क्अ इइ,१४०।१०-१४१।६ रो इइइ,३१४-३१६ किमर्थम् क्रियायाम् उपपदे क्रियार्थायाम् ण्वुल् विधीयते न अविशेषेण विहितः ण्वुल् सः क्रियायाम् उपपदे क्रियार्थायाम् अन्यत्र च भविष्यति । ण्वुलि सकर्मकग्रहणम् चोदितम् । अकरमकार्थः अयम् आरम्भः । आसकः व्रजति । शायकः व्रजति । प्रत्याख्यातम् तत् न वा धातुमात्रात् दर्शनात् ण्वुलः इति । एवम् तर्हि तृजादिषु वर्तमानकालोपादानम् चोदितम् । अवर्तमानकालार्थः अयम् आरम्भः । तत् अपि प्रत्याख्यातम् न वा कालमात्रे दर्शनात् अन्येषाम् इति । इदम् तर्हि प्रयोजनम्। अकेनोः भविष्यदाधम्र्ण्ययोः इति अत्र षष्ठ्याः प्रतिषेधः उक्तः । सः यथा स्यात् । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । यः एव असौ अविशेषविहितः सः यदा भविष्यति भविष्यति तदा अस्य प्रतिषेधः भविष्यति । एवम् तर्हि भविष्यदधिकारविहितस्य प्रतिषेधः यथा स्यात् । इह मा भूत् : अङ्ग यजताम् । लप्स्यन्ते अस्य याजकाः । ये एनम् याजययिष्यन्ति इति । न एषः भविष्यत्कालः । कः तर्हि । भूतकालः । कथम् तर्हि भविष्यत्कालता गम्यते । धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः इति । यः तर्हि न धातुसम्बन्धः । इमे अस्य याजकाः । इमे अस्य लावकाः इति । एषः अपि भूतकालः । कथम् तर्हि भविष्यत्कालता गम्यते । सम्बन्धात् । सः च तावत् तैः अयाजितः भवति । तस्य च तावत् तैः यवाः अलूनाः भवन्ति । उच्यते च । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । अयम् क्रियायाम् उपप्दे क्रियार्थायाम् तुमुन् विधीयते । सः विशेषविहितः सामान्यविहितम् ण्वुलम् बाधेत । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । भावे तुमुन् विधीयते कर्तरि ण्वुल् । तत्र कः प्रसङ्गः यत् भावे विहितः तुमुन् कर्तरि विहितम् ण्वुलम् बाधेत । लृट् तर्हि बाधेत । वासरूपेण भविष्यति । अतः उत्तरम् पठति । ण्वुलः क्रियार्थोपपदस्य पुनर्विधानम् तृजादिप्रतिषेधार्थम् । ण्वुलः क्रियार्थोपपदस्य पुनर्विधानम् क्रियते ज्ञापकार्थम् । किम् ज्ञाप्यम् । एतत् ज्ञापयति आचार्यः क्रियायाम् उपपदे क्रियार्थायाम् वासरूपेण तृजादयः न भवन्ति इति । ण्वुल् अपि तृजादिः ।
KA II,140.10-141.6 Ro III,314-316 kimartham kriyāyām upapade kriyārthāyām ṇvul vidhīyate na aviśeṣeṇa vihitaḥ ṇvul saḥ kriyāyām upapade kriyārthāyām anyatra ca bhaviṣyati . ṇvuli sakarmakagrahaṇam coditam . akaramakārthaḥ ayam ārambhaḥ . āsakaḥ vrajati . śāyakaḥ vrajati . pratyākhyātam tat na vā dhātumātrāt darśanāt ṇvulaḥ iti . evam tarhi tṛjādiṣu vartamānakālopādānam coditam . avartamānakālārthaḥ ayam ārambhaḥ . tat api pratyākhyātam na vā kālamātre darśanāt anyeṣām iti . idam tarhi prayojanam. akenoḥ bhaviṣyadādhamrṇyayoḥ iti atra ṣaṣṭhyāḥ pratiṣedhaḥ uktaḥ . saḥ yathā syāt . etat api na asti prayojanam . yaḥ eva asau aviśeṣavihitaḥ saḥ yadā bhaviṣyati bhaviṣyati tadā asya pratiṣedhaḥ bhaviṣyati . evam tarhi bhaviṣyadadhikāravihitasya pratiṣedhaḥ yathā syāt . iha mā bhūt : aṅga yajatām . lapsyante asya yājakāḥ . ye enam yājayayiṣyanti iti . na eṣaḥ bhaviṣyatkālaḥ . kaḥ tarhi . bhūtakālaḥ . katham tarhi bhaviṣyatkālatā gamyate . dhātusambandhe pratyayāḥ iti . yaḥ tarhi na dhātusambandhaḥ . ime asya yājakāḥ . ime asya lāvakāḥ iti . eṣaḥ api bhūtakālaḥ . katham tarhi bhaviṣyatkālatā gamyate . sambandhāt . saḥ ca tāvat taiḥ ayājitaḥ bhavati . tasya ca tāvat taiḥ yavāḥ alūnāḥ bhavanti . ucyate ca . idam tarhi prayojanam . ayam kriyāyām upapde kriyārthāyām tumun vidhīyate . saḥ viśeṣavihitaḥ sāmānyavihitam ṇvulam bādheta . etat api na asti prayojanam . bhāve tumun vidhīyate kartari ṇvul . tatra kaḥ prasaṅgaḥ yat bhāve vihitaḥ tumun kartari vihitam ṇvulam bādheta . lṛṭ tarhi bādheta . vāsarūpeṇa bhaviṣyati . ataḥ uttaram paṭhati . ṇvulaḥ kriyārthopapadasya punarvidhānam tṛjādipratiṣedhārtham . ṇvulaḥ kriyārthopapadasya punarvidhānam kriyate jñāpakārtham . kim jñāpyam . etat jñāpayati ācāryaḥ kriyāyām upapade kriyārthāyām vāsarūpeṇa tṛjādayaḥ na bhavanti iti . ṇvul api tṛjādiḥ .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.