क्अ इइ,६०।१७-६१।१२ रो इइइ,१५३-१५४ किमर्थः शकारः । सार्वधातुकाऋथः । शित् सार्वधातुकम् इति सार्वधातुकसञ्ज्ञा । सार्वधातुकम् अपित् इति ङित्त्वम् । ङिति इति गुणप्रतिषेधः यथा स्यात् । भिनत्ति छिनत्ति इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । सार्वधातुकार्धधातुकयोः अङ्गस्य गुणः उच्यते यस्मात् च प्रत्ययविधिः तदादि प्रत्यये अङ्गसञ्ज्ञम् भवति । यस्मात् च अत्र प्रत्ययविधिः न तत् प्रत्यये परतः । यत् च प्रत्यये परतः न तस्मात् प्रत्ययविधिः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । आर्धधातुकसञ्ज्ञा मा भूत् इति । किम् च स्यात् । वलादिलक्षणः इट् प्रसज्येत । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । वलादेः आर्धधातुकस्य अङ्गस्य इट् उच्यते । यस्मात् च प्रत्ययविधिः तदादि प्रत्यये अङ्गसञ्ज्ञम् भवति । यस्मात् च अत्र प्रत्ययविधिः न तत् प्रत्यये परतः । यत् च प्रत्यये परतः न तस्मात् प्रत्ययविधिः । अतः उत्तरम् पठति । श्नमि शित्करणम् प्वादिह्रस्वार्थम् । श्नमि शित्करणम् क्रियते प्वादीनाम् शिति ह्रस्वत्वम् यथा स्यात् । पृणसि मृणसि इति । न वा धात्वन्यत्वात् । न वा कर्तव्यम् । किम् कारणम् । धात्वन्यत्वात् । धात्वन्तरम् पृणिमृणी । यत्र भूम्याम् वृणसे । न एषः श्नम् । श्नः एतत् ह्रस्वत्वम् । यदि श्नः ह्रस्वत्वम् स्वरः न सिध्यति । वृणसे । अदुपदेशात् लसार्वधातुकम् अनुदात्तम् भवति इति एषः स्वरः न प्राप्नोति । तस्मात् श्नम् एषः । यदि श्नम् स्नसोः अल्लोपः इति लोपः प्राप्नोति । उपधायाः इति वर्तते । अनुपधात्वात् न भविष्यति । न सः शख्यः उपधायाः इति विज्ञातुम् । इह हि दोषः स्यात् । अङ्क्तः अञ्जन्ति । तस्मात् श्नः एव ह्रस्वत्वम् । स्वरः कथम् । बहुलम् पित् सार्वधातुकम् छन्दसि । सार्वधातुकस्य भलुलम् छन्दसि पित्त्वम् वक्तव्यम् । पितः च अपित्त्वम् दृश्यते अपितः च पित्त्वम् । पितः तावत् अपित्त्वम् । मातरम् प्रमिणीमि जनित्रीम् । अपितः पित्त्वम् । शृणोत ग्रावाणः । तत् तर्हि ह्रस्वत्वम् वक्तव्यम् । अवश्यम् छन्दसि ह्रस्वत्वम् वक्तव्यम् उपगायन्तु माम् पत्नयः गर्भिणयः युवतयः इति एवमर्थम् । विशेषणाऋथः तर्हि । क्व विशेषणाऋथेन अर्थः । श्नात् नलोपः इति । नात् नलोपः इति उच्यमाने यज्ञानाम् यत्नानाम् इति अत्र अपि प्रसज्येत । दीर्घत्वे कृते न भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । दीर्घत्वम् क्रियताम् नलोपः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् न लोपः स्यात् । तस्मात् शकारः कर्तव्यः । अथ क्रियमाणे अपि शकारे इह कस्मात् न भवति । विश्नानाम् प्रश्नानाम् इति । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति ।
KA II,60.17-61.12 Ro III,153-154 kimarthaḥ śakāraḥ . sārvadhātukāṛthaḥ . śit sārvadhātukam iti sārvadhātukasañjñā . sārvadhātukam apit iti ṅittvam . ṅiti iti guṇapratiṣedhaḥ yathā syāt . bhinatti chinatti iti . na etat asti prayojanam . sārvadhātukārdhadhātukayoḥ aṅgasya guṇaḥ ucyate yasmāt ca pratyayavidhiḥ tadādi pratyaye aṅgasañjñam bhavati . yasmāt ca atra pratyayavidhiḥ na tat pratyaye parataḥ . yat ca pratyaye parataḥ na tasmāt pratyayavidhiḥ . idam tarhi prayojanam . ārdhadhātukasañjñā mā bhūt iti . kim ca syāt . valādilakṣaṇaḥ iṭ prasajyeta . etat api na asti prayojanam . valādeḥ ārdhadhātukasya aṅgasya iṭ ucyate . yasmāt ca pratyayavidhiḥ tadādi pratyaye aṅgasañjñam bhavati . yasmāt ca atra pratyayavidhiḥ na tat pratyaye parataḥ . yat ca pratyaye parataḥ na tasmāt pratyayavidhiḥ . ataḥ uttaram paṭhati . śnami śitkaraṇam pvādihrasvārtham . śnami śitkaraṇam kriyate pvādīnām śiti hrasvatvam yathā syāt . pṛṇasi mṛṇasi iti . na vā dhātvanyatvāt . na vā kartavyam . kim kāraṇam . dhātvanyatvāt . dhātvantaram pṛṇimṛṇī . yatra bhūmyām vṛṇase . na eṣaḥ śnam . śnaḥ etat hrasvatvam . yadi śnaḥ hrasvatvam svaraḥ na sidhyati . vṛṇase . adupadeśāt lasārvadhātukam anudāttam bhavati iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti . tasmāt śnam eṣaḥ . yadi śnam snasoḥ allopaḥ iti lopaḥ prāpnoti . upadhāyāḥ iti vartate . anupadhātvāt na bhaviṣyati . na saḥ śakhyaḥ upadhāyāḥ iti vijñātum . iha hi doṣaḥ syāt . aṅktaḥ añjanti . tasmāt śnaḥ eva hrasvatvam . svaraḥ katham . bahulam pit sārvadhātukam chandasi . sārvadhātukasya bhalulam chandasi pittvam vaktavyam . pitaḥ ca apittvam dṛśyate apitaḥ ca pittvam . pitaḥ tāvat apittvam . mātaram pramiṇīmi janitrīm . apitaḥ pittvam . śṛṇota grāvāṇaḥ . tat tarhi hrasvatvam vaktavyam . avaśyam chandasi hrasvatvam vaktavyam upagāyantu mām patnayaḥ garbhiṇayaḥ yuvatayaḥ iti evamartham . viśeṣaṇāṛthaḥ tarhi . kva viśeṣaṇāṛthena arthaḥ . śnāt nalopaḥ iti . nāt nalopaḥ iti ucyamāne yajñānām yatnānām iti atra api prasajyeta . dīrghatve kṛte na bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam . dīrghatvam kriyatām nalopaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt na lopaḥ syāt . tasmāt śakāraḥ kartavyaḥ . atha kriyamāṇe api śakāre iha kasmāt na bhavati . viśnānām praśnānām iti . lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.