क्अ इइ,१४५।५-१४६।७ रो इइइ,३२५-३२७ कारकग्रहणम् किमर्थम् । कारकग्रहणम् अनादेशे स्वार्थविज्ञानात् । कारकग्रहणम् अनादेशे स्वार्थविज्ञानात् । अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति इति । तत् यथा । गुप्तिज्किद्भ्यः सन् यावादिभ्यः कन् इति । एवम् इमे अपि प्रत्ययाः स्वार्थे स्युः । स्वार्थे मा भूवन् कारके यथा स्युः इति एवमर्थम् इदम् उच्यते । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । विहितः प्रत्ययः स्वार्थे भावे घञ् इति । तेन अत्रिप्रसक्तम् इति कृत्वा नियमार्थः अयम् विज्ञायेत । अकर्तरि सञ्ज्ञायाम् एव इति । अस्ति च इदानीम् कः चित् सञ्ज्ञाभूतः भावः यदर्थः विधिः स्यात् । अस्ति इति आह : आवाहः , विवाहः इति । कैमर्थक्यात् नियमः भवति । विधेयम् न अस्ति इति कृत्वा । इह च अस्ति विधेयम् । अकर्तरि च कारके सञ्ज्ञायाम् घञ् विधेयः । तत्र अपूर्वः विधिः अस्तु नियमः अस्तु इति अपूर्वः एव विधिः भविष्यति न नियमः । तत् एव तर्हि प्रयोजनम् स्वार्थे मा भूवन् इति । ननु च उक्तम् विहितः प्रत्ययः स्वार्थे भावे घञ् इति इति । अन्यः सः भावः बाह्यः प्रकृत्यर्थात् । अनेन इदानीम् आभ्यन्तरे भावे स्यात् । कः पुनः एतयोः भावयोः विशेषः । उक्तः भावभेदः भाष्ये । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । नञिवयुक्तम् अन्यसदृशाधिकरणे । तथा हि अर्थगतिः । नञ्युक्तम् इवयुक्तम् च अस्न्यस्मिन् तत्सदृशे कार्यम् विज्ञयते । तथा हि अर्थः गम्यते । तत् यथा । अब्राह्मणम् आनय इति उक्ते ब्राह्मणसदृशम् पुरुषम् आनयति । न असौ लोष्टम् आनीय कृती भवति । एवम् इह अपि अकर्तरि इति कर्तृप्रतिषेधात् अन्यस्मिन् अकर्तरि कर्तृसदृशे कार्यम् विज्ञस्यते । किम् च अन्यत् अकर्तृ कर्तृसदृशम् । कारकम् । उत्तरार्थम् तर्हि कारकग्रहणम् कर्तव्यम् । परिमाणाख्यायाम् सर्वेभ्यः कारके यथा स्यात् । इह मा भूत् । एका तिलोच्छ्रितिः । देवे सृती इति । घञनुक्रमणम् अजब्विषये अवचने हि स्त्रीप्रत्ययानाम् अपि अवादविज्ञानम् इति वक्ष्यति । तत् न वक्तव्यम् भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । अत्र अपि अकर्तरि इति एव अनुवर्तिष्यते । सञ्ज्ञाग्रहणानर्थक्यम् च सर्वत्र घञः दर्शनात् । सञ्ज्ञाग्रहणम् च अनर्थकम् । किम् कारणम् । सर्वत्र घञः दर्शनात् । असञ्ज्ञायाम् अपि हि घञ् दृश्यते । कः भवता दायः दत्तः । कः भवता लाभः लब्धः इति । यदि सञ्ज्ञाग्रहणम् न क्रियते अतिप्रसङ्गः भवति । कृतः कटः इति अत्र कारः कट इति प्राप्नोति । अतिप्रसङ्गः इति चेत् अभिधानलक्षणत्वात् प्रत्ययस्य सिद्धम् । अतिप्रसङ्गः इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । अभिधानलक्षणत्वात् प्रत्ययस्य सिद्धम् । अभिधानलक्षणाः कृत्तद्धितसमादाः । अनभिधानात् न भविष्यन्ति ।
KA II,145.5-146.7 Ro III,325-327 kārakagrahaṇam kimartham . kārakagrahaṇam anādeśe svārthavijñānāt . kārakagrahaṇam anādeśe svārthavijñānāt . anirdiṣṭārthāḥ pratyayāḥ svārthe bhavanti iti . tat yathā . guptijkidbhyaḥ san yāvādibhyaḥ kan iti . evam ime api pratyayāḥ svārthe syuḥ . svārthe mā bhūvan kārake yathā syuḥ iti evamartham idam ucyate . na etat asti prayojanam . vihitaḥ pratyayaḥ svārthe bhāve ghañ iti . tena atriprasaktam iti kṛtvā niyamārthaḥ ayam vijñāyeta . akartari sañjñāyām eva iti . asti ca idānīm kaḥ cit sañjñābhūtaḥ bhāvaḥ yadarthaḥ vidhiḥ syāt . asti iti āha : āvāhaḥ , vivāhaḥ iti . kaimarthakyāt niyamaḥ bhavati . vidheyam na asti iti kṛtvā . iha ca asti vidheyam . akartari ca kārake sañjñāyām ghañ vidheyaḥ . tatra apūrvaḥ vidhiḥ astu niyamaḥ astu iti apūrvaḥ eva vidhiḥ bhaviṣyati na niyamaḥ . tat eva tarhi prayojanam svārthe mā bhūvan iti . nanu ca uktam vihitaḥ pratyayaḥ svārthe bhāve ghañ iti iti . anyaḥ saḥ bhāvaḥ bāhyaḥ prakṛtyarthāt . anena idānīm ābhyantare bhāve syāt . kaḥ punaḥ etayoḥ bhāvayoḥ viśeṣaḥ . uktaḥ bhāvabhedaḥ bhāṣye . etat api na asti prayojanam . nañivayuktam anyasadṛśādhikaraṇe . tathā hi arthagatiḥ . nañyuktam ivayuktam ca asnyasmin tatsadṛśe kāryam vijñayate . tathā hi arthaḥ gamyate . tat yathā . abrāhmaṇam ānaya iti ukte brāhmaṇasadṛśam puruṣam ānayati . na asau loṣṭam ānīya kṛtī bhavati . evam iha api akartari iti kartṛpratiṣedhāt anyasmin akartari kartṛsadṛśe kāryam vijñasyate . kim ca anyat akartṛ kartṛsadṛśam . kārakam . uttarārtham tarhi kārakagrahaṇam kartavyam . parimāṇākhyāyām sarvebhyaḥ kārake yathā syāt . iha mā bhūt . ekā tilocchritiḥ . deve sṛtī iti . ghañanukramaṇam ajabviṣaye avacane hi strīpratyayānām api avādavijñānam iti vakṣyati . tat na vaktavyam bhavati . etat api na asti prayojanam . atra api akartari iti eva anuvartiṣyate . sañjñāgrahaṇānarthakyam ca sarvatra ghañaḥ darśanāt . sañjñāgrahaṇam ca anarthakam . kim kāraṇam . sarvatra ghañaḥ darśanāt . asañjñāyām api hi ghañ dṛśyate . kaḥ bhavatā dāyaḥ dattaḥ . kaḥ bhavatā lābhaḥ labdhaḥ iti . yadi sañjñāgrahaṇam na kriyate atiprasaṅgaḥ bhavati . kṛtaḥ kaṭaḥ iti atra kāraḥ kaṭa iti prāpnoti . atiprasaṅgaḥ iti cet abhidhānalakṣaṇatvāt pratyayasya siddham . atiprasaṅgaḥ iti cet tat na . kim kāraṇam . abhidhānalakṣaṇatvāt pratyayasya siddham . abhidhānalakṣaṇāḥ kṛttaddhitasamādāḥ . anabhidhānāt na bhaviṣyanti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.