Patanjali: Vyakaranamahabhasya 3.2.102

क्अ इइ,११३।२-२२ रो इइइ,२५६-२५७ निष्ठायाम् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः । निष्ठायाम् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः । का इतरेतराश्रयता । सतोः क्तक्तवत्वोः सञ्ज्ञया भवितव्यम् सञ्ज्ञया च क्तक्तवतू भाव्येते । तत् एतत् इतरेतराश्रयम् भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते । द्विः वा क्तक्तव्तुग्रहणम् । द्विः वा क्तक्तव्तुग्रहणम् कर्तव्यम् । क्तक्तव्तू भूते । क्तक्तवतू निष्ठा इति । यदि पुनः इह एव निष्ठासञ्ज्ञा अपि उच्येत : क्तक्तव्तू भूते । ततः निष्ठा । निष्ठासञ्ज्ञौ च क्तक्तव्तू भवतः इति । किम् कृतम् भवति । द्विः वा क्तक्तव्तुग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति । एवम् अपि तौ इति वक्तव्यम् स्यात् । वक्ष्यति हि एतत् । तौ सत् इति वचनम् असंसर्गार्थम् इति । असंसक्तयोः भूतेन कालेन निष्ठासञ्ज्ञा यथा स्यात् । ञिमिदा मिन्नः ञिक्ष्विदा क्ष्विन्नः । यदि पुनः अदृष्टश्रुतौ एव क्तक्तवतू गृहीत्वा निष्ठासञ्ज्ञा उच्येत । न एवम् शक्यम् । दृष्टश्रुतयोः न स्यात् । ञिमिदा मिन्नः । तस्मात् न एवम् शक्यम् । न चेत् एवम् द्विः वा क्तक्तव्तुग्रहणम् कर्तव्यम् इतरेतराश्रयम् वा भवति । न एषः दोषः । इतरेतराश्रयमात्रम् एतत् भवति । सर्वाणि च इतरेतराश्रयाणि एकत्वेन परिहृतानि सिद्धम् तु नित्यशब्दत्वात् इति । न इदम् तुल्यम् अन्यैः इतरेतराश्रयैः । न हि सञ्ज्ञा नित्या । एवम् तर्हि भाविनी सञ्ज्ञा विज्ञास्यते । तत् यथा : कः चित् कम् चित् तन्तुवायम् आह : अस्य सूत्रस्य शाटकम् वय इति । सः पश्यति । यदि शाटकः न वातव्यः अथ वातव्यः न शाटकः । शाटकः वातव्यः इति विप्रतिषिद्धम्। भाविनी खलु अस्य सञ्ज्ञा अभिप्रेता । सः मन्ये वातव्यः यस्मिन् उते शाटकः इति एतत् भवति इति । एवम् इह अपि तौ भूते काले भवतः ययोः अभिनिर्वृतयोः निष्ठा इति एषा सञ्ज्ञा भविष्यति ।

KA II,113.2-22 Ro III,256-257 niṣṭhāyām itaretarāśrayatvāt aprasiddhiḥ . niṣṭhāyām itaretarāśrayatvāt aprasiddhiḥ . kā itaretarāśrayatā . satoḥ ktaktavatvoḥ sañjñayā bhavitavyam sañjñayā ca ktaktavatū bhāvyete . tat etat itaretarāśrayam bhavati . itaretarāśrayāṇi ca na prakalpante . dviḥ vā ktaktavtugrahaṇam . dviḥ vā ktaktavtugrahaṇam kartavyam . ktaktavtū bhūte . ktaktavatū niṣṭhā iti . yadi punaḥ iha eva niṣṭhāsañjñā api ucyeta : ktaktavtū bhūte . tataḥ niṣṭhā . niṣṭhāsañjñau ca ktaktavtū bhavataḥ iti . kim kṛtam bhavati . dviḥ vā ktaktavtugrahaṇam na kartavyam bhavati . evam api tau iti vaktavyam syāt . vakṣyati hi etat . tau sat iti vacanam asaṃsargārtham iti . asaṃsaktayoḥ bhūtena kālena niṣṭhāsañjñā yathā syāt . ñimidā minnaḥ ñikṣvidā kṣvinnaḥ . yadi punaḥ adṛṣṭaśrutau eva ktaktavatū gṛhītvā niṣṭhāsañjñā ucyeta . na evam śakyam . dṛṣṭaśrutayoḥ na syāt . ñimidā minnaḥ . tasmāt na evam śakyam . na cet evam dviḥ vā ktaktavtugrahaṇam kartavyam itaretarāśrayam vā bhavati . na eṣaḥ doṣaḥ . itaretarāśrayamātram etat bhavati . sarvāṇi ca itaretarāśrayāṇi ekatvena parihṛtāni siddham tu nityaśabdatvāt iti . na idam tulyam anyaiḥ itaretarāśrayaiḥ . na hi sañjñā nityā . evam tarhi bhāvinī sañjñā vijñāsyate . tat yathā : kaḥ cit kam cit tantuvāyam āha : asya sūtrasya śāṭakam vaya iti . saḥ paśyati . yadi śāṭakaḥ na vātavyaḥ atha vātavyaḥ na śāṭakaḥ . śāṭakaḥ vātavyaḥ iti vipratiṣiddham. bhāvinī khalu asya sañjñā abhipretā . saḥ manye vātavyaḥ yasmin ute śāṭakaḥ iti etat bhavati iti . evam iha api tau bhūte kāle bhavataḥ yayoḥ abhinirvṛtayoḥ niṣṭhā iti eṣā sañjñā bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,११३।२४-११४।१५ रो इइइ,२५८-२५९ आदिकर्मणि निष्ठा । आदिकर्मणि निष्ठा वक्तव्या । प्रकृतः कटम् देवदत्तः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । यत् वा भवन्त्यर्थे । यत् वा भवन्त्यर्थे भाष्यते । प्रकृतः कटम् देवदत्तः । प्रकरोति कटम् देवदत्तः इति । न्याय्या तु आद्यपवर्गात् । न्याय्या तु एषा भूतकालता । कुतः । आद्यपवर्गात् । आदिः अत्र अपवृक्तः । एषः च नाम न्याय्यः भूतकालः यत्र किम् चित् अपवृक्तम् दृश्यते । वा च अद्यतन्याम् । वा च अद्यतन्याम् भाष्यते । प्रकृतः कटम् देवदत्तः । प्राकार्षीत् कटम् देवदत्तः इति । किम् शक्यन्ते एते शब्दाः प्रयोक्तुम् इति अतः न्याय्या एषा भूतकालता । न अवश्यम् प्रयोगात् एव । क्रिया नाम इयम् अत्यन्तापरिदृष्टा अनुमानगम्या अशक्या पिण्डीभूता निदर्शयितुम् यथा गर्भः निर्लुठितः । सा असौ येन येन शब्देन अभिसम्बध्यते तावति तावति परिसम्पाप्यते । तत् यथा । कः चित् पाटलिपुत्रम् जिगमिषुः एकम् अहः गत्वा आह इदम् अद्य गतम् इति । न च तावता अस्य व्रजिक्रिया परिसमाप्ता भवति । यत् तु गतम् तत् अभिसमीक्ष्य एतत् प्रयुज्यते इदम् अद्य गतम् इति । एवम् इह अपि यत् कृतम् तत् अभिसमीक्ष्य एतत् प्रयुज्यते प्रकृतः कटम् देवदत्तः इति । यदा हि वेणिकान्तः कटः अभिसमीक्षितः भवति प्रकरोति कटम् इति एव तदा भवति ।

KA II,113.24-114.15 Ro III,258-259 ādikarmaṇi niṣṭhā . ādikarmaṇi niṣṭhā vaktavyā . prakṛtaḥ kaṭam devadattaḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . yat vā bhavantyarthe . yat vā bhavantyarthe bhāṣyate . prakṛtaḥ kaṭam devadattaḥ . prakaroti kaṭam devadattaḥ iti . nyāyyā tu ādyapavargāt . nyāyyā tu eṣā bhūtakālatā . kutaḥ . ādyapavargāt . ādiḥ atra apavṛktaḥ . eṣaḥ ca nāma nyāyyaḥ bhūtakālaḥ yatra kim cit apavṛktam dṛśyate . vā ca adyatanyām . vā ca adyatanyām bhāṣyate . prakṛtaḥ kaṭam devadattaḥ . prākārṣīt kaṭam devadattaḥ iti . kim śakyante ete śabdāḥ prayoktum iti ataḥ nyāyyā eṣā bhūtakālatā . na avaśyam prayogāt eva . kriyā nāma iyam atyantāparidṛṣṭā anumānagamyā aśakyā piṇḍībhūtā nidarśayitum yathā garbhaḥ nirluṭhitaḥ . sā asau yena yena śabdena abhisambadhyate tāvati tāvati parisampāpyate . tat yathā . kaḥ cit pāṭaliputram jigamiṣuḥ ekam ahaḥ gatvā āha idam adya gatam iti . na ca tāvatā asya vrajikriyā parisamāptā bhavati . yat tu gatam tat abhisamīkṣya etat prayujyate idam adya gatam iti . evam iha api yat kṛtam tat abhisamīkṣya etat prayujyate prakṛtaḥ kaṭam devadattaḥ iti . yadā hi veṇikāntaḥ kaṭaḥ abhisamīkṣitaḥ bhavati prakaroti kaṭam iti eva tadā bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.