क्अ इइ,७१।२४-७४।४ रो इइइ,१७९-१८३ आ कुतः अयम् धात्वधिकारः । किम् प्राक् लादेशात् आहोस्वित् आ तृतीयाध्यायपरिसमाप्तेः । धातुवधिकारः प्राक् लादेशात् । प्राक् लादेशात् धात्वधिकारः । लादेशे हि व्यवहितत्वात् अप्रसिद्धिः । अनुवर्तमाने हि लादेशे धात्वधिकारे व्यवहितव्ता अप्रसिद्धिः स्यात् । किम् च स्यात् । आद्ये योगे न व्यवाये तिङः स्युः । आद्ये योगे विकरणैः व्यवहितत्वात् तिङः न स्युः । पचति पठति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । विकरणाः क्रियन्ताम् आडेशाः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् आदेशाः । नित्याः विकरणाः । कृतेषु आदेशेषु प्राप्नुवन्ति अकृतेषु अपि प्राप्नुवन्ति । नित्यत्वात् विकरणेषु कृतेषु विकरणैः व्यवहितत्वात् आदेशाः न प्राप्नुवन्ति । अनवकाशः तर्हि आदेशाः । सावकाशाः आदेशाः । कः अवकाशः । ये एते लुग्विकरणाः श्लुविकरणाः च लिङ्लिटौ च । न स्यात् एत्वम् टेः टिताम् यत् विधत्ते । यत् च टित्सञ्ज्ञानाम् एत्वम् विधत्ते तत् च विकरणैः व्यवहितत्वात् न स्यात् । एशः शित्त्वम् । एकारः च शित् कर्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि शकारे तस्मात् इति उत्तरस्य आदेः इति तकारस्य एत्वे कृते द्वयोः एकारयोः श्रवणम् प्रसज्येत । निवृत्ते पुनः लादेशे धात्वधिकारे अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति एकारस्य एकार्वचनने प्रयोजनम् न अस्ति इति कृत्वा अन्तरेण अपि शकारम् सर्वादेशः भविष्यति । यत् च लोटः विधत्ते । तत् च विकरणैः व्यवहितत्वात् न स्यात् । किम् पुनः तत् । लोटः लङ्वत् एः उः सेः हि अपित् च वा छन्दसि इति । यत् च अपि उक्तम् लङ्लिङोः तत् च न स्यात् । किम् पुनः तत् । नित्यम् ङितः इतः च तस्थस्थमिपाम् ताम्तम्तामः लिङः सीयुट् यासुट् परस्मैपदेषु उदात्तः ङित् च इति । तस्मात् प्राक् लादेशात् धात्वधिकारः । यदि प्राक् लादेशात् धात्वधिकारः अकारः शित् कर्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः यथा स्यात् । अनुवर्तमाने पुनः लादेशे धात्वधिकारे तस्मात् इति उत्तरस्य आदेः इति थकारस्य अत्वे कृते द्वयोः अकारयोः पररूपेण सिद्धम् रूपम् स्यात् । पेच यूयम् । चक्र यूयम् इति । ननु च निवृत्ते अपि लादेशे धात्वधिकारे अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति अकारस्य अकार्वचनने प्रयोजनम् न अस्ति इति कृत्वा अन्तरेण अपि शकारम् सर्वादेशः भविष्यति । अस्ति अन्यत् अकारस्य अकारवचने प्रयोजनम् । किम् । वक्ष्यति एतत् तत् अकारस्य अकारवचनम् समसङ्ख्यार्थम् इति । आर्धधातुकसञ्ज्ञायाम् धातुग्रहणम् कर्तव्यम् धातोः परस्य आर्धधातुकसञ्ज्ञा यथा स्यात् । इह मा भूत् : वृक्ष्त्वम् वृक्षता इति । तस्मात् लादेशे धात्वधिकारः अनुवर्त्यः । ननु च उक्तम् आद्ये योगे न व्यवाये तिङः स्युः इति । न एषः दोषः । आनुपूर्व्यात् सिद्धम् एतत् । न अत्र अकृतेषु आदेशेषु विकरणाः प्राप्नुवन्ति । किम् कारणम् । सार्वधातुके विकरणाः उच्यन्ते । न च अकृतेषु आदेशेषु सार्वधातुकत्वम् भवति । ये तर्हि न एतस्मिन् विशेषे विधीयन्ते । के पुनः ते । स्यादयः । तत्र अपि विहितविशेषणम् धातुग्रहणम् । धातोः विहितस्य लस्य इति । यदि एवम् विन्दति इति णलादयः प्राप्नुवन्ति । धातुना अत्र विहितम् विशेषयिष्यामः विदिना च आनतर्यम् । धातोः विहितस्य लस्य विदेः अनन्तरस्य इति । इह तर्हि अजक्षिष्यन् अजागैर्ष्यन् इति अभ्यस्तात् झेः जुस् भवति इति जुस्भावः प्राप्नोति । अत्र अपि धातुना विहितम् विशेषयिष्यामः अभ्यस्तेन आनन्तर्यम् । धातोः विहितस्य अभस्तात् अनन्तरस्य इति । आतः इति अत्र कथम् विशेषयिष्यसि । यदि तावत् धातुग्रहणम् विहितविशेषणम् आकारग्रहणम् आनन्तर्यविशेषणम् अलुनन् इति अत्र अपि प्राप्नोति । अथ आकारग्रहणम् विहितविशेषणम् धातुग्रहणम् आनन्तर्यविशेषणम् अपिबन् इति अत्र अपि प्राप्नोति । अस्तु तर्हि धातुग्रहणम् विहितविशेषणम् आकारग्रहणम् आनन्तर्यविशेषणम् । ननु च उक्तम् अलुनन् इति अत्र अपि प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । लोपे कृते न भविष्यति । न अत्र लोपः प्राप्नोति । किम्
KA II,71.24-74.4 Ro III,179-183 ā kutaḥ ayam dhātvadhikāraḥ . kim prāk lādeśāt āhosvit ā tṛtīyādhyāyaparisamāpteḥ . dhātuvadhikāraḥ prāk lādeśāt . prāk lādeśāt dhātvadhikāraḥ . lādeśe hi vyavahitatvāt aprasiddhiḥ . anuvartamāne hi lādeśe dhātvadhikāre vyavahitavtā aprasiddhiḥ syāt . kim ca syāt . ādye yoge na vyavāye tiṅaḥ syuḥ . ādye yoge vikaraṇaiḥ vyavahitatvāt tiṅaḥ na syuḥ . pacati paṭhati . idam iha sampradhāryam . vikaraṇāḥ kriyantām āḍeśāḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt ādeśāḥ . nityāḥ vikaraṇāḥ . kṛteṣu ādeśeṣu prāpnuvanti akṛteṣu api prāpnuvanti . nityatvāt vikaraṇeṣu kṛteṣu vikaraṇaiḥ vyavahitatvāt ādeśāḥ na prāpnuvanti . anavakāśaḥ tarhi ādeśāḥ . sāvakāśāḥ ādeśāḥ . kaḥ avakāśaḥ . ye ete lugvikaraṇāḥ śluvikaraṇāḥ ca liṅliṭau ca . na syāt etvam ṭeḥ ṭitām yat vidhatte . yat ca ṭitsañjñānām etvam vidhatte tat ca vikaraṇaiḥ vyavahitatvāt na syāt . eśaḥ śittvam . ekāraḥ ca śit kartavyaḥ . kim prayojanam . śit sarvasya iti sarvādeśaḥ yathā syāt . akriyamāṇe hi śakāre tasmāt iti uttarasya ādeḥ iti takārasya etve kṛte dvayoḥ ekārayoḥ śravaṇam prasajyeta . nivṛtte punaḥ lādeśe dhātvadhikāre alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti ekārasya ekārvacanane prayojanam na asti iti kṛtvā antareṇa api śakāram sarvādeśaḥ bhaviṣyati . yat ca loṭaḥ vidhatte . tat ca vikaraṇaiḥ vyavahitatvāt na syāt . kim punaḥ tat . loṭaḥ laṅvat eḥ uḥ seḥ hi apit ca vā chandasi iti . yat ca api uktam laṅliṅoḥ tat ca na syāt . kim punaḥ tat . nityam ṅitaḥ itaḥ ca tasthasthamipām tāmtamtāmaḥ liṅaḥ sīyuṭ yāsuṭ parasmaipadeṣu udāttaḥ ṅit ca iti . tasmāt prāk lādeśāt dhātvadhikāraḥ . yadi prāk lādeśāt dhātvadhikāraḥ akāraḥ śit kartavyaḥ . kim prayojanam . śit sarvasya iti sarvādeśaḥ yathā syāt . anuvartamāne punaḥ lādeśe dhātvadhikāre tasmāt iti uttarasya ādeḥ iti thakārasya atve kṛte dvayoḥ akārayoḥ pararūpeṇa siddham rūpam syāt . peca yūyam . cakra yūyam iti . nanu ca nivṛtte api lādeśe dhātvadhikāre alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti akārasya akārvacanane prayojanam na asti iti kṛtvā antareṇa api śakāram sarvādeśaḥ bhaviṣyati . asti anyat akārasya akāravacane prayojanam . kim . vakṣyati etat tat akārasya akāravacanam samasaṅkhyārtham iti . ārdhadhātukasañjñāyām dhātugrahaṇam kartavyam dhātoḥ parasya ārdhadhātukasañjñā yathā syāt . iha mā bhūt : vṛkṣtvam vṛkṣatā iti . tasmāt lādeśe dhātvadhikāraḥ anuvartyaḥ . nanu ca uktam ādye yoge na vyavāye tiṅaḥ syuḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ānupūrvyāt siddham etat . na atra akṛteṣu ādeśeṣu vikaraṇāḥ prāpnuvanti . kim kāraṇam . sārvadhātuke vikaraṇāḥ ucyante . na ca akṛteṣu ādeśeṣu sārvadhātukatvam bhavati . ye tarhi na etasmin viśeṣe vidhīyante . ke punaḥ te . syādayaḥ . tatra api vihitaviśeṣaṇam dhātugrahaṇam . dhātoḥ vihitasya lasya iti . yadi evam vindati iti ṇalādayaḥ prāpnuvanti . dhātunā atra vihitam viśeṣayiṣyāmaḥ vidinā ca ānataryam . dhātoḥ vihitasya lasya videḥ anantarasya iti . iha tarhi ajakṣiṣyan ajāgairṣyan iti abhyastāt jheḥ jus bhavati iti jusbhāvaḥ prāpnoti . atra api dhātunā vihitam viśeṣayiṣyāmaḥ abhyastena ānantaryam . dhātoḥ vihitasya abhastāt anantarasya iti . ātaḥ iti atra katham viśeṣayiṣyasi . yadi tāvat dhātugrahaṇam vihitaviśeṣaṇam ākāragrahaṇam ānantaryaviśeṣaṇam alunan iti atra api prāpnoti . atha ākāragrahaṇam vihitaviśeṣaṇam dhātugrahaṇam ānantaryaviśeṣaṇam apiban iti atra api prāpnoti . astu tarhi dhātugrahaṇam vihitaviśeṣaṇam ākāragrahaṇam ānantaryaviśeṣaṇam . nanu ca uktam alunan iti atra api prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . lope kṛte na bhaviṣyati . na atra lopaḥ prāpnoti . kim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.