क्अ इइ,१६८।१८-१७०।१४ रो इइइ,३६९-३७३ हिस्वोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणम् लादेशप्रतिषेधार्थम् । हिस्वोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणम् कर्तव्यम् हिः परस्मैपदानाम् यथा स्यात् स्वः आत्मनेपदानाम् इति । किम् प्रयोजनम् । लादेशप्रतिषेधार्थम् । लादेशौ हिस्वौ मा भूताम् इति । किम् च स्यात् यदि लादेशौ हिस्वौ स्याताम् । तिङन्तम् पदम् इति पदसञ्ज्ञा न स्यात् । मात् भूत् एवम् । सुबन्तम् पदम् इति पदसञ्ज्ञा भविष्यति । कथम् स्वाद्युत्पत्तिः । लकारस्य कृत्त्वात् प्रातिपदिकत्वम् तदाश्रयम् प्रत्ययविधानम् । लकारः कृत् । तस्य कृत्त्वात् कृत् प्रातिपदिकम् इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा । प्रातिपदिकाश्रया स्वाद्युत्पत्तिः अपि भविष्यति । यदि स्वाद्युत्पत्तिः सुपाम् श्रवणम् प्राप्नोति । अव्ययात् इति सुब्लुक् भविष्यति । कथम् अव्ययत्वम् । विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाः च निपाताः भवन्ति इति निपातसञ्ज्ञा । निपातम् अव्ययम् इति अव्ययसञ्ज्ञा । इह तर्हि सः भवान् लुनीहि लुनीहि इति एव अयम् लुनाति तिङ् अतिङः इति निघातः न प्राप्नोति । समसङ्ख्यार्थम् च । समसङ्ख्यार्थम् च हिस्वोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणम् कर्तव्यम् हिः परस्मैपदानाम् यथा स्यात् स्वः आत्मनेपदानाम् । व्यतिकरः मा भूत् इति । न वा तध्वमोः आदेशवचनम् ज्ञापकम् पदादेशस्य । न वा हिस्वोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणम् कर्तव्यम् । किम् कारणम् । तध्वमोः आदेशवचनम् ज्ञापकम् पदादेशस्य । यत् अयम् वा च तध्वमोः इति आह तत् ज्ञापयति आचार्यः पदादेशौ हिस्वौ इति । तत्र पदादेशे पित्त्वाटोः प्रतिषेधः । तत्र पदादेशे पित्त्वस्य आटः च प्रतिषेधः वक्तव्यः । पित्त्वस्य तावत् । सः भवान् लुनीहि लुनीहि इति एव अयम् लुनाति । आटः खलु अपि । सः अहम् लुनीहि लुनीहि इति एवम् लुनानि । पित्त्वस्य तावत् न वक्तव्यः । पित्प्रतिषेधे योगविभागः करिष्यते । इह सेः हि भवति । ततः अपित् च । अपित् च भवति यावान् हिः नाम । आटः च अपि न वक्तव्यः । आटि कृते साट्कस्य आदेशः भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् : आट् क्रियताम् आदेशः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् आडागमः । नित्यः आदेशः । कृते अपि आटि प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । आट् अपि नित्यः । कृते अपि आदेशे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । अनित्यः आट् । अन्यस्य कृते अपि आदेशे प्राप्नोति अन्यस्य अकृते अपि प्राप्नोति । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । आदेशः अपि अनित्यः । अन्यस्य कृते आटि प्राप्नोति अन्यस्य अकृते । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । उभयोः अनित्ययोः परत्वात् आडागमः । आटि कृते साट्कस्य आदेशः भविष्यति । इदम् तर्हि सः अहम् भुङ्क्ष्व भुङ्क्ष्व इति एवम् भुनजै इति श्नसोः अल्लोपः इति अकारलोपः न प्राप्नोति । समसङ्ख्यार्थत्वम् च अपि अपरिहृतम् एव। सिद्धम् तु लोड्मध्यमपुरुषैकवचनस्य क्रियासमभिहारे द्विर्वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । लोड्मध्यमपुरुषैकवचनस्य क्रियासमभिहारे द्वे भवतः इति वक्तव्यम् । केन विहितस्य क्रियासमभिहारे लोड्मध्यमपुरुषैकवचनस्य द्विर्वचनम् उच्यते । एतत् एव ज्ञापयति आचार्यः भवति क्रियासमभिहारे लोट् इति यत् अयम् क्रियासमभिहारे लोड्मध्यमपुरुषैकवचनस्य द्विर्वचनम् शास्ति । कुतः नु खलु एतत् ज्ञापकात् अत्र लोट् भविष्यति । न पुनः यः एव असौ अविशेषविहितः सः यदा क्रियासमभिहारे भवति तदा अस्य द्विर्वचनम् भवति इति । लोड्मध्यमपुरुषैकवचने एव खलु अपि सिद्धम् स्यात् । इमौ च अन्यौ हिस्वौ सर्वेषाम् पुरुषाणाम् सर्वेषाम् वचनानाम् इष्येते । सूत्रम् च भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् हिस्वोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणम् लादेशप्रतिषेधार्थम् । समसङ्ख्यार्थम् च इति । न एषः दोषः । योगविभागात् सिद्धम् । योगविभागः करिष्यते । क्रियासमभिहारे लोट् भवति
KA II,168.18-170.14 Ro III,369-373 hisvoḥ parasmaipadātmanepadagrahaṇam lādeśapratiṣedhārtham . hisvoḥ parasmaipadātmanepadagrahaṇam kartavyam hiḥ parasmaipadānām yathā syāt svaḥ ātmanepadānām iti . kim prayojanam . lādeśapratiṣedhārtham . lādeśau hisvau mā bhūtām iti . kim ca syāt yadi lādeśau hisvau syātām . tiṅantam padam iti padasañjñā na syāt . māt bhūt evam . subantam padam iti padasañjñā bhaviṣyati . katham svādyutpattiḥ . lakārasya kṛttvāt prātipadikatvam tadāśrayam pratyayavidhānam . lakāraḥ kṛt . tasya kṛttvāt kṛt prātipadikam iti prātipadikasañjñā . prātipadikāśrayā svādyutpattiḥ api bhaviṣyati . yadi svādyutpattiḥ supām śravaṇam prāpnoti . avyayāt iti subluk bhaviṣyati . katham avyayatvam . vibhaktisvarapratirūpakāḥ ca nipātāḥ bhavanti iti nipātasañjñā . nipātam avyayam iti avyayasañjñā . iha tarhi saḥ bhavān lunīhi lunīhi iti eva ayam lunāti tiṅ atiṅaḥ iti nighātaḥ na prāpnoti . samasaṅkhyārtham ca . samasaṅkhyārtham ca hisvoḥ parasmaipadātmanepadagrahaṇam kartavyam hiḥ parasmaipadānām yathā syāt svaḥ ātmanepadānām . vyatikaraḥ mā bhūt iti . na vā tadhvamoḥ ādeśavacanam jñāpakam padādeśasya . na vā hisvoḥ parasmaipadātmanepadagrahaṇam kartavyam . kim kāraṇam . tadhvamoḥ ādeśavacanam jñāpakam padādeśasya . yat ayam vā ca tadhvamoḥ iti āha tat jñāpayati ācāryaḥ padādeśau hisvau iti . tatra padādeśe pittvāṭoḥ pratiṣedhaḥ . tatra padādeśe pittvasya āṭaḥ ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . pittvasya tāvat . saḥ bhavān lunīhi lunīhi iti eva ayam lunāti . āṭaḥ khalu api . saḥ aham lunīhi lunīhi iti evam lunāni . pittvasya tāvat na vaktavyaḥ . pitpratiṣedhe yogavibhāgaḥ kariṣyate . iha seḥ hi bhavati . tataḥ apit ca . apit ca bhavati yāvān hiḥ nāma . āṭaḥ ca api na vaktavyaḥ . āṭi kṛte sāṭkasya ādeśaḥ bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam : āṭ kriyatām ādeśaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt āḍāgamaḥ . nityaḥ ādeśaḥ . kṛte api āṭi prāpnoti akṛte api prāpnoti . āṭ api nityaḥ . kṛte api ādeśe prāpnoti akṛte api prāpnoti . anityaḥ āṭ . anyasya kṛte api ādeśe prāpnoti anyasya akṛte api prāpnoti . śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . ādeśaḥ api anityaḥ . anyasya kṛte āṭi prāpnoti anyasya akṛte . śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt āḍāgamaḥ . āṭi kṛte sāṭkasya ādeśaḥ bhaviṣyati . idam tarhi saḥ aham bhuṅkṣva bhuṅkṣva iti evam bhunajai iti śnasoḥ allopaḥ iti akāralopaḥ na prāpnoti . samasaṅkhyārthatvam ca api aparihṛtam eva. siddham tu loḍmadhyamapuruṣaikavacanasya kriyāsamabhihāre dvirvacanāt . siddham etat . katham . loḍmadhyamapuruṣaikavacanasya kriyāsamabhihāre dve bhavataḥ iti vaktavyam . kena vihitasya kriyāsamabhihāre loḍmadhyamapuruṣaikavacanasya dvirvacanam ucyate . etat eva jñāpayati ācāryaḥ bhavati kriyāsamabhihāre loṭ iti yat ayam kriyāsamabhihāre loḍmadhyamapuruṣaikavacanasya dvirvacanam śāsti . kutaḥ nu khalu etat jñāpakāt atra loṭ bhaviṣyati . na punaḥ yaḥ eva asau aviśeṣavihitaḥ saḥ yadā kriyāsamabhihāre bhavati tadā asya dvirvacanam bhavati iti . loḍmadhyamapuruṣaikavacane eva khalu api siddham syāt . imau ca anyau hisvau sarveṣām puruṣāṇām sarveṣām vacanānām iṣyete . sūtram ca bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam hisvoḥ parasmaipadātmanepadagrahaṇam lādeśapratiṣedhārtham . samasaṅkhyārtham ca iti . na eṣaḥ doṣaḥ . yogavibhāgāt siddham . yogavibhāgaḥ kariṣyate . kriyāsamabhihāre loṭ bhavati
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.