क्अ इइ,४९।२-५०।२८ रो इइइ,१२५-१३० क्व अयम् च्लिः श्रूयते । न क्व चित् श्रूयते । सिजादयः आदेशाः उच्यन्ते । यद् न क्व चित् श्रूयते किमर्थः तर्हि च्लुः उत्सर्गः क्रियते । न सिच् उत्सर्गः एव कर्तव्यः । तस्य क्सादयः अपवादाः भविष्यन्ति । अत उत्तरम् पठति । च्ल्युत्सर्गः सामान्यग्रहणार्थः । च्लिः उत्सर्गः क्रियते सामान्यग्रहणार्थः । क्व सामान्यग्रहणार्थेन अर्थः । मन्त्र घसह्वरणशवृदहाद्वृच्कृगमिजनिभ्यः लेः इति । तत्र अवरतः त्रयाणाम् ग्रहणम् कर्तव्यम् स्यात् । चङङोः सिचः च । क्सविधाने च अनिड्वचने च्लिसम्प्रत्ययार्थः । क्सविधाने च अनिड्वचने च्लिसम्प्रत्ययार्थः च्लिः उत्सर्गः क्रियते । च्लेः अनिटः क्सः सिद्धः भवति । घसॢभावे च । घसॢभावे च च्लव् एव कृते लृदितः इति अङ् सिद्धः भवति । अथ चित्करणम् किमर्थम् । च्लेः चित्करणम् विशेषणाऋथम् । च्लेः चित्करणम् क्रियते विशेषणार्थम् । क्व विशेषणार्थेन अर्थः । च्लेः सिच् इति । लेः सिच् इति उच्यमाने लिङ्लिटोः अपि प्रसज्येत । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । लुङि इति उच्यते । न च लुङि लिङ्लिटौ भवतः । अथ इदित्करणम् किमर्थम् । इदित्करणम् सामान्यग्रहणार्थम् । इदित्करणम् क्रियते च सामान्यग्रहणार्थम् । क्व सामान्यग्रहणार्थेन अर्थः । मन्त्रे घसह्वरणशवृदहाद्वृच्कृगमिजनिभ्यः लेः इति आमः इति च । इकारे च इदानीम् सामान्यग्रहणार्थे क्रियमाणे अवश्यम् सामान्यग्रहणाविघातार्थः चकारः कर्तव्यः । क्व सामान्यग्रहणाविघातार्थेन अर्थः चकारेण । अत्र एव । यत् तावत् उच्यते च्ल्युत्सर्गः सामान्यग्रहणार्थः इति । क्रियमाणे अपि वै च्ल्युत्सर्गे तानि एव त्रीणि ग्रहणानि भवन्ति । च्लु लुङि च्लेः सिच् लेः इति । यत् एतत् लेः इति तत् परार्थम् भविष्यति । कथम् । यत् एतत् गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु इति अत्र सिचः ग्रहणम् एतत् लेः इति वक्ष्यामि । यदि लेः इति उच्यते धेटः चातुःशब्द्यम् प्राप्नोति । अदधत् अधात् अधासीत् । अदधात् इति अपि प्राप्नोति । न चङः लुकि द्विर्वचनेन भवितव्यम् । किम् कारणम् । चङि इति उच्यते । न च अत्र चङम् पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । न लुमता तस्मिन् इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः । बहुवचने तर्हि चातुःशब्द्यम् प्राप्नोति । अदधन् अधुः अधासिषुः । अधान् इति अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । आतः इति जुस्भावः भविष्यति । न सिध्यति । सिज्ग्रहणम् तत्र अनुवर्तते । सिज्ग्रहणम् निवर्तिष्यते । यदि निवर्तते अभूवन् इति प्रत्ययलक्षणेन जुस्भावः प्राप्नोति । एवम् तर्हि लुक् सिजपवादः विज्ञास्यते । यदि लुक् सिजपवादः विज्ञायते मा हि दाताम् मा हि धाताम् इति अत्र आदिः सिचः अन्यतरस्याम् इति एषः स्वरः न प्राप्नोति । तस्मात् न एतत् शक्यम् वक्तुम् लुक् सिजपवादः इति । न चेत् उच्यते अभूवन् इति प्रत्ययलक्षणेन जुस्भावः प्राप्नोति । तस्मात् आतः इति अत्र सिज्ग्रहणम् अनुवर्त्यम् । तस्मिन् च अनुवर्तमाने धेटः चातुःशब्द्यम् प्राप्नोति । तस्मात् गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु इति अत्र सिचः ग्रहणम् कर्तव्यम् । तस्मिन् च क्रियमाणे तानि एव त्रीणि ग्रहणानि भवन्ति च्लि लुङि च्लेः सिच् लेः इति । यत् अपि उच्यते क्सविधाने च अनिड्वचने च्लिसम्प्रत्ययार्थः इति । धातुम् एव अत्र अनिट्वेन विशेषयिष्यामः । धातोः अनिटः इति । कथम् पुनः धातुः नाम अनिट् स्यात् । धातुः एव अनिट् । कथम् । अनिमित्तम् वा इटः अनिटः न वा तस्मात् इट् अस्ति सः अयम् अनिट् इति । अथ धातौ विशेष्यमाणे क्व यः अनिट् इति विशेषयिष्यसि । किम् च अतः । यदि विज्ञायते निष्ठायाम्
KA II,49.2-50.28 Ro III,125-130 kva ayam cliḥ śrūyate . na kva cit śrūyate . sijādayaḥ ādeśāḥ ucyante . yad na kva cit śrūyate kimarthaḥ tarhi cluḥ utsargaḥ kriyate . na sic utsargaḥ eva kartavyaḥ . tasya ksādayaḥ apavādāḥ bhaviṣyanti . ata uttaram paṭhati . clyutsargaḥ sāmānyagrahaṇārthaḥ . cliḥ utsargaḥ kriyate sāmānyagrahaṇārthaḥ . kva sāmānyagrahaṇārthena arthaḥ . mantra ghasahvaraṇaśavṛdahādvṛckṛgamijanibhyaḥ leḥ iti . tatra avarataḥ trayāṇām grahaṇam kartavyam syāt . caṅaṅoḥ sicaḥ ca . ksavidhāne ca aniḍvacane clisampratyayārthaḥ . ksavidhāne ca aniḍvacane clisampratyayārthaḥ cliḥ utsargaḥ kriyate . cleḥ aniṭaḥ ksaḥ siddhaḥ bhavati . ghasḷbhāve ca . ghasḷbhāve ca clav eva kṛte lṛditaḥ iti aṅ siddhaḥ bhavati . atha citkaraṇam kimartham . cleḥ citkaraṇam viśeṣaṇāṛtham . cleḥ citkaraṇam kriyate viśeṣaṇārtham . kva viśeṣaṇārthena arthaḥ . cleḥ sic iti . leḥ sic iti ucyamāne liṅliṭoḥ api prasajyeta . na etat asti prayojanam . luṅi iti ucyate . na ca luṅi liṅliṭau bhavataḥ . atha iditkaraṇam kimartham . iditkaraṇam sāmānyagrahaṇārtham . iditkaraṇam kriyate ca sāmānyagrahaṇārtham . kva sāmānyagrahaṇārthena arthaḥ . mantre ghasahvaraṇaśavṛdahādvṛckṛgamijanibhyaḥ leḥ iti āmaḥ iti ca . ikāre ca idānīm sāmānyagrahaṇārthe kriyamāṇe avaśyam sāmānyagrahaṇāvighātārthaḥ cakāraḥ kartavyaḥ . kva sāmānyagrahaṇāvighātārthena arthaḥ cakāreṇa . atra eva . yat tāvat ucyate clyutsargaḥ sāmānyagrahaṇārthaḥ iti . kriyamāṇe api vai clyutsarge tāni eva trīṇi grahaṇāni bhavanti . clu luṅi cleḥ sic leḥ iti . yat etat leḥ iti tat parārtham bhaviṣyati . katham . yat etat gātisthāghupābhūbhyaḥ sicaḥ parasmaipadeṣu iti atra sicaḥ grahaṇam etat leḥ iti vakṣyāmi . yadi leḥ iti ucyate dheṭaḥ cātuḥśabdyam prāpnoti . adadhat adhāt adhāsīt . adadhāt iti api prāpnoti . na caṅaḥ luki dvirvacanena bhavitavyam . kim kāraṇam . caṅi iti ucyate . na ca atra caṅam paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena . na lumatā tasmin iti pratyayalakṣaṇapratiṣedhaḥ . bahuvacane tarhi cātuḥśabdyam prāpnoti . adadhan adhuḥ adhāsiṣuḥ . adhān iti api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ātaḥ iti jusbhāvaḥ bhaviṣyati . na sidhyati . sijgrahaṇam tatra anuvartate . sijgrahaṇam nivartiṣyate . yadi nivartate abhūvan iti pratyayalakṣaṇena jusbhāvaḥ prāpnoti . evam tarhi luk sijapavādaḥ vijñāsyate . yadi luk sijapavādaḥ vijñāyate mā hi dātām mā hi dhātām iti atra ādiḥ sicaḥ anyatarasyām iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti . tasmāt na etat śakyam vaktum luk sijapavādaḥ iti . na cet ucyate abhūvan iti pratyayalakṣaṇena jusbhāvaḥ prāpnoti . tasmāt ātaḥ iti atra sijgrahaṇam anuvartyam . tasmin ca anuvartamāne dheṭaḥ cātuḥśabdyam prāpnoti . tasmāt gātisthāghupābhūbhyaḥ sicaḥ parasmaipadeṣu iti atra sicaḥ grahaṇam kartavyam . tasmin ca kriyamāṇe tāni eva trīṇi grahaṇāni bhavanti cli luṅi cleḥ sic leḥ iti . yat api ucyate ksavidhāne ca aniḍvacane clisampratyayārthaḥ iti . dhātum eva atra aniṭvena viśeṣayiṣyāmaḥ . dhātoḥ aniṭaḥ iti . katham punaḥ dhātuḥ nāma aniṭ syāt . dhātuḥ eva aniṭ . katham . animittam vā iṭaḥ aniṭaḥ na vā tasmāt iṭ asti saḥ ayam aniṭ iti . atha dhātau viśeṣyamāṇe kva yaḥ aniṭ iti viśeṣayiṣyasi . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate niṣṭhāyām
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.