñātāḥ . kva . dhātūpadeśe prātipadikopadeśe ca . te nirjñātāḥ nimittatvena upādīyante . pradhāne kāryasampratyayāt vā siddham . atha vā pradhāne kāryasampratyayaḥ bhaviṣyati . kim ca pradhānam . pratyayaḥ . tat yathā . bahuṣu yātsu kaḥ cit kam cit pṛcchati . kaḥ yāti iti . saḥ āha rājā iti . rājā iti ukte pradhāne kāryasampratyayāt yaḥ pṛcchati yaḥ ca ācaṣṭe ubhayoḥ sampratyayaḥ bhavati . kiṅkṛtam punaḥ prādhānyam . arthakṛtam . yathā punaḥ loke arthakṛtam prādhānyam śabdasya idānīm kiṅkṛtam prādhānyam . śabdasya apūrvopadeśaḥ prādhānyam . yasya apūrvopadeśaḥ saḥ pradhānam . prakṛtyupapadopādhayaḥ ca upadiṣṭāḥ . kva . dhātūpadeśe prātipadikopadeśe ca . yadi eva nimittasya nimittikāryārthatvāt atha api pradhāne kāryasampratyayāt prakṛtyupapadopādhīnām na bhavati vikārāgamānām tu prāpnoti . hanaḥ ta ca . trapujatunoḥ ṣuk iti . eteṣām hi apūrvopadeśāt prādhānyam . nimittinaḥ ca ete . vikārāgameṣu ca paravijñānāt . vikārāgameṣu ca paravijñānāt pratyayasañjñā na bhaviṣyati . pratyayaḥ paraḥ bahvati iti ucyate . na ca vikārāgamāḥ pare sambhavanti . kim punaḥ kāraṇam samāne apūrvopadeśe pratyayaḥ paraḥ vikārāgamāḥ na pare . ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya ca tadyuktatvāt . ṣaṣṭhīnirdiṣtam vikārāgamayuktam pañcamīnirdṣṭāt ca pratyayaḥ vidhīyate . pratyayavidhānānupapattiḥ tu . pratyayavidhiḥ tu na upapapdyate . kva . yatra vikārāgamāḥ vidhīyante . hanaḥ ta ca . tarpujatunoḥ ṣuk . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . vikārāgamayuktatvāt apañcamīnirdiṣṭatvāt ca . tasmāt tatra pañcamīnirdeśāt siddham . tasmāt tatra pañcamīnirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . iha tāvat hanaḥ te iti . dhātoḥ iti vartate. iha trapujatunoḥ ṣuk iti . prātipadikāt iti vartate . yadi evam hanaḥ ta ca dhātoḥ kyap bhavati iti dhātumātrāt kyap prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na dhātumātrāt kyap bhavati iti yat ayam etistuśasvṛdṛjuṣaḥ kyap iti parigaṇanam karoti . atha vā hantim eva atra dhātugrahaṇena abhisambhantsyāmaḥ . hanaḥ taḥ bhavati . dhātoḥ kyap bhavati . kasmāt . hanteḥ iti . arthāśrayatvāt vā . atha vā arthāśrayaḥ pratyayavidhiḥ . yaḥ tam artham sampratyāyayati saḥ pratyayaḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . pratyayaḥ iti mahatī sañjñā kriyate . sañjñā ca nāma yataḥ na laghīyaḥ . kutaḥ etat . laghvartham hi sañjñākaraṇam . tatra mahatyāḥ sañjñāyāḥ karaṇe etat prayojanam anvarthasañjñā yathā vijñāyeta . pratyāyayiti iti pratyayaḥ . yadi pratyāyayiti iti pratyayaḥ avikādīnām pratyayasañjñā na prāpnoti . na hi te kim cit pratyāyayanti . evam tarhi pratyāyyate pratyayaḥ iti . evam api sanādīnām na prāpnoti . evam tari ubhayasādhanaḥ ayam kartṛsādhanaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.