क्अ इइ,३।१५-६।२ रो इइइ,१२-१९ किमर्थम् इदम् उच्यते । परः यथा स्यात् । पूर्वः मा भूत् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । यम् इच्छति पूर्वम् आह तम् : विभाषा सुपः बहुच् पुरस्तात् तु इति । मध्ये तर्हि मा भूत् इति । मध्ये अपि यम् इच्छति आह तम् : अव्ययसर्वनाम्नाम् अकच् प्राक् टेः इति । यः इदानीम् अन्यः प्रत्ययः शेषः सः अन्तरेण वचनम् परः एव भविष्यति इति ना अर्थः परवचनेन । एवम् अपि येषाम् एव प्रत्ययानाम् देशः नियम्यते ते एव नियतदेशाः स्युः । यः इदानीम् अनियतदेशः सः कदा चित् पूर्वः कदा चित् परः कदा चित् मध्ये स्यात् । तत् यथा मातुः वत्सः कदा चित् अग्रतः कदा चित् पृष्ठतः कदा चित् पार्श्वतः भवति । परः एव यथा स्यात् इति एवमर्थम् परवचनम् । परवचनम् अनर्थकम् पञ्चमीनिर्दिष्टत्वात् परस्य । परग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । पञ्चमीनिर्दिष्टत्वात् परस्य कार्यम् उच्यते । तत् यथा द्व्यन्तरुपसर्गेभ्यः अपः ईत् । विषमः उपन्यासः । सतः तत्र परस्य कार्यम् उच्यते । इह इदानीम् कस्य सतः परस्य कार्यम् भवितुम् अर्हति । इह अपि सतः एव। कथम् । परत्वम् स्वाभाविकम् । अथ वाचनिके परत्वे सति अर्थः स्यात् परग्रहणेन । वाचनिके च न अर्थः । एतत् हि तस्य परस्य कार्यम् यत् असौ परः स्यात् । अथ वा यत् अस्य परस्य सतः सञ्ज्ञा स्यात् । यत्र तर्हि पञ्चमी न अस्ति तदर्थम् अयम् योगः वक्तव्यः । क्व च पञ्चमी न अस्ति । यत्र विकारागमाः शिष्यन्ते । क्व च विकारागमाः शिष्यन्ते । हनः त च । त्रपुजतुनोः षुक् इति । विकारागमेषु च उक्तम् । किम् उक्तम् । प्रत्ययविधानानुपपत्तिः तु । तस्मात् तत्र पञ्चमीनिर्देशात् सिद्धम् इति । अत्यन्तापरदृष्टानाम् वा परभूतलोपार्थम् । अत्यन्तापरदृष्टानाम् तर्हि परभूतलोपार्थम् परग्रहणम् कर्तव्यम् । ये एते अत्यन्तापरदृष्टाः क्विबादयः लुप्यन्ते तेषाम् परभूतानाम् लोपः यथा स्यात् । अपरभूतानाम् मा भूत् । किम् पुनः अत्यन्तापरदृष्टानाम् परभूतलोपवचने प्रयोजनम् । किति णिति इति कार्याणि यथा स्युः इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति अत्यन्तापरदृष्टाः परभूताः लुप्यन्ते इति यत् अयम् तेषु कादीन् अनुबन्धान् आसजति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । अनुबन्धासञ्जने एतत् प्रयोजनम् किति णिति इति कार्याणि यथा स्युः इति । यदि च अत्र अत्यन्तापरदृष्टाः परभूताः लुप्यन्तेततः अनुबन्धासञ्जनम् अर्थवत् भवति । प्रयोगनियमार्थम् वा । प्रयोगनियमार्थम् तर्हि परग्रहणम् कर्तव्यम् । परभूतानाम् प्रयोगः यथा स्यात् । अपरभूतानाम् मा भूत् इति । अस्ति पुनः किम् चित् अनिष्टम् यदर्थः नियमः स्यात् । अस्ति इति आह । प्रकृतेः अर्थाभिधाने प्रत्ययादर्शनात् । प्रकृतेः अर्थाभिधाने अप्रत्ययिकाः दृश्यन्ते । क्व सः देवदत्तः क्व सः यज्ञ्दत्तः बभ्रुः मण्डुः लमकः इति । बाभ्रव्यः माण्डव्यः लामकायनः इति प्रयोक्तव्ये बभ्रुः मण्डुः लमकः इति प्रयुज्यते । द्वयसजादीनाम् च केवलदृष्टत्वात् । द्वयसजादीनाम् च केवलानाम् प्रयोगः दृश्यते । किम् अस्य द्वयसम् । किम् अस्य मात्रम् । का अद्य तिथी इति । द्वयसजादयः वै वृत्तिजसदृशाः अवृत्तिजाः यथा बहुः तथा । वावचने च अनुत्पत्त्यर्थम् । वावचने च अनुत्पत्त्यर्थम् परग्रहणम् कर्तव्यम् । वा वचनेन अनुत्पत्तिः यथा स्यात् । अथ क्रियमाणे अपि वै परग्रहणे कथम् इव वावचनेन अनुत्पत्तिः लभ्या । क्रियमाणे परग्रहणे वावचनेन वा परः इति एतत् अभिसम्बध्यते । अक्रियमाणे पुनः परग्रहणे वावचनेन किम् अन्यत् शक्यम् अभिसम्बन्धुम् अन्यत् अतः सञ्ज्ञायाः । न च सञ्ज्ञायाः भावाभावौ इष्येते । वावचने च उक्तम् । किम् उक्तम् । वावचनानर्थक्यम् च तत्र नित्यत्वात् सनः इति । प्रयोगनियमार्थम् एव तर्हि परग्रहणम् कर्तव्यम् । अथ एतस्मिन् प्रयोगनियमे सति किम् अयम् प्रत्ययहियमः । प्रकृतिपरः एव प्रत्ययः प्रयोक्तव्यः अप्रकृतिपरः न इति । आहोस्वित् प्रकृतिनियमः । प्रत्ययपरा एव प्रकृतिः प्रयोक्तव्या अप्रत्यया न इति । कः च अत्र विशेषः । तत्र प्रत्ययनियमे प्र्कृतिनियमाभावः । तत्र प्रत्ययनियमे सति प्र्कृतिनियमः न प्राप्नोति । अप्रत्ययिकायाः प्रकृतेः प्रयोगः प्राप्नोति । क्व सः देवदत्तः क्व सः यज्ञ्दत्तः बभ्रुः मण्डुः लमकः इति । अस्तु तर्हि प्रकृतिनियमः । प्रकृतिनियमे प्रत्ययानियमः । प्रकृतिनियमे सति प्रत्ययस्य नियमः न प्राप्नोति । किम् अस्य द्वयसम् । किम् अस्य मात्रम् । का अद्य तिथी इति । अप्रकृतिकस्य प्रत्ययस्य प्रयोगः प्राप्नोति । सिद्धम् तु उभयनियमात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । उभयनियमात् । उभयनियमः अयम् । प्रकृतिपरः एव प्रत्ययः प्रयोक्तव्यः प्रत्ययपरा एव च प्रकृतिः इति । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । परग्रहणसामर्थ्यात् । अन्तरेण अपि परग्रहणम् स्यात् अयम् परः । परः एव यथा स्यात् इति एवमर्थम् परग्रहणम्
KA II,3.15-6.2 Ro III,12-19 kimartham idam ucyate . paraḥ yathā syāt . pūrvaḥ mā bhūt iti . na etat asti prayojanam . yam icchati pūrvam āha tam : vibhāṣā supaḥ bahuc purastāt tu iti . madhye tarhi mā bhūt iti . madhye api yam icchati āha tam : avyayasarvanāmnām akac prāk ṭeḥ iti . yaḥ idānīm anyaḥ pratyayaḥ śeṣaḥ saḥ antareṇa vacanam paraḥ eva bhaviṣyati iti nā arthaḥ paravacanena . evam api yeṣām eva pratyayānām deśaḥ niyamyate te eva niyatadeśāḥ syuḥ . yaḥ idānīm aniyatadeśaḥ saḥ kadā cit pūrvaḥ kadā cit paraḥ kadā cit madhye syāt . tat yathā mātuḥ vatsaḥ kadā cit agrataḥ kadā cit pṛṣṭhataḥ kadā cit pārśvataḥ bhavati . paraḥ eva yathā syāt iti evamartham paravacanam . paravacanam anarthakam pañcamīnirdiṣṭatvāt parasya . paragrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . pañcamīnirdiṣṭatvāt parasya kāryam ucyate . tat yathā dvyantarupasargebhyaḥ apaḥ īt . viṣamaḥ upanyāsaḥ . sataḥ tatra parasya kāryam ucyate . iha idānīm kasya sataḥ parasya kāryam bhavitum arhati . iha api sataḥ eva. katham . paratvam svābhāvikam . atha vācanike paratve sati arthaḥ syāt paragrahaṇena . vācanike ca na arthaḥ . etat hi tasya parasya kāryam yat asau paraḥ syāt . atha vā yat asya parasya sataḥ sañjñā syāt . yatra tarhi pañcamī na asti tadartham ayam yogaḥ vaktavyaḥ . kva ca pañcamī na asti . yatra vikārāgamāḥ śiṣyante . kva ca vikārāgamāḥ śiṣyante . hanaḥ ta ca . trapujatunoḥ ṣuk iti . vikārāgameṣu ca uktam . kim uktam . pratyayavidhānānupapattiḥ tu . tasmāt tatra pañcamīnirdeśāt siddham iti . atyantāparadṛṣṭānām vā parabhūtalopārtham . atyantāparadṛṣṭānām tarhi parabhūtalopārtham paragrahaṇam kartavyam . ye ete atyantāparadṛṣṭāḥ kvibādayaḥ lupyante teṣām parabhūtānām lopaḥ yathā syāt . aparabhūtānām mā bhūt . kim punaḥ atyantāparadṛṣṭānām parabhūtalopavacane prayojanam . kiti ṇiti iti kāryāṇi yathā syuḥ iti . etat api na asti prayojanam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati atyantāparadṛṣṭāḥ parabhūtāḥ lupyante iti yat ayam teṣu kādīn anubandhān āsajati . katham kṛtvā jñāpakam . anubandhāsañjane etat prayojanam kiti ṇiti iti kāryāṇi yathā syuḥ iti . yadi ca atra atyantāparadṛṣṭāḥ parabhūtāḥ lupyantetataḥ anubandhāsañjanam arthavat bhavati . prayoganiyamārtham vā . prayoganiyamārtham tarhi paragrahaṇam kartavyam . parabhūtānām prayogaḥ yathā syāt . aparabhūtānām mā bhūt iti . asti punaḥ kim cit aniṣṭam yadarthaḥ niyamaḥ syāt . asti iti āha . prakṛteḥ arthābhidhāne pratyayādarśanāt . prakṛteḥ arthābhidhāne apratyayikāḥ dṛśyante . kva saḥ devadattaḥ kva saḥ yajñdattaḥ babhruḥ maṇḍuḥ lamakaḥ iti . bābhravyaḥ māṇḍavyaḥ lāmakāyanaḥ iti prayoktavye babhruḥ maṇḍuḥ lamakaḥ iti prayujyate . dvayasajādīnām ca kevaladṛṣṭatvāt . dvayasajādīnām ca kevalānām prayogaḥ dṛśyate . kim asya dvayasam . kim asya mātram . kā adya tithī iti . dvayasajādayaḥ vai vṛttijasadṛśāḥ avṛttijāḥ yathā bahuḥ tathā . vāvacane ca anutpattyartham . vāvacane ca anutpattyartham paragrahaṇam kartavyam . vā vacanena anutpattiḥ yathā syāt . atha kriyamāṇe api vai paragrahaṇe katham iva vāvacanena anutpattiḥ labhyā . kriyamāṇe paragrahaṇe vāvacanena vā paraḥ iti etat abhisambadhyate . akriyamāṇe punaḥ paragrahaṇe vāvacanena kim anyat śakyam abhisambandhum anyat ataḥ sañjñāyāḥ . na ca sañjñāyāḥ bhāvābhāvau iṣyete . vāvacane ca uktam . kim uktam . vāvacanānarthakyam ca tatra nityatvāt sanaḥ iti . prayoganiyamārtham eva tarhi paragrahaṇam kartavyam . atha etasmin prayoganiyame sati kim ayam pratyayahiyamaḥ . prakṛtiparaḥ eva pratyayaḥ prayoktavyaḥ aprakṛtiparaḥ na iti . āhosvit prakṛtiniyamaḥ . pratyayaparā eva prakṛtiḥ prayoktavyā apratyayā na iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . tatra pratyayaniyame prkṛtiniyamābhāvaḥ . tatra pratyayaniyame sati prkṛtiniyamaḥ na prāpnoti . apratyayikāyāḥ prakṛteḥ prayogaḥ prāpnoti . kva saḥ devadattaḥ kva saḥ yajñdattaḥ babhruḥ maṇḍuḥ lamakaḥ iti . astu tarhi prakṛtiniyamaḥ . prakṛtiniyame pratyayāniyamaḥ . prakṛtiniyame sati pratyayasya niyamaḥ na prāpnoti . kim asya dvayasam . kim asya mātram . kā adya tithī iti . aprakṛtikasya pratyayasya prayogaḥ prāpnoti . siddham tu ubhayaniyamāt . siddham etat . katham . ubhayaniyamāt . ubhayaniyamaḥ ayam . prakṛtiparaḥ eva pratyayaḥ prayoktavyaḥ pratyayaparā eva ca prakṛtiḥ iti . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . paragrahaṇasāmarthyāt . antareṇa api paragrahaṇam syāt ayam paraḥ . paraḥ eva yathā syāt iti evamartham paragrahaṇam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.