क्अ इइ,४७।४-४८।२३ रो इइइ,१२१-१२४ किमर्थम् इदम् उच्यते । अनुप्रयोगः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । आमन्तम् अव्यक्तपदार्थकम् । तेन अपरिसमाप्तः अर्थः इति कृत्वा अनुप्रयोगः भविष्यति । अतः उत्तरम् पठति । कृञः अनुप्रयोगवचनम् अस्तिभूप्रतिषेधार्थम् । कृञः अनुप्रयोगवचनम् क्रियते अस्तिभूप्रतिषेधार्थम् । अस्तिभुवोः अनुप्रयोगः मा भूत् इति । आत्मनेपदविध्यर्थम् च । आत्मनेपदविध्यर्थम् च कृञः अनुप्रयोगवचनम् क्रियते । आत्मनेपदम् यथा स्यात् । उच्यमाने अपि एतस्मिन् अवश्यम् आत्मनेपदार्थः यत्नः कर्तव्यः । अस्तिभूप्रतिषेधार्थेन च अपि न अर्थः । इष्टः सर्वानुप्रयोगः । सर्वेषाम् एव कृभ्वस्तीनाम् अनुप्रयोगः इष्यते । किम् इष्यते एव आहोस्वित् प्राप्नोति अपि । इष्यते च प्राप्नोति च । कथम् । कृञ् इति न एतत् धातुग्रहणम् । किम् तर्हि । प्रत्याहारग्रहणम् । क्व सन्निविष्टानाम् प्रत्याहारः । कृभ्वस्तियोगे इति अतः प्रभृति आ कृञः ञकारात् । सर्वानुप्रयोगः इति चेत् अशिष्यम् अर्थाभावात् । सर्वानुप्रयोगः इति चेत् अशिष्यम् कृञः अनुप्रयोगवचनम् । किम् कारणम् । अर्थाभावात् । आमन्तम् अव्यक्तपदार्थकम् । तेन अपरिसमाप्तः अर्थः इति कृत्वा अनुप्रयोगः भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । कृभ्वस्तीनाम् एव अनुप्रयोगः यथा स्यात् पचादीनाम् मा भूत् इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । अर्थाभावात् च अन्यस्य । अर्थाभावात् च अन्यस्य सिद्धम् । कृभ्वस्तयः क्रियासामान्यवाचिनः । क्रियाविशेषवाचिनः पचादयः । न च सामान्यवाचिनोः एव विशेषवाचिनोः एव व प्रयोगः भवति । तत्र विशेषवाचिनः उत्पत्तिः । सामान्यवाचिनः अनुप्रयोक्ष्यन्ते । लिट्परार्थम् वा । लिट्परार्थम् तर्हि कृञः अनुप्रयोगवचनम् क्रियते । लिट्परस्य एव अनुप्रयोगः यथा स्यात् । अन्यपरस्य मा भूत् इति । किम्परस्य पुनः प्राप्नोति । लट्परस्य । न लट्परस्य अनुप्रयोगेण भूतकालः विशेषितः स्यात् । निष्ठापरस्य तर्हि । ननिष्ठापरस्य अनुप्रयोगेण पुरुषोपग्रहौ विशेइषितौ स्याताम् । लुङ्परस्य तर्हि । न लुङ्परस्य अनुप्रयोगेण अनद्यतनः भूतकालः विशेषितः स्यात् । लङ्परस्य तर्हि । न लङ्परस्य अनुप्रयोगेण अनद्यतनः परोक्षः कालः विशेषितः स्यात् । अयम् तर्हि भूते परोक्षे अनद्यतने लङ् विधीयते । हशश्वतोः लङ् च इति । तत्परस्य मा भूत् इति । अतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । एकस्याः आकृतेः चरितः प्रयोगः द्वितीयस्याः तृतीयस्याः च न भवति । तत् यथा गोषु स्वामि अश्वेषु च इति । न च भवति गोषु च अश्वानाम् च स्वामी इति । अर्थसमाप्तेः वा अनुप्रयोगः न स्यात् । अर्थसमाप्तेः तर्हि अनुप्रयोगः न स्यात् । आमन्तेन परिसमाप्तः अर्थः इति कृत्वा अनुप्रयोगः न स्यात् । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । इदानीम् एव उक्तम् आमन्तम् अव्यक्तपदार्थकम् । तेन अपरिसमाप्तः अर्थः इति कृत्वा अनुप्रयोगः भविष्यति इति । विपर्यासनिवृत्त्यर्थम् वा । विपर्यासनिवृत्त्यर्थम् तर्हि कृञः अनुप्रयोगवचनम् क्रियते । ईहाम् चक्रे । चक्रे ईहाम् इति मा भूत् । व्यवहित्निवृत्त्यर्थम् च । व्यवहित्निवृत्त्यर्थम् च कृञः अनुप्रयोगवचनम् क्रियते । अन्व् एव च अनुप्रयोगः यथा स्यात् । ईहाम् चक्रे । व्यवहितस्य मा भूत् । ईहाम् देवदत्तः चक्रे इति ।
KA II,47.4-48.23 Ro III,121-124 kimartham idam ucyate . anuprayogaḥ yathā syāt . na etat asti prayojanam . āmantam avyaktapadārthakam . tena aparisamāptaḥ arthaḥ iti kṛtvā anuprayogaḥ bhaviṣyati . ataḥ uttaram paṭhati . kṛñaḥ anuprayogavacanam astibhūpratiṣedhārtham . kṛñaḥ anuprayogavacanam kriyate astibhūpratiṣedhārtham . astibhuvoḥ anuprayogaḥ mā bhūt iti . ātmanepadavidhyartham ca . ātmanepadavidhyartham ca kṛñaḥ anuprayogavacanam kriyate . ātmanepadam yathā syāt . ucyamāne api etasmin avaśyam ātmanepadārthaḥ yatnaḥ kartavyaḥ . astibhūpratiṣedhārthena ca api na arthaḥ . iṣṭaḥ sarvānuprayogaḥ . sarveṣām eva kṛbhvastīnām anuprayogaḥ iṣyate . kim iṣyate eva āhosvit prāpnoti api . iṣyate ca prāpnoti ca . katham . kṛñ iti na etat dhātugrahaṇam . kim tarhi . pratyāhāragrahaṇam . kva sanniviṣṭānām pratyāhāraḥ . kṛbhvastiyoge iti ataḥ prabhṛti ā kṛñaḥ ñakārāt . sarvānuprayogaḥ iti cet aśiṣyam arthābhāvāt . sarvānuprayogaḥ iti cet aśiṣyam kṛñaḥ anuprayogavacanam . kim kāraṇam . arthābhāvāt . āmantam avyaktapadārthakam . tena aparisamāptaḥ arthaḥ iti kṛtvā anuprayogaḥ bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . kṛbhvastīnām eva anuprayogaḥ yathā syāt pacādīnām mā bhūt iti . etat api na asti prayojanam . arthābhāvāt ca anyasya . arthābhāvāt ca anyasya siddham . kṛbhvastayaḥ kriyāsāmānyavācinaḥ . kriyāviśeṣavācinaḥ pacādayaḥ . na ca sāmānyavācinoḥ eva viśeṣavācinoḥ eva va prayogaḥ bhavati . tatra viśeṣavācinaḥ utpattiḥ . sāmānyavācinaḥ anuprayokṣyante . liṭparārtham vā . liṭparārtham tarhi kṛñaḥ anuprayogavacanam kriyate . liṭparasya eva anuprayogaḥ yathā syāt . anyaparasya mā bhūt iti . kimparasya punaḥ prāpnoti . laṭparasya . na laṭparasya anuprayogeṇa bhūtakālaḥ viśeṣitaḥ syāt . niṣṭhāparasya tarhi . naniṣṭhāparasya anuprayogeṇa puruṣopagrahau viśeiṣitau syātām . luṅparasya tarhi . na luṅparasya anuprayogeṇa anadyatanaḥ bhūtakālaḥ viśeṣitaḥ syāt . laṅparasya tarhi . na laṅparasya anuprayogeṇa anadyatanaḥ parokṣaḥ kālaḥ viśeṣitaḥ syāt . ayam tarhi bhūte parokṣe anadyatane laṅ vidhīyate . haśaśvatoḥ laṅ ca iti . tatparasya mā bhūt iti . atat api na asti prayojanam . ekasyāḥ ākṛteḥ caritaḥ prayogaḥ dvitīyasyāḥ tṛtīyasyāḥ ca na bhavati . tat yathā goṣu svāmi aśveṣu ca iti . na ca bhavati goṣu ca aśvānām ca svāmī iti . arthasamāpteḥ vā anuprayogaḥ na syāt . arthasamāpteḥ tarhi anuprayogaḥ na syāt . āmantena parisamāptaḥ arthaḥ iti kṛtvā anuprayogaḥ na syāt . etat api na asti prayojanam . idānīm eva uktam āmantam avyaktapadārthakam . tena aparisamāptaḥ arthaḥ iti kṛtvā anuprayogaḥ bhaviṣyati iti . viparyāsanivṛttyartham vā . viparyāsanivṛttyartham tarhi kṛñaḥ anuprayogavacanam kriyate . īhām cakre . cakre īhām iti mā bhūt . vyavahitnivṛttyartham ca . vyavahitnivṛttyartham ca kṛñaḥ anuprayogavacanam kriyate . anv eva ca anuprayogaḥ yathā syāt . īhām cakre . vyavahitasya mā bhūt . īhām devadattaḥ cakre iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.