क्अ इइ,१२५।२१-१२७।२४ रो इइइ,२९२ किम् पुनः अयम् पर्युदासः : यत् अन्यत् प्रथमासमानाधिकरणात् इति , आहोस्वित् प्रसज्यप्रतिषेधः : प्रथमासमानाधिकरणे न इति । कः च अत्र विशेषः । लटः शतृशानचौ अप्रथमासमानाधिकरणे इति चेत् प्रत्ययोत्तरपदयोः उपसङ्ख्यानम् । लटः शतृशानचौ अप्रथमासमानाधिकरणे इति चेत् प्रत्ययोत्तरपदयोः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । कौर्वतः पाचतः कुर्वद्भक्तिः पचद्भक्तिः कुर्वाणभक्तिः पचमानभक्तिः । अस्तु तर्हि प्रसज्यप्रतिषेधः ।प्रथमासमानाधिकरणे न इति । प्रसज्यप्रतिषेधेउत्तरपदे आदेशानुपपत्तिः । प्रसज्यप्रतिषेधेउत्तरपदे आदेशयोः अनुपपत्तिः । कुर्वती च असौ भक्तिः च कुर्वद्भक्तिः पचभक्तिः कुर्वाणभक्तिः पचमानभक्तिः इति । ये च अपि एते समानाधिकरणवृत्तयः तद्धिताः तत्र च शतृशानचौ न प्राप्नुतः । कुर्वत्तरः पचत्तरः कुर्वाणतरः पचमानतरः कुर्वद्रूपः पचद्रूपः कुर्वाणरूपः पचमानरूपः कुर्वत्कल्पः पचत्कल्पः कुर्वाणकल्पः पचमानकल्पः इति । सिद्धम् तु प्रत्ययोत्तरपदयोः च इति वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । प्रत्ययोत्तरपदयोः च शतृशानचौ भवतः इति वक्तव्यम् । तत्र प्रत्ययस्य आदेशनिमित्तत्वात् अप्रसिद्धिः । तत्र प्रत्ययस्य आदेशनिमित्तत्वात् अप्रसिद्धिः । आदेशनिमित्तः प्रत्ययः प्रत्ययनिमित्तः च आदेशः । तत् एतत् इतरेतराश्रयम् भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रक्ल्पन्ते । उत्तरपदस्य च सुबन्तनिमित्तत्वात् शतृशानचोः अप्रसिद्धिः । उत्तरपदस्य च सुबन्तनिमित्तत्वात् शतृशानचोः अप्रसिद्धिः । उत्तरपदनिमित्तः सुप् सुबन्तनिमित्तम् च उत्तरपदम् । तत् एतत् इतरेतराश्रयम् भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रक्ल्पन्ते । न वा लकारस्य कृत्त्वात् प्रातिपदिकत्वम् तदाश्रयम् प्रत्ययविधानम् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । लकारस्य कृत्त्वात् प्रातिपदिकत्वम् । लकारः कृत् कृत् प्रातिपदिकम् इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा । तदाश्रयम् प्रत्ययविधानम् । प्रातिपदिकाश्रया स्वाद्युत्पत्तिः भविष्यति । तिङादेशात् सुबुत्पत्तिः । तिङादेशः क्रियताम् सुबुत्पत्तिः इति परत्वात् सुबुत्पत्तिः भविष्यति । तस्मात् उत्तरपदप्रसिद्धिः । तस्मात् उत्तरपदम् प्रसिद्धम् । उत्तरपदे प्रसिद्धे उत्तरपदे इति शतृशानचौ भविष्यतः । इह अपि तर्हि तिङादेशात् सुबुत्पत्तिः स्यात् पचति पठति इति । अस्ति अत्र विशेषः । नित्यः अत्र तिङादेशः । उत्पन्ने अपि सुपि प्राप्नोति अनुत्पन्ने अपि प्राप्नोति । नित्यत्वात् तिङादेशे कृते सुबुत्पत्तिः न भविष्यति । इह अपि तर्हि नित्यत्वात् तिङादेशः स्यात् कुर्वद्भक्तिः पचद्भक्तिः पचमानभक्तिः इति । अस्ति अत्र विशेषः । शतृशानचौ तिङपवादौ तौ च निमित्तवन्तौ । न च अपवादविषये उत्सर्गः अभिनिविशते । पूर्वम् हि अपवादाः अभिनिविशन्ते पश्चात् उत्सर्गः । प्रकल्प्य वा अपवादविषयम् ततः उत्सर्गः अभिनिविशते । न तावत् अत्र कदा चित् तिङ् भवति । अपवादौ शतृशानचौ प्रतीक्षते । तत् एतत् क्व सिद्धम् भवति । यत्र सामान्यात् उत्पत्तिः । यत्र हि विशेषात् अतः इञ् इति इतरेतराश्रयम् एव तत्र भवति । वीक्षमाणस्य अपत्यम् वैक्षमाणिः इति । इह च शतृशानचौ प्राप्नुतः । पचतितराम् जल्पतितराम् पचतिरूपम् जल्पतिरूपम् पचतिकल्पम् जल्पतिकल्पम् पचति पठति इति । तत् एतत् कथम् कृत्वा सिद्धम् भवति । शतृशानचौ यदि लटः वा । यदि शतृशानचौ यदि लटः वा भवतः व्यवस्थितविभाषा च । तेन इह च भविष्यतः कौर्वतः पाचतः कुर्वद्भक्तिः पचद्भक्तिः पचमानभक्तिः कुर्वत्तरः पचत्तरः पचमानतरः कुर्वद्रूपः पचद्रूपः पचमानरूपः कुर्वत्कल्पः पचत्कल्पः पचमानकल्पः पचन् पठन् इति च लटः शतृशानचौ । इह च न भविष्यतः पचतितराम् जल्पतितराम् पचतिरूपम् जल्पतिरूपम् पचतिकल्पम् जल्पतिकल्पम् पचति पठति इति च लटः शतृशानचौ । तत् तर्हि वावचनम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । नन्वोः विभाषा इति । यदि तत् अनुवर्तते वर्तमाने लट इति लट् अपि विभाषा प्राप्नोति । सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते । नन्वोः विभाषा । पुरि लुङ् च अस्मे विभाषा । वर्तमाने लट्
KA II,125.21-127.24 Ro III,292 kim punaḥ ayam paryudāsaḥ : yat anyat prathamāsamānādhikaraṇāt iti , āhosvit prasajyapratiṣedhaḥ : prathamāsamānādhikaraṇe na iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . laṭaḥ śatṛśānacau aprathamāsamānādhikaraṇe iti cet pratyayottarapadayoḥ upasaṅkhyānam . laṭaḥ śatṛśānacau aprathamāsamānādhikaraṇe iti cet pratyayottarapadayoḥ upasaṅkhyānam kartavyam . kaurvataḥ pācataḥ kurvadbhaktiḥ pacadbhaktiḥ kurvāṇabhaktiḥ pacamānabhaktiḥ . astu tarhi prasajyapratiṣedhaḥ .prathamāsamānādhikaraṇe na iti . prasajyapratiṣedheuttarapade ādeśānupapattiḥ . prasajyapratiṣedheuttarapade ādeśayoḥ anupapattiḥ . kurvatī ca asau bhaktiḥ ca kurvadbhaktiḥ pacabhaktiḥ kurvāṇabhaktiḥ pacamānabhaktiḥ iti . ye ca api ete samānādhikaraṇavṛttayaḥ taddhitāḥ tatra ca śatṛśānacau na prāpnutaḥ . kurvattaraḥ pacattaraḥ kurvāṇataraḥ pacamānataraḥ kurvadrūpaḥ pacadrūpaḥ kurvāṇarūpaḥ pacamānarūpaḥ kurvatkalpaḥ pacatkalpaḥ kurvāṇakalpaḥ pacamānakalpaḥ iti . siddham tu pratyayottarapadayoḥ ca iti vacanāt . siddham etat . katham . pratyayottarapadayoḥ ca śatṛśānacau bhavataḥ iti vaktavyam . tatra pratyayasya ādeśanimittatvāt aprasiddhiḥ . tatra pratyayasya ādeśanimittatvāt aprasiddhiḥ . ādeśanimittaḥ pratyayaḥ pratyayanimittaḥ ca ādeśaḥ . tat etat itaretarāśrayam bhavati . itaretarāśrayāṇi ca na praklpante . uttarapadasya ca subantanimittatvāt śatṛśānacoḥ aprasiddhiḥ . uttarapadasya ca subantanimittatvāt śatṛśānacoḥ aprasiddhiḥ . uttarapadanimittaḥ sup subantanimittam ca uttarapadam . tat etat itaretarāśrayam bhavati . itaretarāśrayāṇi ca na praklpante . na vā lakārasya kṛttvāt prātipadikatvam tadāśrayam pratyayavidhānam . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . lakārasya kṛttvāt prātipadikatvam . lakāraḥ kṛt kṛt prātipadikam iti prātipadikasañjñā . tadāśrayam pratyayavidhānam . prātipadikāśrayā svādyutpattiḥ bhaviṣyati . tiṅādeśāt subutpattiḥ . tiṅādeśaḥ kriyatām subutpattiḥ iti paratvāt subutpattiḥ bhaviṣyati . tasmāt uttarapadaprasiddhiḥ . tasmāt uttarapadam prasiddham . uttarapade prasiddhe uttarapade iti śatṛśānacau bhaviṣyataḥ . iha api tarhi tiṅādeśāt subutpattiḥ syāt pacati paṭhati iti . asti atra viśeṣaḥ . nityaḥ atra tiṅādeśaḥ . utpanne api supi prāpnoti anutpanne api prāpnoti . nityatvāt tiṅādeśe kṛte subutpattiḥ na bhaviṣyati . iha api tarhi nityatvāt tiṅādeśaḥ syāt kurvadbhaktiḥ pacadbhaktiḥ pacamānabhaktiḥ iti . asti atra viśeṣaḥ . śatṛśānacau tiṅapavādau tau ca nimittavantau . na ca apavādaviṣaye utsargaḥ abhiniviśate . pūrvam hi apavādāḥ abhiniviśante paścāt utsargaḥ . prakalpya vā apavādaviṣayam tataḥ utsargaḥ abhiniviśate . na tāvat atra kadā cit tiṅ bhavati . apavādau śatṛśānacau pratīkṣate . tat etat kva siddham bhavati . yatra sāmānyāt utpattiḥ . yatra hi viśeṣāt ataḥ iñ iti itaretarāśrayam eva tatra bhavati . vīkṣamāṇasya apatyam vaikṣamāṇiḥ iti . iha ca śatṛśānacau prāpnutaḥ . pacatitarām jalpatitarām pacatirūpam jalpatirūpam pacatikalpam jalpatikalpam pacati paṭhati iti . tat etat katham kṛtvā siddham bhavati . śatṛśānacau yadi laṭaḥ vā . yadi śatṛśānacau yadi laṭaḥ vā bhavataḥ vyavasthitavibhāṣā ca . tena iha ca bhaviṣyataḥ kaurvataḥ pācataḥ kurvadbhaktiḥ pacadbhaktiḥ pacamānabhaktiḥ kurvattaraḥ pacattaraḥ pacamānataraḥ kurvadrūpaḥ pacadrūpaḥ pacamānarūpaḥ kurvatkalpaḥ pacatkalpaḥ pacamānakalpaḥ pacan paṭhan iti ca laṭaḥ śatṛśānacau . iha ca na bhaviṣyataḥ pacatitarām jalpatitarām pacatirūpam jalpatirūpam pacatikalpam jalpatikalpam pacati paṭhati iti ca laṭaḥ śatṛśānacau . tat tarhi vāvacanam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . nanvoḥ vibhāṣā iti . yadi tat anuvartate vartamāne laṭa iti laṭ api vibhāṣā prāpnoti . sambandham anuvartiṣyate . nanvoḥ vibhāṣā . puri luṅ ca asme vibhāṣā . vartamāne laṭ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.