Patanjali: Vyakaranamahabhasya 3.4

क्अ इइ,१६८।१८-१७०।१४ रो इइइ,३६९-३७३ हिस्वोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणम् लादेशप्रतिषेधार्थम् । हिस्वोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणम् कर्तव्यम् हिः परस्मैपदानाम् यथा स्यात् स्वः आत्मनेपदानाम् इति । किम् प्रयोजनम् । लादेशप्रतिषेधार्थम् । लादेशौ हिस्वौ मा भूताम् इति । किम् च स्यात् यदि लादेशौ हिस्वौ स्याताम् । तिङन्तम् पदम् इति पदसञ्ज्ञा न स्यात् । मात् भूत् एवम् । सुबन्तम् पदम् इति पदसञ्ज्ञा भविष्यति । कथम् स्वाद्युत्पत्तिः । लकारस्य कृत्त्वात् प्रातिपदिकत्वम् तदाश्रयम् प्रत्ययविधानम् । लकारः कृत् । तस्य कृत्त्वात् कृत् प्रातिपदिकम् इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा । प्रातिपदिकाश्रया स्वाद्युत्पत्तिः अपि भविष्यति । यदि स्वाद्युत्पत्तिः सुपाम् श्रवणम् प्राप्नोति । अव्ययात् इति सुब्लुक् भविष्यति । कथम् अव्ययत्वम् । विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाः च निपाताः भवन्ति इति निपातसञ्ज्ञा । निपातम् अव्ययम् इति अव्ययसञ्ज्ञा । इह तर्हि सः भवान् लुनीहि लुनीहि इति एव अयम् लुनाति तिङ् अतिङः इति निघातः न प्राप्नोति । समसङ्ख्यार्थम् च । समसङ्ख्यार्थम् च हिस्वोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणम् कर्तव्यम् हिः परस्मैपदानाम् यथा स्यात् स्वः आत्मनेपदानाम् । व्यतिकरः मा भूत् इति । न वा तध्वमोः आदेशवचनम् ज्ञापकम् पदादेशस्य । न वा हिस्वोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणम् कर्तव्यम् । किम् कारणम् । तध्वमोः आदेशवचनम् ज्ञापकम् पदादेशस्य । यत् अयम् वा च तध्वमोः इति आह तत् ज्ञापयति आचार्यः पदादेशौ हिस्वौ इति । तत्र पदादेशे पित्त्वाटोः प्रतिषेधः । तत्र पदादेशे पित्त्वस्य आटः च प्रतिषेधः वक्तव्यः । पित्त्वस्य तावत् । सः भवान् लुनीहि लुनीहि इति एव अयम् लुनाति । आटः खलु अपि । सः अहम् लुनीहि लुनीहि इति एवम् लुनानि । पित्त्वस्य तावत् न वक्तव्यः । पित्प्रतिषेधे योगविभागः करिष्यते । इह सेः हि भवति । ततः अपित् च । अपित् च भवति यावान् हिः नाम । आटः च अपि न वक्तव्यः । आटि कृते साट्कस्य आदेशः भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् : आट् क्रियताम् आदेशः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् आडागमः । नित्यः आदेशः । कृते अपि आटि प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । आट् अपि नित्यः । कृते अपि आदेशे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । अनित्यः आट् । अन्यस्य कृते अपि आदेशे प्राप्नोति अन्यस्य अकृते अपि प्राप्नोति । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । आदेशः अपि अनित्यः । अन्यस्य कृते आटि प्राप्नोति अन्यस्य अकृते । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । उभयोः अनित्ययोः परत्वात् आडागमः । आटि कृते साट्कस्य आदेशः भविष्यति । इदम् तर्हि सः अहम् भुङ्क्ष्व भुङ्क्ष्व इति एवम् भुनजै इति श्नसोः अल्लोपः इति अकारलोपः न प्राप्नोति । समसङ्ख्यार्थत्वम् च अपि अपरिहृतम् एव। सिद्धम् तु लोड्मध्यमपुरुषैकवचनस्य क्रियासमभिहारे द्विर्वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । लोड्मध्यमपुरुषैकवचनस्य क्रियासमभिहारे द्वे भवतः इति वक्तव्यम् । केन विहितस्य क्रियासमभिहारे लोड्मध्यमपुरुषैकवचनस्य द्विर्वचनम् उच्यते । एतत् एव ज्ञापयति आचार्यः भवति क्रियासमभिहारे लोट् इति यत् अयम् क्रियासमभिहारे लोड्मध्यमपुरुषैकवचनस्य द्विर्वचनम् शास्ति । कुतः नु खलु एतत् ज्ञापकात् अत्र लोट् भविष्यति । न पुनः यः एव असौ अविशेषविहितः सः यदा क्रियासमभिहारे भवति तदा अस्य द्विर्वचनम् भवति इति । लोड्मध्यमपुरुषैकवचने एव खलु अपि सिद्धम् स्यात् । इमौ च अन्यौ हिस्वौ सर्वेषाम् पुरुषाणाम् सर्वेषाम् वचनानाम् इष्येते । सूत्रम् च भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् हिस्वोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणम् लादेशप्रतिषेधार्थम् । समसङ्ख्यार्थम् च इति । न एषः दोषः । योगविभागात् सिद्धम् । योगविभागः करिष्यते । क्रियासमभिहारे लोट् भवति

KA II,168.18-170.14 Ro III,369-373 hisvoḥ parasmaipadātmanepadagrahaṇam lādeśapratiṣedhārtham . hisvoḥ parasmaipadātmanepadagrahaṇam kartavyam hiḥ parasmaipadānām yathā syāt svaḥ ātmanepadānām iti . kim prayojanam . lādeśapratiṣedhārtham . lādeśau hisvau mā bhūtām iti . kim ca syāt yadi lādeśau hisvau syātām . tiṅantam padam iti padasañjñā na syāt . māt bhūt evam . subantam padam iti padasañjñā bhaviṣyati . katham svādyutpattiḥ . lakārasya kṛttvāt prātipadikatvam tadāśrayam pratyayavidhānam . lakāraḥ kṛt . tasya kṛttvāt kṛt prātipadikam iti prātipadikasañjñā . prātipadikāśrayā svādyutpattiḥ api bhaviṣyati . yadi svādyutpattiḥ supām śravaṇam prāpnoti . avyayāt iti subluk bhaviṣyati . katham avyayatvam . vibhaktisvarapratirūpakāḥ ca nipātāḥ bhavanti iti nipātasañjñā . nipātam avyayam iti avyayasañjñā . iha tarhi saḥ bhavān lunīhi lunīhi iti eva ayam lunāti tiṅ atiṅaḥ iti nighātaḥ na prāpnoti . samasaṅkhyārtham ca . samasaṅkhyārtham ca hisvoḥ parasmaipadātmanepadagrahaṇam kartavyam hiḥ parasmaipadānām yathā syāt svaḥ ātmanepadānām . vyatikaraḥ mā bhūt iti . na vā tadhvamoḥ ādeśavacanam jñāpakam padādeśasya . na vā hisvoḥ parasmaipadātmanepadagrahaṇam kartavyam . kim kāraṇam . tadhvamoḥ ādeśavacanam jñāpakam padādeśasya . yat ayam vā ca tadhvamoḥ iti āha tat jñāpayati ācāryaḥ padādeśau hisvau iti . tatra padādeśe pittvāṭoḥ pratiṣedhaḥ . tatra padādeśe pittvasya āṭaḥ ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . pittvasya tāvat . saḥ bhavān lunīhi lunīhi iti eva ayam lunāti . āṭaḥ khalu api . saḥ aham lunīhi lunīhi iti evam lunāni . pittvasya tāvat na vaktavyaḥ . pitpratiṣedhe yogavibhāgaḥ kariṣyate . iha seḥ hi bhavati . tataḥ apit ca . apit ca bhavati yāvān hiḥ nāma . āṭaḥ ca api na vaktavyaḥ . āṭi kṛte sāṭkasya ādeśaḥ bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam : āṭ kriyatām ādeśaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt āḍāgamaḥ . nityaḥ ādeśaḥ . kṛte api āṭi prāpnoti akṛte api prāpnoti . āṭ api nityaḥ . kṛte api ādeśe prāpnoti akṛte api prāpnoti . anityaḥ āṭ . anyasya kṛte api ādeśe prāpnoti anyasya akṛte api prāpnoti . śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . ādeśaḥ api anityaḥ . anyasya kṛte āṭi prāpnoti anyasya akṛte . śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt āḍāgamaḥ . āṭi kṛte sāṭkasya ādeśaḥ bhaviṣyati . idam tarhi saḥ aham bhuṅkṣva bhuṅkṣva iti evam bhunajai iti śnasoḥ allopaḥ iti akāralopaḥ na prāpnoti . samasaṅkhyārthatvam ca api aparihṛtam eva. siddham tu loḍmadhyamapuruṣaikavacanasya kriyāsamabhihāre dvirvacanāt . siddham etat . katham . loḍmadhyamapuruṣaikavacanasya kriyāsamabhihāre dve bhavataḥ iti vaktavyam . kena vihitasya kriyāsamabhihāre loḍmadhyamapuruṣaikavacanasya dvirvacanam ucyate . etat eva jñāpayati ācāryaḥ bhavati kriyāsamabhihāre loṭ iti yat ayam kriyāsamabhihāre loḍmadhyamapuruṣaikavacanasya dvirvacanam śāsti . kutaḥ nu khalu etat jñāpakāt atra loṭ bhaviṣyati . na punaḥ yaḥ eva asau aviśeṣavihitaḥ saḥ yadā kriyāsamabhihāre bhavati tadā asya dvirvacanam bhavati iti . loḍmadhyamapuruṣaikavacane eva khalu api siddham syāt . imau ca anyau hisvau sarveṣām puruṣāṇām sarveṣām vacanānām iṣyete . sūtram ca bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam hisvoḥ parasmaipadātmanepadagrahaṇam lādeśapratiṣedhārtham . samasaṅkhyārtham ca iti . na eṣaḥ doṣaḥ . yogavibhāgāt siddham . yogavibhāgaḥ kariṣyate . kriyāsamabhihāre loṭ bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७०।१६-१९ रो इइइ,३७३ किमर्थम् इदम् उच्यते । अनुप्रयोगः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । हिस्वान्तम् अव्यक्तपदार्थकम् । तेन अपरिसमाप्तः अर्थः इति कृत्वा अनुप्रयोगः भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । यथाविधि इति वक्ष्यामि इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । समुच्चये सामान्यवचनस्य इति वक्ष्यति । तत्र अन्तरेण वचनम् यथाविधि अनुप्रयोगः भविष्यति ।

KA II,170.16-19 Ro III,373 kimartham idam ucyate . anuprayogaḥ yathā syāt . na etat asti prayojanam . hisvāntam avyaktapadārthakam . tena aparisamāptaḥ arthaḥ iti kṛtvā anuprayogaḥ bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . yathāvidhi iti vakṣyāmi iti . etat api na asti prayojanam . samuccaye sāmānyavacanasya iti vakṣyati . tatra antareṇa vacanam yathāvidhi anuprayogaḥ bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७०।२१-२४ रो इइइ,३७३-३७४ किमर्थम् इदम् उच्यते । अनुप्रयोगः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । हिस्वान्तम् अव्यक्तपदार्थकम् । तेन अपरिसमाप्तः अर्थः इति कृत्वा अनुप्रयोगः भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । सामान्यवचनस्य इति वक्ष्यामि इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । सामान्यवचनस्य अनुप्रयोगः अस्तु विशेषवचनस्य इति सामान्यवचनस्य अनुप्रयोगः भविष्यति लघुत्वात् ।

KA II,170.21-24 Ro III,373-374 kimartham idam ucyate . anuprayogaḥ yathā syāt . na etat asti prayojanam . hisvāntam avyaktapadārthakam . tena aparisamāptaḥ arthaḥ iti kṛtvā anuprayogaḥ bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . sāmānyavacanasya iti vakṣyāmi iti . etat api na asti prayojanam . sāmānyavacanasya anuprayogaḥ astu viśeṣavacanasya iti sāmānyavacanasya anuprayogaḥ bhaviṣyati laghutvāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७१।२-६ रो इइइ,३७४ उपसंवादाशङ्कयोः वचनानर्थक्यम् लिङर्थत्वात् । उपसंवादाशङ्कयोः वचनम् नर्थकम् । किम् कारणम् । लिङर्थत्वात् । लिङर्थे लेट् इति एव सिद्धम् । कः पुनः लिङर्थः । के चित् तावत् आहुः । हेतुहेतुमतोः लिङ् इति । अपरे आहुः : वक्तव्यः एव एतस्मिन् विशेषे लिङ् । प्रयुज्यते हि लोके यदि मे भवान् इदम् कुर्यात् अहम् अपि ते इदम् दद्याम् ।

KA II,171.2-6 Ro III,374 upasaṃvādāśaṅkayoḥ vacanānarthakyam liṅarthatvāt . upasaṃvādāśaṅkayoḥ vacanam narthakam . kim kāraṇam . liṅarthatvāt . liṅarthe leṭ iti eva siddham . kaḥ punaḥ liṅarthaḥ . ke cit tāvat āhuḥ . hetuhetumatoḥ liṅ iti . apare āhuḥ : vaktavyaḥ eva etasmin viśeṣe liṅ . prayujyate hi loke yadi me bhavān idam kuryāt aham api te idam dadyām .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७१।९-१७ रो इइइ,३७५ तुमर्थे इति उच्यते । कः तुमर्थः । कर्ता । यदि एवम् न अर्थः तुमर्थग्रहणेन । येन एव खलु अपि हेतुना कर्तरि तुमुन् भवति तेन एव हेतुना सयादयः अपि भविष्यन्ति । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् तुमर्थग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः अस्ति अन्यः कर्तुः तुमुनः अर्थः इति । कः पुनः असौ । भावः । कुतः नु खलु एतत् भावे तुमुन् भविष्यति । न पुनः कर्मादिषु कारकेषु इति । ज्ञापकात् अयम् कर्तुः अपकृष्यते । न च अन्यस्मिन् अर्थे आदिश्यते । अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति इति स्वार्थे भविष्यति तत् यथा गुप्तिज्किद्भ्यः सन् यावादिभ्यः कन् इति । सः असौ स्वार्थे भवन् भावे भविष्यति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । अव्ययकृतः भावे भवन्ति इति एतत् न वक्तव्यम् भवति ।

KA II,171.9-17 Ro III,375 tumarthe iti ucyate . kaḥ tumarthaḥ . kartā . yadi evam na arthaḥ tumarthagrahaṇena . yena eva khalu api hetunā kartari tumun bhavati tena eva hetunā sayādayaḥ api bhaviṣyanti . evam tarhi siddhe sati yat tumarthagrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ asti anyaḥ kartuḥ tumunaḥ arthaḥ iti . kaḥ punaḥ asau . bhāvaḥ . kutaḥ nu khalu etat bhāve tumun bhaviṣyati . na punaḥ karmādiṣu kārakeṣu iti . jñāpakāt ayam kartuḥ apakṛṣyate . na ca anyasmin arthe ādiśyate . anirdiṣṭārthāḥ pratyayāḥ svārthe bhavanti iti svārthe bhaviṣyati tat yathā guptijkidbhyaḥ san yāvādibhyaḥ kan iti . saḥ asau svārthe bhavan bhāve bhaviṣyati . kim etasya jñāpane prayojanam . avyayakṛtaḥ bhāve bhavanti iti etat na vaktavyam bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ १७१।१९-१७२।४ रो इइइ,३७५-३७६ किमर्थम् मेङः सानुबन्धकस्य आत्त्वभूतस्य ग्रहणम् क्रियते न उदीचाम् मेङः इति एव उच्येत । तत्र अयम् अपि अर्थः । उदीचाम् मेङः इति व्यतिहारग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति । किम् कारणम् । तद्विषयः हि सः । वय्तिहारविषयः एव मयतिः । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् मेङः सानुबन्धकस्य आत्त्वभूतस्य ग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न अनुबन्धकृतम् अनेजन्तत्वम् भवति इति ।किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । तत्र असरूपसर्वादेशदाप्प्रतिषेधे पृथक्त्वनिर्देशः अनाकारान्तत्वात् इति उक्तम् । तत् न वक्तव्यम् भवति । किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते न समानकर्तृकयोः पूर्वकाले इति एव सिद्धम् । अपूर्वकालार्थः अयम् आरम्भः । पूर्वम् हि असौ याचते पश्चात् अपमयते ।

KA 171.19-172.4 Ro III,375-376 kimartham meṅaḥ sānubandhakasya āttvabhūtasya grahaṇam kriyate na udīcām meṅaḥ iti eva ucyeta . tatra ayam api arthaḥ . udīcām meṅaḥ iti vyatihāragrahaṇam na kartavyam bhavati . kim kāraṇam . tadviṣayaḥ hi saḥ . vaytihāraviṣayaḥ eva mayatiḥ . evam tarhi siddhe sati yat meṅaḥ sānubandhakasya āttvabhūtasya grahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ na anubandhakṛtam anejantatvam bhavati iti .kim etasya jñāpane prayojanam . tatra asarūpasarvādeśadāppratiṣedhe pṛthaktvanirdeśaḥ anākārāntatvāt iti uktam . tat na vaktavyam bhavati . kimartham punaḥ idam ucyate na samānakartṛkayoḥ pūrvakāle iti eva siddham . apūrvakālārthaḥ ayam ārambhaḥ . pūrvam hi asau yācate paścāt apamayate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७२।६-१३ रो इइइ,३७६-३७७ इह कस्मात् न भवति : पूर्वम् भुङ्क्ते पश्चात् व्रजति । स्वशब्देन उक्तत्वात् न भवति । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति : पूर्वम् भुक्त्वा ततः व्रजति इति । न एतत् क्रियापौर्वकाल्यम् । किम् तर्हि । कर्तृपौर्वकाल्यम् । पूर्वम् हि असौ भुक्त्वा अन्येभ्यः भोक्तृभ्यः ततः पश्चात् व्रजति अन्येभ्यः व्रजितृभ्यः । इह कस्मात् न भवति : आस्यते भोक्तुम् इति । कुतः कस्मात् न भवति । किम् आसेः आहोस्वित् भुजेः । भुजेः कस्मात् न भवति । अपूर्वकालत्वात् । आसेः तर्हि कस्मात् न भवति । यस्मात् अत्र लट् भवति । एतत् अत्र प्रष्टव्यम् । लट् अत्र कथम् भवति इति । लट् च अत्र वासरूपेण भविष्यति ।

KA II,172.6-13 Ro III,376-377 iha kasmāt na bhavati : pūrvam bhuṅkte paścāt vrajati . svaśabdena uktatvāt na bhavati . na tarhi idānīm idam bhavati : pūrvam bhuktvā tataḥ vrajati iti . na etat kriyāpaurvakālyam . kim tarhi . kartṛpaurvakālyam . pūrvam hi asau bhuktvā anyebhyaḥ bhoktṛbhyaḥ tataḥ paścāt vrajati anyebhyaḥ vrajitṛbhyaḥ . iha kasmāt na bhavati : āsyate bhoktum iti . kutaḥ kasmāt na bhavati . kim āseḥ āhosvit bhujeḥ . bhujeḥ kasmāt na bhavati . apūrvakālatvāt . āseḥ tarhi kasmāt na bhavati . yasmāt atra laṭ bhavati . etat atra praṣṭavyam . laṭ atra katham bhavati iti . laṭ ca atra vāsarūpeṇa bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७२।१४-१७३।१० रो इइइ,३७७-३७८ समानकर्तृकयोः इति बहुषु अप्राप्तिः । समानकर्तृकयोः इति बहुषु क्त्वा न प्राप्नोति । स्नात्वा भुक्त्वा पीत्वा व्रजति इति । किम् पुन कारणम् न सिध्यति । द्विवचननिर्देशात् । द्विवचनेन अयम् निर्देशः क्रियते । तेन द्वयोः एव पौर्वकाल्ये स्यात् । बहूनाम् न स्यात् । सिद्धम् तु क्रियाप्रधनत्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । क्रियाप्रधनत्वात् । क्रियाप्रधानः अयम् निर्देशः । न अत्र निर्देशः तन्त्रम् । कथम् पुनः तेन एव नाम निर्देशः क्रियते तत् च अतन्त्रम् स्यात् । तत्कारी च भवान् तद्द्वेषी च । नान्तरीयकत्वात् अत्र द्विवचनेन निर्देशः क्रियते । अवश्यम् कया चित् विभक्त्या केन चित् वचनेन निर्देशः कर्तव्यः । तत् यथा कः चित् अन्नार्थी शालिकलापम् सतुषम् सपलालम् आहरति नान्तरीयकत्वात् । सः यावत् आदेयम् तावत् आदाय तुषपलालानि उत्सृजति । तथा कः चित् मांसार्थी मत्स्यान् सशकलान् सकण्टकान् आहरति नान्तरीयकत्वात् । सः यावत् आदेयम् तावत् आदाय शकलकण्टकान् उत्सृजति । एवम् इह अपि नान्तरीयकत्वात् द्विवचनेन निर्देशः क्रियते । न हि अत्र निर्देशः तन्त्रम् । एवम् अपि लोकविज्ञानात् न सिध्यति । तत् यथा । लोके ब्राह्मणानाम् पूर्वम् आनीयताम् इति उक्ते सर्वपूर्वः आनीयते । एवम् इह अपि सर्वपूर्वायाः क्रियायाः प्राप्नोति । अनन्त्यवचनात् तु सिद्धम् । समानकर्तृकयोः अनन्त्यस्य इति वक्तव्यम् । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् समानकर्तृकयोः इति बहुषु अप्राप्तिः इति । परिहृतम् एतत् सिद्धम् तु क्रियाप्रधनत्वात् इति । ननु च उक्तम् एवम् अपि लोकविज्ञानात् न सिध्यति इति । न एषः दोषः सर्वेषाम् अत्र व्रजिक्रियाम् प्रति पौर्वकाल्यम् । स्नात्वा व्रजति भुक्त्वा व्रजति पीत्वा व्रजति इति । एवम् च कृत्वा प्रयोगः अनियतः भवति । स्नात्वा भुक्त्व पीत्वा व्रजति । पीत्वा स्नात्वा भुत्वा व्रजति इति ।

KA II,172.14-173.10 Ro III,377-378 samānakartṛkayoḥ iti bahuṣu aprāptiḥ . samānakartṛkayoḥ iti bahuṣu ktvā na prāpnoti . snātvā bhuktvā pītvā vrajati iti . kim puna kāraṇam na sidhyati . dvivacananirdeśāt . dvivacanena ayam nirdeśaḥ kriyate . tena dvayoḥ eva paurvakālye syāt . bahūnām na syāt . siddham tu kriyāpradhanatvāt . siddham etat . katham . kriyāpradhanatvāt . kriyāpradhānaḥ ayam nirdeśaḥ . na atra nirdeśaḥ tantram . katham punaḥ tena eva nāma nirdeśaḥ kriyate tat ca atantram syāt . tatkārī ca bhavān taddveṣī ca . nāntarīyakatvāt atra dvivacanena nirdeśaḥ kriyate . avaśyam kayā cit vibhaktyā kena cit vacanena nirdeśaḥ kartavyaḥ . tat yathā kaḥ cit annārthī śālikalāpam satuṣam sapalālam āharati nāntarīyakatvāt . saḥ yāvat ādeyam tāvat ādāya tuṣapalālāni utsṛjati . tathā kaḥ cit māṃsārthī matsyān saśakalān sakaṇṭakān āharati nāntarīyakatvāt . saḥ yāvat ādeyam tāvat ādāya śakalakaṇṭakān utsṛjati . evam iha api nāntarīyakatvāt dvivacanena nirdeśaḥ kriyate . na hi atra nirdeśaḥ tantram . evam api lokavijñānāt na sidhyati . tat yathā . loke brāhmaṇānām pūrvam ānīyatām iti ukte sarvapūrvaḥ ānīyate . evam iha api sarvapūrvāyāḥ kriyāyāḥ prāpnoti . anantyavacanāt tu siddham . samānakartṛkayoḥ anantyasya iti vaktavyam . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam samānakartṛkayoḥ iti bahuṣu aprāptiḥ iti . parihṛtam etat siddham tu kriyāpradhanatvāt iti . nanu ca uktam evam api lokavijñānāt na sidhyati iti . na eṣaḥ doṣaḥ sarveṣām atra vrajikriyām prati paurvakālyam . snātvā vrajati bhuktvā vrajati pītvā vrajati iti . evam ca kṛtvā prayogaḥ aniyataḥ bhavati . snātvā bhuktva pītvā vrajati . pītvā snātvā bhutvā vrajati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७३।११-१६ रो इइइ,३७९ व्यादाय स्वपिति इति उपसङ्ख्यानम् अपूर्वकालत्वात् । व्यादाय स्वपिति इति उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । अपूर्वकालत्वात् । पूर्वम् हि असौ स्वपिति पश्चात् व्याददाति । न वा स्वप्नस्य अवकालत्वात् । न वा कर्तव्यम् । किम् कारणम् । स्वप्नस्य अवकालत्वात् । अवरकालः स्वप्नः । अवश्यम् असौ व्यादाय मुहुर्तम् अपि स्वपिति ।

KA II,173.11-16 Ro III,379 vyādāya svapiti iti upasaṅkhyānam apūrvakālatvāt . vyādāya svapiti iti upasaṅkhyānam kartavyam . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . apūrvakālatvāt . pūrvam hi asau svapiti paścāt vyādadāti . na vā svapnasya avakālatvāt . na vā kartavyam . kim kāraṇam . svapnasya avakālatvāt . avarakālaḥ svapnaḥ . avaśyam asau vyādāya muhurtam api svapiti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७३।१८-२५ रो इइइ,३७९-३८१ किम् इयम् प्राप्ते विभाषा आहोस्वित् अप्राप्ते । कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते । आभीक्ष्ण्ये इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते । किम् च अतः । यदि प्राप्ते आभीक्ष्ण्ये अनिष्टा विभाषा प्राप्नोति अन्यत्र च इष्टा न सिध्यति । अथ अप्राप्ते । अग्रादिषु अप्राप्तविधेः समासप्रतिषेधः । अग्रादिषु अप्राप्तविधेः समासप्रतिषेधः वक्तव्यः । सः तर्हि वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उक्तम् एतत् अमा एव अव्ययेन इति अत्र एवकारकरणस्य प्रजोजनम् । अमा एव अव्ययेन यत् तुल्यविधानम् उपपदम् तत्र समासः यथा स्यात् । अमा च अन्येन च यत् तुल्यविधानम् उपपदम् तत्र मा भूत् इति ।

KA II,173.18-25 Ro III,379-381 kim iyam prāpte vibhāṣā āhosvit aprāpte . katham ca prāpte katham vā aprāpte . ābhīkṣṇye iti vā nitye prāpte anyatra vā aprāpte . kim ca ataḥ . yadi prāpte ābhīkṣṇye aniṣṭā vibhāṣā prāpnoti anyatra ca iṣṭā na sidhyati . atha aprāpte . agrādiṣu aprāptavidheḥ samāsapratiṣedhaḥ . agrādiṣu aprāptavidheḥ samāsapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . saḥ tarhi vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . uktam etat amā eva avyayena iti atra evakārakaraṇasya prajojanam . amā eva avyayena yat tulyavidhānam upapadam tatra samāsaḥ yathā syāt . amā ca anyena ca yat tulyavidhānam upapadam tatra mā bhūt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७४।२-८ रो इइइ,३८१ किमर्थम् स्वादुमि मकारान्तत्वम् निपात्यते न खमुञ् प्रकृतः सः अनुवर्तिष्यते । स्वादुमि मान्तनिपातनम् ईकाराभावार्थम् । स्वादुमि मान्तनिपातनम् क्रियते ईकाराभावार्थम् । ईकारः मा भूत् इति । स्वाद्वीम् कृत्वा यवागूम् भुङ्क्ते । स्वादुङ्कारम् यवागूम् भुङ्क्ते । च्व्यन्तस्य च मकारान्तार्थम् । च्व्यन्तस्य च मकारान्तत्वम् निपात्यते । अस्वादु स्वादु कृत्वा भुङ्क्ते । स्वादुङ्कारम् भुङ्क्ते ।

KA II,174.2-8 Ro III,381 kimartham svādumi makārāntatvam nipātyate na khamuñ prakṛtaḥ saḥ anuvartiṣyate . svādumi māntanipātanam īkārābhāvārtham . svādumi māntanipātanam kriyate īkārābhāvārtham . īkāraḥ mā bhūt iti . svādvīm kṛtvā yavāgūm bhuṅkte . svāduṅkāram yavāgūm bhuṅkte . cvyantasya ca makārāntārtham . cvyantasya ca makārāntatvam nipātyate . asvādu svādu kṛtvā bhuṅkte . svāduṅkāram bhuṅkte .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७४।९-१७५।२२ रो इइइ,३८२-३८५ आ च तुमुनः समानाधिकरणे । आ च तुमुनः प्रत्ययाः समानाधिकरणे वक्तव्याः । केन । अनुप्रयोगेण । किम् प्रयोजनम् । स्वादुङ्कारम् यवागूः भुज्यते देवदत्तेन इति देवदत्ते तृतीया यथा स्यात् । किम् च कारणम् न स्यात् । णमुला अभिहितः कर्ता इति । ननु च भुजिप्रत्ययेन अनभिहितः कर्ता इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति तृतीया । यदि सति अभिधाने च अनभिधाने च कुतः चित् अनभिधानम् इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति तृतीया यवाग्वाम् द्वितीया प्राप्नोति । किम् कारणम् । णमुला अनभिहितम् कर्म इति । यदि पुनः अयम् कर्मणि विज्ञायेत ण एवम् शक्यम् । इह हि स्वादुङ्कारम् यवागूम् भुङ्क्ते देवदत्तः इति यवाग्वाम् द्वितीया न स्यात् । किम् कारणम् । णमुला अभिहितम् कर्म इति । ननु च भुजिप्रत्ययेन अनभिहितम् कर्म इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति द्वितीया । यदि सति अभिधाने च अनभिधाने च कुतः चित् अनभिधानम् इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति द्वितीया देवदत्ते तृतीया प्राप्नोति । किम् कारणम् । णमुला अनभिहितः कर्ता इति । अथ अनेन क्त्वायाम् अर्थः : पक्त्वा ओदनः भुज्यते देवदत्तेन इति । बाढम् अर्थः । देवदत्ते तृतीया यथा स्यात् । किम् च कारणम् न स्यात् । क्त्वया अभिहितः कर्ता इति । ननु च भुजिप्रत्ययेन अनभिहितः कर्ता इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति तृतीया । यदि सति अभिधाने च अनभिधाने च कुतः चित् अनभिधानम् इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति तृतीया ओदने द्वितीया प्राप्नोति । किम् कारणम् । क्त्वया अनभिहितम् कर्म इति । यदि पुनः अयम् कर्मणि विज्ञायेत ण एवम् शक्यम् । इह हि पक्त्वा ओदनम् भुङ्क्ते देवदत्तः इति ओदने द्वितीया न स्यात् । किम् कारणम् । क्त्वया अभिहितम् कर्म इति । ननु च भुजिप्रत्ययेन अनभिहितम् कर्म इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति द्वितीया । यदि सति अभिधाने च अनभिधाने च कुतः चित् अनभिधानम् इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति द्वितीया देवदत्ते तृतीया प्राप्नोति । किम् कारणम् । क्त्वया अनभिहितः कर्ता इति । अथ अनेन तुमुनि अर्थः । भोक्तुम् ओदनः पच्यते देवदत्तेन । बाढम् अर्थः । देवदत्ते तृतीया यथा स्यात् । किम् च कारणम् न स्यात् । तुमुना अभिहितः कर्ता इति । ननु च पचिप्रत्ययेन अनभिहितः कर्ता इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति तृतीया । यदि सति अभिधाने च अनभिधाने च कुतः चित् अनभिधानम् इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति तृतीया ओदने द्वितीया प्राप्नोति । किम् कारणम् । तुमुना अनभिहितम् कर्म इति । यदि पुनः अयम् कर्मणि विज्ञायेत ण एवम् शक्यम् । इह हि भोक्तुम् ओदनम् पचति देवदत्तः इति ओदने द्वितीया न स्यात् । किम् कारणम् । तुमुना अभिहितम् कर्म इति । ननु च पचिप्रत्ययेन अनभिहितम् कर्म इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति द्वितीया । यदि सति अभिधाने च अनभिधाने च कुतः चित् अनभिधानम् इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति द्वितीया देवदत्ते तृतीया प्राप्नोति । किम् कारणम् । तुमुना अनभिहितः कर्ता इति । अथ अनेन इह अर्थः पक्त्वा ओदनम् ग्रामः गम्यते देवदत्तेन । बाढम् अर्थः । देवदत्ते तृतीया यथा स्यात् । किम् च कारणम् न स्यात् । क्त्वया अभिहितः कर्ता इति । ननु च गमिप्रत्ययेन अनभिहितः कर्ता इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति तृतीया । यदि

KA II,174.9-175.22 Ro III,382-385 ā ca tumunaḥ samānādhikaraṇe . ā ca tumunaḥ pratyayāḥ samānādhikaraṇe vaktavyāḥ . kena . anuprayogeṇa . kim prayojanam . svāduṅkāram yavāgūḥ bhujyate devadattena iti devadatte tṛtīyā yathā syāt . kim ca kāraṇam na syāt . ṇamulā abhihitaḥ kartā iti . nanu ca bhujipratyayena anabhihitaḥ kartā iti kṛtvā anabhihitāśrayaḥ vidhiḥ bhaviṣyati tṛtīyā . yadi sati abhidhāne ca anabhidhāne ca kutaḥ cit anabhidhānam iti kṛtvā anabhihitāśrayaḥ vidhiḥ bhaviṣyati tṛtīyā yavāgvām dvitīyā prāpnoti . kim kāraṇam . ṇamulā anabhihitam karma iti . yadi punaḥ ayam karmaṇi vijñāyeta ṇa evam śakyam . iha hi svāduṅkāram yavāgūm bhuṅkte devadattaḥ iti yavāgvām dvitīyā na syāt . kim kāraṇam . ṇamulā abhihitam karma iti . nanu ca bhujipratyayena anabhihitam karma iti kṛtvā anabhihitāśrayaḥ vidhiḥ bhaviṣyati dvitīyā . yadi sati abhidhāne ca anabhidhāne ca kutaḥ cit anabhidhānam iti kṛtvā anabhihitāśrayaḥ vidhiḥ bhaviṣyati dvitīyā devadatte tṛtīyā prāpnoti . kim kāraṇam . ṇamulā anabhihitaḥ kartā iti . atha anena ktvāyām arthaḥ : paktvā odanaḥ bhujyate devadattena iti . bāḍham arthaḥ . devadatte tṛtīyā yathā syāt . kim ca kāraṇam na syāt . ktvayā abhihitaḥ kartā iti . nanu ca bhujipratyayena anabhihitaḥ kartā iti kṛtvā anabhihitāśrayaḥ vidhiḥ bhaviṣyati tṛtīyā . yadi sati abhidhāne ca anabhidhāne ca kutaḥ cit anabhidhānam iti kṛtvā anabhihitāśrayaḥ vidhiḥ bhaviṣyati tṛtīyā odane dvitīyā prāpnoti . kim kāraṇam . ktvayā anabhihitam karma iti . yadi punaḥ ayam karmaṇi vijñāyeta ṇa evam śakyam . iha hi paktvā odanam bhuṅkte devadattaḥ iti odane dvitīyā na syāt . kim kāraṇam . ktvayā abhihitam karma iti . nanu ca bhujipratyayena anabhihitam karma iti kṛtvā anabhihitāśrayaḥ vidhiḥ bhaviṣyati dvitīyā . yadi sati abhidhāne ca anabhidhāne ca kutaḥ cit anabhidhānam iti kṛtvā anabhihitāśrayaḥ vidhiḥ bhaviṣyati dvitīyā devadatte tṛtīyā prāpnoti . kim kāraṇam . ktvayā anabhihitaḥ kartā iti . atha anena tumuni arthaḥ . bhoktum odanaḥ pacyate devadattena . bāḍham arthaḥ . devadatte tṛtīyā yathā syāt . kim ca kāraṇam na syāt . tumunā abhihitaḥ kartā iti . nanu ca pacipratyayena anabhihitaḥ kartā iti kṛtvā anabhihitāśrayaḥ vidhiḥ bhaviṣyati tṛtīyā . yadi sati abhidhāne ca anabhidhāne ca kutaḥ cit anabhidhānam iti kṛtvā anabhihitāśrayaḥ vidhiḥ bhaviṣyati tṛtīyā odane dvitīyā prāpnoti . kim kāraṇam . tumunā anabhihitam karma iti . yadi punaḥ ayam karmaṇi vijñāyeta ṇa evam śakyam . iha hi bhoktum odanam pacati devadattaḥ iti odane dvitīyā na syāt . kim kāraṇam . tumunā abhihitam karma iti . nanu ca pacipratyayena anabhihitam karma iti kṛtvā anabhihitāśrayaḥ vidhiḥ bhaviṣyati dvitīyā . yadi sati abhidhāne ca anabhidhāne ca kutaḥ cit anabhidhānam iti kṛtvā anabhihitāśrayaḥ vidhiḥ bhaviṣyati dvitīyā devadatte tṛtīyā prāpnoti . kim kāraṇam . tumunā anabhihitaḥ kartā iti . atha anena iha arthaḥ paktvā odanam grāmaḥ gamyate devadattena . bāḍham arthaḥ . devadatte tṛtīyā yathā syāt . kim ca kāraṇam na syāt . ktvayā abhihitaḥ kartā iti . nanu ca gamipratyayena anabhihitaḥ kartā iti kṛtvā anabhihitāśrayaḥ vidhiḥ bhaviṣyati tṛtīyā . yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७५।२४-२६ रो इइइ,३८५ ऊलोपश्चास्यान्यतरस्याङ्ग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् गोष्पदम् वृष्टः देवः इति । प्रातिः पूरणकर्मा । तस्मात् एषः कः । यदि कः विभतीनाम् श्रवणम् प्राप्नोति । श्रूयन्ते एव अत्र विभक्तयः । तत् यथा एकेन गोष्पदप्रेण ।

KA II,175.24-26 Ro III,385 ūlopaścāsyānyatarasyāṅgrahaṇam śakyam akartum . katham goṣpadam vṛṣṭaḥ devaḥ iti . prātiḥ pūraṇakarmā . tasmāt eṣaḥ kaḥ . yadi kaḥ vibhatīnām śravaṇam prāpnoti . śrūyante eva atra vibhaktayaḥ . tat yathā ekena goṣpadapreṇa .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७६।२-१४ रो इइइ,३८६ हनः करणे अनर्थकम् वचनम् हिंसार्थेभ्यः णमुल्विधानात् । हनः करणे अनर्थकम् वचनम् । किम् कारणम् । हिंसार्थेभ्यः णमुल्विधानात् । हिंसार्थेभ्यः णमुल्विधीयते । तेन एव सिद्धम् । अर्थवत् तु अहिंसार्थस्य विधानात् । अर्थवत् तु हन्तेः णमुल्वचनम् । कः अर्थः । अहिंसार्थस्य विधानात् । अहिंसार्थानाम् णमुल् यथा स्यात् । अस्ति पुनः अयम् क्व चित् हन्तिः अहिंसार्थः यदर्थः विधिः स्यात् । अस्ति इति आह । पाण्युपघातम् वेदिम् हन्ति । नित्यसमासार्थम् च । नित्यसमासार्थम् च हिंसार्थात् अपि हन्तेः अनेन विधिः एषितव्यः । कथम् पुनः इच्छता अपि हिंसार्थात् हन्तेः अनेन विधिः लभ्यः । अनेन अस्तु तेन वा इति तेन स्यात् विप्रतिषेधेन । हन्तेः पूर्वविप्रतिषेधः वार्त्तिकेन एव ज्ञापितः । यत् अयम् नित्यसमासार्थम् च इति आह तत् ज्ञापयति आचार्यः हिंसार्थात् अपि हन्तेः अनेन विधिः भवति इति ।

KA II,176.2-14 Ro III,386 hanaḥ karaṇe anarthakam vacanam hiṃsārthebhyaḥ ṇamulvidhānāt . hanaḥ karaṇe anarthakam vacanam . kim kāraṇam . hiṃsārthebhyaḥ ṇamulvidhānāt . hiṃsārthebhyaḥ ṇamulvidhīyate . tena eva siddham . arthavat tu ahiṃsārthasya vidhānāt . arthavat tu hanteḥ ṇamulvacanam . kaḥ arthaḥ . ahiṃsārthasya vidhānāt . ahiṃsārthānām ṇamul yathā syāt . asti punaḥ ayam kva cit hantiḥ ahiṃsārthaḥ yadarthaḥ vidhiḥ syāt . asti iti āha . pāṇyupaghātam vedim hanti . nityasamāsārtham ca . nityasamāsārtham ca hiṃsārthāt api hanteḥ anena vidhiḥ eṣitavyaḥ . katham punaḥ icchatā api hiṃsārthāt hanteḥ anena vidhiḥ labhyaḥ . anena astu tena vā iti tena syāt vipratiṣedhena . hanteḥ pūrvavipratiṣedhaḥ vārttikena eva jñāpitaḥ . yat ayam nityasamāsārtham ca iti āha tat jñāpayati ācāryaḥ hiṃsārthāt api hanteḥ anena vidhiḥ bhavati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७६।१६-१८ रो इइइ,३८७ इह कस्मात् न भवति । ग्रामे बद्धः इति । एवम् वक्ष्यामि । अधिकरणे बन्धः सञ्ज्ञायाम् । ततः कर्त्रोः जीवपुरुषयोः नशिवहोः इति । कथम् अट्टालिकाबन्धम् बद्धः चण्डालिकाबनधम् बद्धः । उपमाने कर्मणि च इति एवम् भविष्यति ।

KA II,176.16-18 Ro III,387 iha kasmāt na bhavati . grāme baddhaḥ iti . evam vakṣyāmi . adhikaraṇe bandhaḥ sañjñāyām . tataḥ kartroḥ jīvapuruṣayoḥ naśivahoḥ iti . katham aṭṭālikābandham baddhaḥ caṇḍālikābanadham baddhaḥ . upamāne karmaṇi ca iti evam bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७६।२० रो इइइ,३८७ अयुक्तः अयम् निर्देशः । तिरश्चि इति भवितव्यम् । सौत्रः अयम् निर्देशः ।

KA II,176.20 Ro III,387 ayuktaḥ ayam nirdeśaḥ . tiraści iti bhavitavyam . sautraḥ ayam nirdeśaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७६।२२-१७७।३ रो इइइ,३८७-३८८ अर्थग्रहणम् किमर्थम् । नाधाप्रत्यये इति इयति उच्यमाने इह एव स्यात् द्विधाकृत्य । इह न स्यात् द्वैधङ्कृत्य । अर्थग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति । नाधाप्रत्यये सिद्धम् भवति यः च अन्यः तेन समानार्थः । अथ प्रत्ययग्रहणम् किमर्थम् इह मा भूत् हिरुक् कृत्वा पृथक् कृत्वा ।

KA II,176.22-177.3 Ro III,387-388 arthagrahaṇam kimartham . nādhāpratyaye iti iyati ucyamāne iha eva syāt dvidhākṛtya . iha na syāt dvaidhaṅkṛtya . arthagrahaṇe punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati . nādhāpratyaye siddham bhavati yaḥ ca anyaḥ tena samānārthaḥ . atha pratyayagrahaṇam kimartham iha mā bhūt hiruk kṛtvā pṛthak kṛtvā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७७।५ रो इइइ,३८८ अयुक्तः अयम् निर्देशः । अनूचि इति भवितव्यम् । सौत्रः अयम् निर्देशः ।

KA II,177.5 Ro III,388 ayuktaḥ ayam nirdeśaḥ . anūci iti bhavitavyam . sautraḥ ayam nirdeśaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७७।७-१७९।७ रो इइइ,३८८-३९३ किमर्थम् इदम् उच्यते । कर्तरि कृद्वचनम् अनादेशे स्वाऋथविज्ञानात् । कर्तरि कृतः भवन्ति इति उच्यते अनादेशे स्वाऋथविज्ञानात् । अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति । तत् यथा । गुप्तिज्किद्भ्यः सन् यावादिभ्यः कन् इति । एवम् इमे अपि प्रत्ययाः स्वार्थे स्युः । स्वार्थे मा भूवन् कर्तरि यथा स्युः इति एवमर्थम् इदम् उच्यते । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । यम् इच्छति स्वार्थे आह तम् । भावे घञ् भवति इति । कर्मणि तर्हि मा भूवन् इति । कर्मणि अपि यम् इच्छति आह तम् । धः कर्मणि ष्ट्रन् इति । करणाधिकरणयोः तर्हि मा भूवन् इति । करणाधिकरणयोः अपि यम् इच्छति आह तम् । ल्युट् करणाधिकरणयोः भवति इति । सम्प्रदानापादानयोः तर्हि मा भूवन् इति । सम्प्रदानापादानयोः अपि यम् इच्छति आह तम् । दाशगोघ्नौ सम्प्रदाने भीमादयः अपादाने इति । यः इदानीम् अन्यः प्रत्ययः शेषः सः अन्तरेण वचनम् कर्तरि एव भविष्यति । तत् एव तर्हि प्रयोजनम् स्वार्थे मा भूवन् इति । ननु च उक्तम् यम् इच्छति स्वार्थे आह तम् । भावे घञ् भवति इति । अन्यः सः भावः बाह्यः प्रकृत्यर्थात् । अनेन इदानीम् आभ्यन्तरे भावे स्युः । तत्र मा भूवन् इति कर्तृग्रहणम् । कः पुनः अनयोः भावयोः विशेषः । उक्तः भावभेदः भाष्ये । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । तत्र ख्युनादिप्रतिषेधः नानावाक्यत्वात् । तत्र ख्युनादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । ख्युनादयः कर्तरि मा भूवन् इति । ननु च करणे खुनादयः विधीयन्ते । ते कर्तरि न भविष्यन्ति । तेन च करणे स्युः अनेन च कर्तरि । ननु च अपवादत्वात् ख्युनादय्ः बाधकाः स्युः । न स्युः । किम् कारणम् । नानावाक्यत्वात् । नानावाक्यम् तत् च इदम् च । समानवाक्ये अपवादैः उत्सर्गाह्ः बाध्यन्ते । नानावाक्यत्वात् बाधनम् न प्राप्नोति । तद्वत् च कृत्येषु एवकारकरणम् । एवम् च कृत्वा कृत्येषु एवकारः क्रियते । तयोः एव कृत्यक्तखलर्थाः इति भावे च अकर्मकेभ्यः इति । किम् प्रयोजनम् । तत् च भव्याद्यर्थम् । भव्यादिषु समावेशः सिद्धः भवति । गेयः माणवकः साम्नाम् । गेयानि माणवकेन सामानि इति । ऋषिदेवतयोः तु कृद्भिः समावेशवचनम् ज्ञापकम् असमावेशस्य । यत् अयम् कर्तरि च ऋषिदेवतयोः इति सिद्धे सति समावेशे समावेशार्थम् चकारम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न भवति समावेशः इति । किमर्थम् तर्हि कृत्येषु एवकारः क्रियते । एवकारकरणम् च चार्थे । एवकारकरणम् च चार्थे द्रष्टव्यम् । तयोः भावकर्मणोः कृत्या भवन्ति भव्यादीनाम् कर्तरि च इति । किम् प्रयोजनम् । तत् च भव्याद्यर्थम् । भव्यादिषु समावेशः सिद्धः भवति । गेयः माणवकः साम्नाम् । गेयानि माणवकेन सामानि इति । यत् तावत् उच्यते ऋषिदेवतयोः तु कृद्भिः समावेशवचनम् ज्ञापकम् असमावेशस्य इति । न एतत् ज्ञापकसाध्यम् अपवादैः उत्सर्गाः अपवादैः बाध्यन्ते इति । एषः एव न्यायः यत् उत अपवादैः उत्सर्गाः बाध्येरन् । ननु च उक्तम् नानावाक्यत्वात् बाधनम् न प्राप्नोति इति । न विदेशस्थम् इति कृत्वा नानावाक्यम् भवति । विदेशस्थम् अपि सत् एकवाक्यम् भवति । तत् यथा द्वितीये अध्याये लुक् उच्यते । तस्य चतुर्थषष्ठयोः अलुक् उच्यते अपवादः । यत् अपि उच्यते एवकारकरणम् च चार्थे इति । कथम् पुनः अन्यः नाम अन्यस्य अर्थे वर्तते । कथम् एवकारः चार्थे वर्तते । सः एषः एवकारः स्वार्थे वर्तते । किम् प्रयोजनम् । ज्ञापकार्थम् । एतत् ज्ञापयति अचार्यः इतः उत्तरम् समावेशः भवति इति । किम् एतस्य ज्ञपने प्रयोजनम् । तत् च भव्याद्यर्थम् । भव्यादिषु समावेशः सिद्धः भवति । गेयः माणवकः साम्नाम् । गेयानि माणवकेन सामानि इति । यदि एतत् ज्ञप्यते इह अपि समावेशः प्राप्नोति दाशगोघ्नौ सम्प्रदाने भीमादयः अपादाने इति । अत्र अपि सिद्धम् भवति । यत् अयम् आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च इति सिद्धे समावेशे समावेशम् शास्ति तत् ज्ञपयति आचार्यः प्राक् अमुतः समावेशः भवति इति ।

KA II,177.7-179.7 Ro III,388-393 kimartham idam ucyate . kartari kṛdvacanam anādeśe svāṛthavijñānāt . kartari kṛtaḥ bhavanti iti ucyate anādeśe svāṛthavijñānāt . anirdiṣṭārthāḥ pratyayāḥ svārthe bhavanti . tat yathā . guptijkidbhyaḥ san yāvādibhyaḥ kan iti . evam ime api pratyayāḥ svārthe syuḥ . svārthe mā bhūvan kartari yathā syuḥ iti evamartham idam ucyate . na etat asti prayojanam . yam icchati svārthe āha tam . bhāve ghañ bhavati iti . karmaṇi tarhi mā bhūvan iti . karmaṇi api yam icchati āha tam . dhaḥ karmaṇi ṣṭran iti . karaṇādhikaraṇayoḥ tarhi mā bhūvan iti . karaṇādhikaraṇayoḥ api yam icchati āha tam . lyuṭ karaṇādhikaraṇayoḥ bhavati iti . sampradānāpādānayoḥ tarhi mā bhūvan iti . sampradānāpādānayoḥ api yam icchati āha tam . dāśagoghnau sampradāne bhīmādayaḥ apādāne iti . yaḥ idānīm anyaḥ pratyayaḥ śeṣaḥ saḥ antareṇa vacanam kartari eva bhaviṣyati . tat eva tarhi prayojanam svārthe mā bhūvan iti . nanu ca uktam yam icchati svārthe āha tam . bhāve ghañ bhavati iti . anyaḥ saḥ bhāvaḥ bāhyaḥ prakṛtyarthāt . anena idānīm ābhyantare bhāve syuḥ . tatra mā bhūvan iti kartṛgrahaṇam . kaḥ punaḥ anayoḥ bhāvayoḥ viśeṣaḥ . uktaḥ bhāvabhedaḥ bhāṣye . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . tatra khyunādipratiṣedhaḥ nānāvākyatvāt . tatra khyunādīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . khyunādayaḥ kartari mā bhūvan iti . nanu ca karaṇe khunādayaḥ vidhīyante . te kartari na bhaviṣyanti . tena ca karaṇe syuḥ anena ca kartari . nanu ca apavādatvāt khyunādayḥ bādhakāḥ syuḥ . na syuḥ . kim kāraṇam . nānāvākyatvāt . nānāvākyam tat ca idam ca . samānavākye apavādaiḥ utsargāhḥ bādhyante . nānāvākyatvāt bādhanam na prāpnoti . tadvat ca kṛtyeṣu evakārakaraṇam . evam ca kṛtvā kṛtyeṣu evakāraḥ kriyate . tayoḥ eva kṛtyaktakhalarthāḥ iti bhāve ca akarmakebhyaḥ iti . kim prayojanam . tat ca bhavyādyartham . bhavyādiṣu samāveśaḥ siddhaḥ bhavati . geyaḥ māṇavakaḥ sāmnām . geyāni māṇavakena sāmāni iti . ṛṣidevatayoḥ tu kṛdbhiḥ samāveśavacanam jñāpakam asamāveśasya . yat ayam kartari ca ṛṣidevatayoḥ iti siddhe sati samāveśe samāveśārtham cakāram śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na bhavati samāveśaḥ iti . kimartham tarhi kṛtyeṣu evakāraḥ kriyate . evakārakaraṇam ca cārthe . evakārakaraṇam ca cārthe draṣṭavyam . tayoḥ bhāvakarmaṇoḥ kṛtyā bhavanti bhavyādīnām kartari ca iti . kim prayojanam . tat ca bhavyādyartham . bhavyādiṣu samāveśaḥ siddhaḥ bhavati . geyaḥ māṇavakaḥ sāmnām . geyāni māṇavakena sāmāni iti . yat tāvat ucyate ṛṣidevatayoḥ tu kṛdbhiḥ samāveśavacanam jñāpakam asamāveśasya iti . na etat jñāpakasādhyam apavādaiḥ utsargāḥ apavādaiḥ bādhyante iti . eṣaḥ eva nyāyaḥ yat uta apavādaiḥ utsargāḥ bādhyeran . nanu ca uktam nānāvākyatvāt bādhanam na prāpnoti iti . na videśastham iti kṛtvā nānāvākyam bhavati . videśastham api sat ekavākyam bhavati . tat yathā dvitīye adhyāye luk ucyate . tasya caturthaṣaṣṭhayoḥ aluk ucyate apavādaḥ . yat api ucyate evakārakaraṇam ca cārthe iti . katham punaḥ anyaḥ nāma anyasya arthe vartate . katham evakāraḥ cārthe vartate . saḥ eṣaḥ evakāraḥ svārthe vartate . kim prayojanam . jñāpakārtham . etat jñāpayati acāryaḥ itaḥ uttaram samāveśaḥ bhavati iti . kim etasya jñapane prayojanam . tat ca bhavyādyartham . bhavyādiṣu samāveśaḥ siddhaḥ bhavati . geyaḥ māṇavakaḥ sāmnām . geyāni māṇavakena sāmāni iti . yadi etat jñapyate iha api samāveśaḥ prāpnoti dāśagoghnau sampradāne bhīmādayaḥ apādāne iti . atra api siddham bhavati . yat ayam ādikarmaṇi ktaḥ kartari ca iti siddhe samāveśe samāveśam śāsti tat jñapayati ācāryaḥ prāk amutaḥ samāveśaḥ bhavati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७९।८-२५ रो इइइ,३९३-३९६ किम् पुनः अयम् प्रत्ययनियमः : धातोः परः अकारः अकशब्दः वा नियोगतः कर्तारम् ब्रुवन् कृत्सञ्ज्ञः च भवति प्रत्ययसञ्ज्ञः च इति । आहोस्वित् सञ्ज्ञानियमः : धातोः परः अकारः अकशब्दः वा स्वभावतः कर्तारम् ब्रुवन् कृत्सञ्ज्ञः च भवति प्रत्ययसञ्ज्ञः च इति । कः च अत्र विशेषः । तत्र प्रत्ययनियमे अनिष्टप्रसङ्गः । तत्र प्रत्ययनियमे सति अनिष्टम् प्राप्नोति । काष्ठभित् अब्राह्मणः , बलभित् अब्राह्मणः । एषः अपि नियोगतः कर्तारम् ब्रुवन् कृत्सञ्ज्ञः च स्यात् प्रत्ययसञ्ज्ञः च । सञ्ज्ञानियमे सिद्धम् । सञ्ज्ञानियमे सति सिद्धम् भवति । यदि सञ्ज्ञानियमः विभक्तादिषु दोषः । विभक्ताः भ्रातरः पीताः गावः इति न सिध्यति । प्रत्ययनियमे पुनः सति परिगणिताभ्यः प्रकृतिभ्यः परः क्तः नियोगतः कर्तारम् आह । न च इमाः तत्र परिगण्यन्ते प्रकृतयः । विभक्तादिषु च अप्राप्तिः प्रकृतेः प्रत्ययपरवचनात् । विभक्तादिषु च प्रत्ययनियमस्य अप्राप्तिः । किम् कारणम् । प्रकृतेः प्रत्ययपरवचनात् । परिगणिताभ्यः प्रकृतिभ्यः परः क्तः स्वभावतः कर्तारम् आह । न च इमाः तत्र परिगण्यन्ते । न तर्हि इदानीम् अयम् साधुः भवति । भवति साधुः न तु कर्तरि । कथम् तर्हि इदानीम् अत्र कर्तृत्वम् गम्यते । अकारः मत्वर्थीयः : विभक्तम् एषाम् अस्ति विभक्ताः । पीतम् एषाम् अस्ति पिताः इति । अथ वा उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः । विभक्तधनाः विभक्ताः । पीतोदकाः पिताः इति ।

KA II,179.8-25 Ro III,393-396 kim punaḥ ayam pratyayaniyamaḥ : dhātoḥ paraḥ akāraḥ akaśabdaḥ vā niyogataḥ kartāram bruvan kṛtsañjñaḥ ca bhavati pratyayasañjñaḥ ca iti . āhosvit sañjñāniyamaḥ : dhātoḥ paraḥ akāraḥ akaśabdaḥ vā svabhāvataḥ kartāram bruvan kṛtsañjñaḥ ca bhavati pratyayasañjñaḥ ca iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . tatra pratyayaniyame aniṣṭaprasaṅgaḥ . tatra pratyayaniyame sati aniṣṭam prāpnoti . kāṣṭhabhit abrāhmaṇaḥ , balabhit abrāhmaṇaḥ . eṣaḥ api niyogataḥ kartāram bruvan kṛtsañjñaḥ ca syāt pratyayasañjñaḥ ca . sañjñāniyame siddham . sañjñāniyame sati siddham bhavati . yadi sañjñāniyamaḥ vibhaktādiṣu doṣaḥ . vibhaktāḥ bhrātaraḥ pītāḥ gāvaḥ iti na sidhyati . pratyayaniyame punaḥ sati parigaṇitābhyaḥ prakṛtibhyaḥ paraḥ ktaḥ niyogataḥ kartāram āha . na ca imāḥ tatra parigaṇyante prakṛtayaḥ . vibhaktādiṣu ca aprāptiḥ prakṛteḥ pratyayaparavacanāt . vibhaktādiṣu ca pratyayaniyamasya aprāptiḥ . kim kāraṇam . prakṛteḥ pratyayaparavacanāt . parigaṇitābhyaḥ prakṛtibhyaḥ paraḥ ktaḥ svabhāvataḥ kartāram āha . na ca imāḥ tatra parigaṇyante . na tarhi idānīm ayam sādhuḥ bhavati . bhavati sādhuḥ na tu kartari . katham tarhi idānīm atra kartṛtvam gamyate . akāraḥ matvarthīyaḥ : vibhaktam eṣām asti vibhaktāḥ . pītam eṣām asti pitāḥ iti . atha vā uttarapadalopaḥ atra draṣṭavyaḥ . vibhaktadhanāḥ vibhaktāḥ . pītodakāḥ pitāḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१७९।२७-१८१।७ रो इइइ,३९६-४०० किमर्थम् इदम् उच्यते । लः एषु साधनेषु यथा स्यात् कर्तरि च कर्मणि च भावे च अकर्मकेभ्यः इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । भावकर्मणोः आत्मनेपदम् विधीयते शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् । एतावान् च लः यत् उत परस्मैपदम् आत्मनेपदम् च । सः च अयम् एवम् विहितः । अतः उत्तरम् पठति । लग्रहणम् सकर्मकनिवृत्त्यर्थम् । लग्रहणम् क्रियते सकर्मकनिवृत्त्यर्थम् । सकर्मकाणाम् भावे लः मा भूते इति । यदि पुनः तत्र एव अकर्मकग्रहणम् क्रियेत । तत्र अकर्मकग्रहणम् कर्तव्यम् । ननु च इह अपि क्रियते भावे च अकर्मकेभ्यः इति । परार्थम् एतत् भविष्यति । तयोः एव कृत्यक्तखलर्थाः भावे च अकर्मकेभ्यः । यावत् इह लग्रहणम् तावत् तत्र अकर्मकग्रहणम् । इह वा लग्रहणम् क्रियेत तत्र वा अकर्मकग्रहणम् । कः नु अत्र विशेषः । अयम् अस्ति विशेषः । इह लग्रहणे क्रियमाणे आनः कर्तरि सिद्धः भवति । तत्र पुनः अकर्मकग्रहणे क्रियमाणे आनः कर्तरि न प्राप्नोति । तत्र अपि अकर्मकग्रहणे क्रियमाणे आनः कर्तरि सिद्धः भवति । कथम् । भावकर्मणोः इति अतः अन्यत् यत् आत्मनेपदानुक्रमणम् सर्वम् तत् कर्त्रर्थम् । विप्रतिषेधात् वा आनः कर्तरि । विप्रतिषेधात् वा आनः कर्तरि भविष्यति । तत्र भावकर्मणोः इति एतत् अस्तु कर्तरि कृत् इति । कर्तरि कृत् इति एतत् भविष्यति विप्रतिषेधेन । सर्वप्रसङ्गः तु । सर्वेभ्यः तु धातुभ्यः आनः कर्तरि प्राप्नोति । परस्मैपदिभ्यः अपि । न एषः दोषः । अनुदात्तङितः इति एषः योगः नियमार्थः भविष्यति । यदि एषः योगः नियमार्थः विधिः न प्रकल्पते । आस्ते शेते इति । अथ विध्यर्थः आनस्य नियमः न प्राप्नोति । आसीनः शयानः । तथा नेः विशः इति एवमादि अनुक्रमणम् यदि नियमाऋथः विधिः न प्रकल्पते । अथ विध्यर्थः आनस्य नियमः न प्राप्नोति । अस्तु तर्हि नियमार्थम् । ननु च उक्तम् विधिः न प्रकल्पते इति । विधिः च प्रकॢप्तः । कथम् । भावकर्मणोः इति अत्र अनुदात्तङितः इति एतत् अनुवर्तिष्यते । यदि अनुवर्तते एवम् अपि अनुदात्तङितः एव भावकर्मणोः आत्मनेपदम् प्राप्नोति । एवम् तर्हि योगविभागः करिष्यते । अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् भवति । ततः भावकर्मणोः । ततः कर्तरि । कर्तरि च आत्मनेपदम् भवति अनुदात्तङितः इति एव । भावकर्मणोः इति निवृत्तम् । ततः कर्मव्यतिहारे । कर्तरि इति एव अनुवर्तते । अनुदात्तङितः इति अपि निवृत्तम् । यत् अपि उच्यते नेः विशः इति एवमादि अनुक्रमणम् यदि नियमार्थम् विधिः न प्रकल्पते । अथ विध्यर्थः आनस्य नियमः न प्राप्नोति इति । अस्तु विध्यर्थम् । ननु च उक्तम् आनस्य नियमः न प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । यथा एव अत्र अप्राप्ताः तङः भवन्ति एवम् आनः अपि भविष्यति । सर्वत्र अप्रसङ्गः तु । सर्वेषु तु साधनेषु आनः न प्राप्नोति । विप्रतिषेधात् वा आनः कर्तरि इति भावकर्मणोः न स्यात् । कर्तरि एव स्यात् । इह पुनः लग्रहणे क्रियमाणे कर्तरि कृत् इति एतत् अस्तु लः कर्मणि च भावे च अकर्मकेभ्यः इति लः कर्मणि च भावे च अकर्मकेभ्यः इति एतत् भविष्यत् विप्रतिषेधेन । सर्वप्रसङ्गः तु । लादेशः सर्वेषु साधनेषु प्राप्नोति । शतृक्वसूच भावकर्मणोः अपि प्राप्नुतः । न एषः दोषः । शेषात् परस्मैपदम् कर्तरि इति एवम् तौ कर्तारम् ह्रियेते ।

KA II,179.27-181.7 Ro III,396-400 kimartham idam ucyate . laḥ eṣu sādhaneṣu yathā syāt kartari ca karmaṇi ca bhāve ca akarmakebhyaḥ iti . na etat asti prayojanam . bhāvakarmaṇoḥ ātmanepadam vidhīyate śeṣāt kartari parasmaipadam . etāvān ca laḥ yat uta parasmaipadam ātmanepadam ca . saḥ ca ayam evam vihitaḥ . ataḥ uttaram paṭhati . lagrahaṇam sakarmakanivṛttyartham . lagrahaṇam kriyate sakarmakanivṛttyartham . sakarmakāṇām bhāve laḥ mā bhūte iti . yadi punaḥ tatra eva akarmakagrahaṇam kriyeta . tatra akarmakagrahaṇam kartavyam . nanu ca iha api kriyate bhāve ca akarmakebhyaḥ iti . parārtham etat bhaviṣyati . tayoḥ eva kṛtyaktakhalarthāḥ bhāve ca akarmakebhyaḥ . yāvat iha lagrahaṇam tāvat tatra akarmakagrahaṇam . iha vā lagrahaṇam kriyeta tatra vā akarmakagrahaṇam . kaḥ nu atra viśeṣaḥ . ayam asti viśeṣaḥ . iha lagrahaṇe kriyamāṇe ānaḥ kartari siddhaḥ bhavati . tatra punaḥ akarmakagrahaṇe kriyamāṇe ānaḥ kartari na prāpnoti . tatra api akarmakagrahaṇe kriyamāṇe ānaḥ kartari siddhaḥ bhavati . katham . bhāvakarmaṇoḥ iti ataḥ anyat yat ātmanepadānukramaṇam sarvam tat kartrartham . vipratiṣedhāt vā ānaḥ kartari . vipratiṣedhāt vā ānaḥ kartari bhaviṣyati . tatra bhāvakarmaṇoḥ iti etat astu kartari kṛt iti . kartari kṛt iti etat bhaviṣyati vipratiṣedhena . sarvaprasaṅgaḥ tu . sarvebhyaḥ tu dhātubhyaḥ ānaḥ kartari prāpnoti . parasmaipadibhyaḥ api . na eṣaḥ doṣaḥ . anudāttaṅitaḥ iti eṣaḥ yogaḥ niyamārthaḥ bhaviṣyati . yadi eṣaḥ yogaḥ niyamārthaḥ vidhiḥ na prakalpate . āste śete iti . atha vidhyarthaḥ ānasya niyamaḥ na prāpnoti . āsīnaḥ śayānaḥ . tathā neḥ viśaḥ iti evamādi anukramaṇam yadi niyamāṛthaḥ vidhiḥ na prakalpate . atha vidhyarthaḥ ānasya niyamaḥ na prāpnoti . astu tarhi niyamārtham . nanu ca uktam vidhiḥ na prakalpate iti . vidhiḥ ca prakḷptaḥ . katham . bhāvakarmaṇoḥ iti atra anudāttaṅitaḥ iti etat anuvartiṣyate . yadi anuvartate evam api anudāttaṅitaḥ eva bhāvakarmaṇoḥ ātmanepadam prāpnoti . evam tarhi yogavibhāgaḥ kariṣyate . anudāttaṅitaḥ ātmanepadam bhavati . tataḥ bhāvakarmaṇoḥ . tataḥ kartari . kartari ca ātmanepadam bhavati anudāttaṅitaḥ iti eva . bhāvakarmaṇoḥ iti nivṛttam . tataḥ karmavyatihāre . kartari iti eva anuvartate . anudāttaṅitaḥ iti api nivṛttam . yat api ucyate neḥ viśaḥ iti evamādi anukramaṇam yadi niyamārtham vidhiḥ na prakalpate . atha vidhyarthaḥ ānasya niyamaḥ na prāpnoti iti . astu vidhyartham . nanu ca uktam ānasya niyamaḥ na prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . yathā eva atra aprāptāḥ taṅaḥ bhavanti evam ānaḥ api bhaviṣyati . sarvatra aprasaṅgaḥ tu . sarveṣu tu sādhaneṣu ānaḥ na prāpnoti . vipratiṣedhāt vā ānaḥ kartari iti bhāvakarmaṇoḥ na syāt . kartari eva syāt . iha punaḥ lagrahaṇe kriyamāṇe kartari kṛt iti etat astu laḥ karmaṇi ca bhāve ca akarmakebhyaḥ iti laḥ karmaṇi ca bhāve ca akarmakebhyaḥ iti etat bhaviṣyat vipratiṣedhena . sarvaprasaṅgaḥ tu . lādeśaḥ sarveṣu sādhaneṣu prāpnoti . śatṛkvasūca bhāvakarmaṇoḥ api prāpnutaḥ . na eṣaḥ doṣaḥ . śeṣāt parasmaipadam kartari iti evam tau kartāram hriyete .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१८१।८-२५ रो इइइ,४००-४०२ लादेशे सर्वप्रसङ्गः अविशेषात् ऌआदेशे सर्वप्रसङ्गः । सर्वस्य लकारस्य आदेशः प्राप्नोति । अस्य अपि प्राप्नोति : लुनाति लभते । किम् कारणम् । अविशेषात् । न हि कः चित् विशेषः उपादीयते : एवञ्जातीयकस्य लकारस्य आदेशः भवति इति । अनुपादीयमाने विशेषे सर्वप्रसङ्गः । अर्थवद्ग्रहणात् सिद्धम् । अर्थवतः लकारस्य ग्रहणम् न च एषः अर्तह्वत् । अर्थवद्ग्रहणात् सिद्धम् इति चेत् न वर्णग्रहणेषु । अर्थवद्ग्रहणात् सिद्धम् इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । वर्णग्रहणम् इदम् । न च एतत् वर्णग्रहणेषु भवति अर्थवद्ग्रहणे न अनर्थकस्य इति । तस्मात् विशिष्तग्रहणम् । तस्मात् विशिष्तस्य लकारस्य ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । धातोः इति वर्तते । एवम् अपि शाला माला मल्लः इति अत्र प्राप्नोति । उणादयः अव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि । एवम् अपि नन्दनः अत्र प्राप्नोति । इत्सञ्ज्ञा अत्र बाधिका भविष्यति । इह अपि तर्हि बाधेत । पचति पठति इति । इत्कार्याभावात् अत्र इत्सञ्ज्ञा न भविष्यति । इदम् अस्ति इत्कार्यम् लिति प्रत्ययात् पूर्वम् उदात्तम् भवति इति एषः स्वरः यथा स्यात् । लिति इति उच्यते । न च अत्र लितम् पश्यामः । अथ अपि कथम् चित् वचनात् वा अनुवर्तनात् वा इत्सञ्ज्ञ्कानाम् आदेशः स्यात् एवम् अपि न दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न लादेशे लित्कार्यम् भवति इति यत् अयम् णलम् लितम् करोति । अथ अपि उणादयः व्युत्पाद्यन्ते एवम् अपि नो दोषः । क्रियते विशिष्टग्रहणम् लस्य इति ।

KA II,181.8-25 Ro III,400-402 lādeśe sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt ḷādeśe sarvaprasaṅgaḥ . sarvasya lakārasya ādeśaḥ prāpnoti . asya api prāpnoti : lunāti labhate . kim kāraṇam . aviśeṣāt . na hi kaḥ cit viśeṣaḥ upādīyate : evañjātīyakasya lakārasya ādeśaḥ bhavati iti . anupādīyamāne viśeṣe sarvaprasaṅgaḥ . arthavadgrahaṇāt siddham . arthavataḥ lakārasya grahaṇam na ca eṣaḥ artahvat . arthavadgrahaṇāt siddham iti cet na varṇagrahaṇeṣu . arthavadgrahaṇāt siddham iti cet tat na . kim kāraṇam . varṇagrahaṇam idam . na ca etat varṇagrahaṇeṣu bhavati arthavadgrahaṇe na anarthakasya iti . tasmāt viśiṣtagrahaṇam . tasmāt viśiṣtasya lakārasya grahaṇam kartavyam . na kartavyam . dhātoḥ iti vartate . evam api śālā mālā mallaḥ iti atra prāpnoti . uṇādayaḥ avyutpannāni prātipadikāni . evam api nandanaḥ atra prāpnoti . itsañjñā atra bādhikā bhaviṣyati . iha api tarhi bādheta . pacati paṭhati iti . itkāryābhāvāt atra itsañjñā na bhaviṣyati . idam asti itkāryam liti pratyayāt pūrvam udāttam bhavati iti eṣaḥ svaraḥ yathā syāt . liti iti ucyate . na ca atra litam paśyāmaḥ . atha api katham cit vacanāt vā anuvartanāt vā itsañjñkānām ādeśaḥ syāt evam api na doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na lādeśe litkāryam bhavati iti yat ayam ṇalam litam karoti . atha api uṇādayaḥ vyutpādyante evam api no doṣaḥ . kriyate viśiṣṭagrahaṇam lasya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१८२।१-६ रो इइइ,४०२ लादेशः वर्णविधेः पूर्वविप्रतिषिद्धम् । लादेशः वर्णविधेः भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । लादेशस्य अवकाशः पचतु पठतु । वर्णविधेः अवकाशः दध्यत्र मध्वत्र । इह उभयम् प्राप्नोति । पचतु अत्र । पठतु अत्र । लादेशः भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । सः तर्हि पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । लादेशः वर्णविधेः इति ।

KA II,182.1-6 Ro III,402 lādeśaḥ varṇavidheḥ pūrvavipratiṣiddham . lādeśaḥ varṇavidheḥ bhavati pūrvavipratiṣedhena . lādeśasya avakāśaḥ pacatu paṭhatu . varṇavidheḥ avakāśaḥ dadhyatra madhvatra . iha ubhayam prāpnoti . pacatu atra . paṭhatu atra . lādeśaḥ bhavati pūrvavipratiṣedhena . saḥ tarhi pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . uktam vā . kim uktam . lādeśaḥ varṇavidheḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१८२।८-१८३।१ रो इइइ,४०३-४०४ टितः एत्वे आत्मनेपदेषु आनप्रतिषेधः । टितः एत्वे आत्मनेपदेषु आनप्रतिषेधः वक्तव्यः । पचमानः यजमानः । टितः इति एत्वम् प्राप्नोति । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । ज्ञापकम् वा सानुबन्धकस्य आदेशवचने इत्कार्याभावस्य इति । न एतत् अस्ति उक्तम् । एवम् किल तत् उक्तम् स्यात् यदि एवम् विज्ञायेत । टित् आत्मनेपदम् टिदात्मनेपदम् । टिदात्मनेपदानाम् इति । तत् च न । टितः लकारस्य यानि आत्मनेपदानि इति एवम् एतत् विज्ञायते । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् । टित् आत्मनेपदम् टिदात्मनेपदम् । टिदात्मनेपदानाम् इति विज्ञायमाने अकुर्वि अत्र अपि प्रसज्येत । न एषः टित् । कः तर्हि । ठित् । सः च अवश्यम् ठित् कर्तव्यः आदिः मा भूत् इति । कथम् इटः अत् इति । इठः अत् इति वक्ष्यामि इति । तत् च अवश्यम् वक्तव्यम् पर्यवपाद्यस्य मा भूत् । लविषीष्ट । इह तर्हि इषम् ऊर्जम् अहम् इतः आदि आतः लोपः इटि च इति आकारलोपः न प्राप्नोति । तस्मात् टित् एषः । आदिः तर्हि कस्मात् न भवति । सप्तदश आदेशाः स्थानेयोगत्वम् प्रयोजयन्ति । तान् एकः न उत्सहते विहन्तुम् इति कृत्वा आदिः न भविष्यति । पर्यवपाद्यस्य कस्मात् न भवति । लविषीष्ट इति । असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति । इदम् तर्हि उक्तम् प्राकृतानाम् आत्मनेपदानाम् एत्वम् भवति इति । के च प्रकृताः । तादयः । आने मुक् ज्ञापकम् तु एत्वे टित्तङाम् । इशिसीरिचः डारौरःसु । टित् अटितः । प्रकृते तत् । गुणे कथम् ।

KA II,182.8-183.1 Ro III,403-404 ṭitaḥ etve ātmanepadeṣu ānapratiṣedhaḥ . ṭitaḥ etve ātmanepadeṣu ānapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . pacamānaḥ yajamānaḥ . ṭitaḥ iti etvam prāpnoti . uktam vā . kim uktam . jñāpakam vā sānubandhakasya ādeśavacane itkāryābhāvasya iti . na etat asti uktam . evam kila tat uktam syāt yadi evam vijñāyeta . ṭit ātmanepadam ṭidātmanepadam . ṭidātmanepadānām iti . tat ca na . ṭitaḥ lakārasya yāni ātmanepadāni iti evam etat vijñāyate . avaśyam ca etat evam vijñeyam . ṭit ātmanepadam ṭidātmanepadam . ṭidātmanepadānām iti vijñāyamāne akurvi atra api prasajyeta . na eṣaḥ ṭit . kaḥ tarhi . ṭhit . saḥ ca avaśyam ṭhit kartavyaḥ ādiḥ mā bhūt iti . katham iṭaḥ at iti . iṭhaḥ at iti vakṣyāmi iti . tat ca avaśyam vaktavyam paryavapādyasya mā bhūt . laviṣīṣṭa . iha tarhi iṣam ūrjam aham itaḥ ādi ātaḥ lopaḥ iṭi ca iti ākāralopaḥ na prāpnoti . tasmāt ṭit eṣaḥ . ādiḥ tarhi kasmāt na bhavati . saptadaśa ādeśāḥ sthāneyogatvam prayojayanti . tān ekaḥ na utsahate vihantum iti kṛtvā ādiḥ na bhaviṣyati . paryavapādyasya kasmāt na bhavati . laviṣīṣṭa iti . asiddham bahiraṅgalakṣaṇam antaraṅgalakṣaṇe iti . idam tarhi uktam prākṛtānām ātmanepadānām etvam bhavati iti . ke ca prakṛtāḥ . tādayaḥ . āne muk jñāpakam tu etve ṭittaṅām . iśisīricaḥ ḍārauraḥsu . ṭit aṭitaḥ . prakṛte tat . guṇe katham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१८३।३-१८४।२ रो इइइ,४०५-४०७ णलः शित्करणम् सर्वादेशार्थम् । णल् शित् कर्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । सर्वादेशार्थम् । शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि शकारे अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति अन्त्यस्य प्रसज्येत । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । अनित्त्वात् सिद्धम् इति । णकारः क्रियते । तस्य अनित्त्वात् सिद्धम् । कः एषः परिहारः न्याय्यः । शकारम् असि चोदितः । णकारम् करिष्यामि शकारम् न करिष्यामि इति । णकारः अत्र क्रियेत शकारः वा कः नु अत्र विशेषः । अवश्यम् अत्र णकारः वृद्ध्यर्थः कर्तव्यः णिति इति वृद्धिः यथा स्यात् । न अर्थः वृद्ध्यर्थेन णकारेण । णित्त्वे योगविभागः करिष्यते । इदम् अस्ति गोतः णित् । ततः अल् । अल् च णित् भवति । ततः उत्तमः वा इति । एवम् तर्हि लकारः क्रियते । तस्य अनित्त्वात् सिद्धम् । कः एषः परिहारः न्याय्यः । शकारम् असि चोदितः । लकारम् करिष्यामि शकारम् न करिष्यामि इति । लकारः अत्र क्रियेत शकारः वा कः नु अत्र विशेषः । अवश्यम् एव अत्र स्वरार्थः लकारः कर्तव्यः लिति प्रत्ययात् पूर्वम् उदात्तम् भवति इति एषः स्वरः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । धातुस्वरे कृते द्विर्वचनम् । तत्र आन्तर्यतः अन्तोदात्तस्य अन्तोदात्तः आदेशः भविष्यति । कथम् पुनः अयम् अन्तोदात्तः स्यात् यदा एकाच् । व्यपदेशिवद्भावेन । यथा एव तर्हि व्यपदेशिवद्भावेन अन्तोदात्तः एवम् आद्युदात्तः अपि । तत्र आन्तर्यतः आद्युदात्तस्य आद्युदात्तः आदेशः प्रसज्येत । सत्यम् एतत् । न तु इदम् लक्षणम् अस्ति धातोः आदिः उदात्तः भवति इति । इदम् पुनः अस्ति धातोः अन्तः उदात्तः भवति इति । सः असौ लक्षणेन अन्तोदात्तः । तत्र आन्तर्यतः अन्तोदात्तस्य अन्तोदात्तः आदेशः भविष्यति । एतत् अपि आदेशे न अस्ति आदेशस्य अन्तः उदात्तः भवति इति । प्रकृतितः अनेन स्वरः लभ्यः । प्रकृतिः च अस्य यथा एव अन्तोदात्ता एवम् आद्युदात्ता अपि । द्विःप्रयोगे च अपि द्विर्वचने उभयोः अन्तोदात्तत्वम् प्रसज्येत । अनुदात्तम् पदम् एकवर्जम् इति न अस्ति यौगपद्येन सम्भवः । पर्यायः प्रसज्येत । तस्मात् स्वरार्थः लकारः कर्तव्यः । लकारः क्रियते । तस्य अनित्त्वात् सिद्धम् ।

KA II,183.3-184.2 Ro III,405-407 ṇalaḥ śitkaraṇam sarvādeśārtham . ṇal śit kartavyaḥ . kim prayojanam . sarvādeśārtham . śit sarvasya iti sarvādeśaḥ yathā syāt . akriyamāṇe hi śakāre alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti antyasya prasajyeta . uktam vā . kim uktam . anittvāt siddham iti . ṇakāraḥ kriyate . tasya anittvāt siddham . kaḥ eṣaḥ parihāraḥ nyāyyaḥ . śakāram asi coditaḥ . ṇakāram kariṣyāmi śakāram na kariṣyāmi iti . ṇakāraḥ atra kriyeta śakāraḥ vā kaḥ nu atra viśeṣaḥ . avaśyam atra ṇakāraḥ vṛddhyarthaḥ kartavyaḥ ṇiti iti vṛddhiḥ yathā syāt . na arthaḥ vṛddhyarthena ṇakāreṇa . ṇittve yogavibhāgaḥ kariṣyate . idam asti gotaḥ ṇit . tataḥ al . al ca ṇit bhavati . tataḥ uttamaḥ vā iti . evam tarhi lakāraḥ kriyate . tasya anittvāt siddham . kaḥ eṣaḥ parihāraḥ nyāyyaḥ . śakāram asi coditaḥ . lakāram kariṣyāmi śakāram na kariṣyāmi iti . lakāraḥ atra kriyeta śakāraḥ vā kaḥ nu atra viśeṣaḥ . avaśyam eva atra svarārthaḥ lakāraḥ kartavyaḥ liti pratyayāt pūrvam udāttam bhavati iti eṣaḥ svaraḥ yathā syāt . na etat asti prayojanam . dhātusvare kṛte dvirvacanam . tatra āntaryataḥ antodāttasya antodāttaḥ ādeśaḥ bhaviṣyati . katham punaḥ ayam antodāttaḥ syāt yadā ekāc . vyapadeśivadbhāvena . yathā eva tarhi vyapadeśivadbhāvena antodāttaḥ evam ādyudāttaḥ api . tatra āntaryataḥ ādyudāttasya ādyudāttaḥ ādeśaḥ prasajyeta . satyam etat . na tu idam lakṣaṇam asti dhātoḥ ādiḥ udāttaḥ bhavati iti . idam punaḥ asti dhātoḥ antaḥ udāttaḥ bhavati iti . saḥ asau lakṣaṇena antodāttaḥ . tatra āntaryataḥ antodāttasya antodāttaḥ ādeśaḥ bhaviṣyati . etat api ādeśe na asti ādeśasya antaḥ udāttaḥ bhavati iti . prakṛtitaḥ anena svaraḥ labhyaḥ . prakṛtiḥ ca asya yathā eva antodāttā evam ādyudāttā api . dviḥprayoge ca api dvirvacane ubhayoḥ antodāttatvam prasajyeta . anudāttam padam ekavarjam iti na asti yaugapadyena sambhavaḥ . paryāyaḥ prasajyeta . tasmāt svarārthaḥ lakāraḥ kartavyaḥ . lakāraḥ kriyate . tasya anittvāt siddham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१८४।३-११ रो इइइ,४०७-४०८ अकारस्य शित्करणम् सर्वादेशार्थम् । अकारः शित्कर्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । सर्वादेशार्थम् । शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि शकारे अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति अन्त्यस्य प्रसज्येत । ननु च अकारस्य अकारवचने प्रयोजनम् न अस्ति इति कृत्वा अन्तरेण शकारम् सर्वादेशः भविष्यति । अस्ति अन्यत् अकारस्य अकारवचने प्रयोजनम् । किम् । अकारवचनम् समसङ्ख्यार्थम् । सङ्ख्यातानुदेशः यथा स्यात् । तस्मात् शित्करणम् । तस्मात् शकारः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । क्रियते न्यासे एव । प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् । अ* अ* अ । सः अनेकाल्शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः भविष्यति ।

KA II,184.3-11 Ro III,407-408 akārasya śitkaraṇam sarvādeśārtham . akāraḥ śitkartavyaḥ . kim prayojanam . sarvādeśārtham . śit sarvasya iti sarvādeśaḥ yathā syāt . akriyamāṇe hi śakāre alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti antyasya prasajyeta . nanu ca akārasya akāravacane prayojanam na asti iti kṛtvā antareṇa śakāram sarvādeśaḥ bhaviṣyati . asti anyat akārasya akāravacane prayojanam . kim . akāravacanam samasaṅkhyārtham . saṅkhyātānudeśaḥ yathā syāt . tasmāt śitkaraṇam . tasmāt śakāraḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . kriyate nyāse eva . praśliṣṭanirdeśaḥ ayam . a* a* a . saḥ anekālśit sarvasya iti sarvādeśaḥ bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१८४।१४-२४ रो इइइ,४०८-४०९ लङ्वदतिदेशे जुस्भावप्रतिषेधः । लङ्वदतिदेशे जुस्भावस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । यान्तु वान्तु । लङः शाकटायनस्य एव इति जुस्भावः प्राप्नोति । उत्ववचनात् सिद्धम् । उत्वम् अत्र बाधकम् भविष्यति । अनवकाशाः हि विधयः बाधकाः भवन्ति । सावकाशम् च उत्वम् । कः अवकाशः । पचतु पठतु । अत्र अपि इकारलोपः प्राप्नोति । तत् यथा एव उत्वम् इकारलोपम् बाधते एवम् जुस्भावम् अपि बाधते । न बाधते । किम् कारणम् । येन न अप्राप्ते तस्य बाधनम् भवति । न च अप्राप्ते इकारलोपे उत्वम् आरभ्यते । जुस्भावे पुनः प्राप्ते च अप्राप्ते च । अथ वा पुरस्तात् अपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् उत्वम् इकारलोपम् बाधते जुभावम् न बाधते । एवम् तर्हि वक्ष्यति तत्र लङ्ग्रहणस्य प्रयोजनम् । लङ् एव यः लङ् तत्र यथा स्यात् । लङ्वद्भावेन यः लङ् तत्र मा भूत् इति ।

KA II,184.14-24 Ro III,408-409 laṅvadatideśe jusbhāvapratiṣedhaḥ . laṅvadatideśe jusbhāvasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . yāntu vāntu . laṅaḥ śākaṭāyanasya eva iti jusbhāvaḥ prāpnoti . utvavacanāt siddham . utvam atra bādhakam bhaviṣyati . anavakāśāḥ hi vidhayaḥ bādhakāḥ bhavanti . sāvakāśam ca utvam . kaḥ avakāśaḥ . pacatu paṭhatu . atra api ikāralopaḥ prāpnoti . tat yathā eva utvam ikāralopam bādhate evam jusbhāvam api bādhate . na bādhate . kim kāraṇam . yena na aprāpte tasya bādhanam bhavati . na ca aprāpte ikāralope utvam ārabhyate . jusbhāve punaḥ prāpte ca aprāpte ca . atha vā purastāt apavādāḥ anantarān vidhīn bādhante iti evam utvam ikāralopam bādhate jubhāvam na bādhate . evam tarhi vakṣyati tatra laṅgrahaṇasya prayojanam . laṅ eva yaḥ laṅ tatra yathā syāt . laṅvadbhāvena yaḥ laṅ tatra mā bhūt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१८५।३-९ रो इइइ,४०९ हिन्योः उत्वप्रतिषेधः । हिन्योः उकारस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । लुनीहि लुनानि । एः उः इति उत्वम् प्राप्नोति । न वा उच्चारणसामर्थ्यात् । न वा वक्तव्यः । किम् कारणम् । उच्चारणसामर्थ्यात् अत्र उत्वम् न भविष्यति । अलघीयः च एव हि इकारोच्चारणम् उकारोच्चारणात् । इकारम् च उच्चारयति उकारम् च न उच्चारयति । तस्य एतत् प्रयोजनम् उत्वम् मा भूत् इति ।

KA II,185.3-9 Ro III,409 hinyoḥ utvapratiṣedhaḥ . hinyoḥ ukārasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . lunīhi lunāni . eḥ uḥ iti utvam prāpnoti . na vā uccāraṇasāmarthyāt . na vā vaktavyaḥ . kim kāraṇam . uccāraṇasāmarthyāt atra utvam na bhaviṣyati . alaghīyaḥ ca eva hi ikāroccāraṇam ukāroccāraṇāt . ikāram ca uccārayati ukāram ca na uccārayati . tasya etat prayojanam utvam mā bhūt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१८५।११-१६ रो इइइ,४०९-४१० एतः ऐत्वे आद्गुणप्रतिषेधः । एतः ऐत्वे आद्गुणस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । पचाव इदम् (पचावेदम्) । पचाम इदम् (पचामेदम्) । आद्गुणे कृते एत ऐत् इति ऐत्वम् प्राप्नोति । न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् । न वा वक्तव्यः । किम् कारणम् । बहिरङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गलक्षणः आद्गुणः अन्तरङ्गलक्षणम् ऐत्वम् । असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे ।

KA II,185.11-16 Ro III,409-410 etaḥ aitve ādguṇapratiṣedhaḥ . etaḥ aitve ādguṇasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . pacāva idam (pacāvedam) . pacāma idam (pacāmedam) . ādguṇe kṛte eta ait iti aitvam prāpnoti . na vā bahiraṅgalakṣaṇatvāt . na vā vaktavyaḥ . kim kāraṇam . bahiraṅgalakṣaṇatvāt . bahiraṅgalakṣaṇaḥ ādguṇaḥ antaraṅgalakṣaṇam aitvam . asiddham bahiraṅgam antaraṅge .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१८५।१८-१८६।१२ रो इइइ,४१०-४११ यासुडादेः सीयुट्प्रतिषेधः । यासुडादेः सीयुटः प्रतिषेधः वक्तव्यः । चिनुयुः सुनुयुः । लिङः सीयुट् इति सीयुट् प्राप्नोति । न वा वाक्यापकर्षात् । न वा वक्तव्यः । किम् कारणम् । वाक्यापकर्षात् । वाक्यापकर्षात् यासुट् सीयुटम् बाधिष्यते । सुट्तिथोः तु अपकर्षविज्ञानम् । सुटः तिथोः तु अपकर्षः विज्ञायेत । कृषीष्ट कृषीष्ठाः । अनादेः च सुड्वचनम् । अनादेः च सुट् वक्तव्यः । कृषीयास्ताम् कृषीयास्थाम् । तकारथकारादेः लिङः इति सुट् न प्राप्नोति । न वा तिथोः प्रधानभावात् तद्विशेषणम् लिङ्ग्रहणम् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । तिथोः प्रधानभावात् । तिथौ एव तत्र प्रधानम् । तद्विशेषणम् लिङ्ग्रहणम् । न एवम् विज्ञायते । तकारथकारयोः लिङः इति । कथम् तर्हि । तकारथकारयोः सुट् भवति तौ चेत् लिङः इति ।

KA II,185.18-186.12 Ro III,410-411 yāsuḍādeḥ sīyuṭpratiṣedhaḥ . yāsuḍādeḥ sīyuṭaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . cinuyuḥ sunuyuḥ . liṅaḥ sīyuṭ iti sīyuṭ prāpnoti . na vā vākyāpakarṣāt . na vā vaktavyaḥ . kim kāraṇam . vākyāpakarṣāt . vākyāpakarṣāt yāsuṭ sīyuṭam bādhiṣyate . suṭtithoḥ tu apakarṣavijñānam . suṭaḥ tithoḥ tu apakarṣaḥ vijñāyeta . kṛṣīṣṭa kṛṣīṣṭhāḥ . anādeḥ ca suḍvacanam . anādeḥ ca suṭ vaktavyaḥ . kṛṣīyāstām kṛṣīyāsthām . takārathakārādeḥ liṅaḥ iti suṭ na prāpnoti . na vā tithoḥ pradhānabhāvāt tadviśeṣaṇam liṅgrahaṇam . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . tithoḥ pradhānabhāvāt . tithau eva tatra pradhānam . tadviśeṣaṇam liṅgrahaṇam . na evam vijñāyate . takārathakārayoḥ liṅaḥ iti . katham tarhi . takārathakārayoḥ suṭ bhavati tau cet liṅaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१८६।१४-२३ रो इइइ,४११-४१२ किमर्थम् यासुटः ङित्त्वम् उच्यते । यासुटः ङिद्वचनम् पिदर्थम् । पिति वचनानि प्रयोजयन्ति । अथ किमर्थम् उदात्तवचनम् क्रियते । उदात्तवचनम् च । किम् । पिदर्थम् एव । आगमानुदात्तार्थम् वा । अथ वा एतत् ज्ञापयति आचार्यः आगमाः अनुदात्ताः भवन्ति इति । असति अन्यस्मिन् प्रयोजने ज्ञापकम् भवति । उक्तम् च एतत् यासुटः ङिद्वचनम् पिदर्थम् उदात्तवचनम् च इति । शक्यम् अनेन वक्तुम् यासुट् परस्मैपदेषु भवति अपित् च लिङ् भवति इति । सः अयम् एवम् लघीयसा न्यासेन सिद्धे सति यत् गरीयांसम् यत्नम् आरभते तत् ज्ञापयति आचार्यः आगमाः अनुदात्ताः भवन्ति ।

KA II,186.14-23 Ro III,411-412 kimartham yāsuṭaḥ ṅittvam ucyate . yāsuṭaḥ ṅidvacanam pidartham . piti vacanāni prayojayanti . atha kimartham udāttavacanam kriyate . udāttavacanam ca . kim . pidartham eva . āgamānudāttārtham vā . atha vā etat jñāpayati ācāryaḥ āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti iti . asati anyasmin prayojane jñāpakam bhavati . uktam ca etat yāsuṭaḥ ṅidvacanam pidartham udāttavacanam ca iti . śakyam anena vaktum yāsuṭ parasmaipadeṣu bhavati apit ca liṅ bhavati iti . saḥ ayam evam laghīyasā nyāsena siddhe sati yat garīyāṃsam yatnam ārabhate tat jñāpayati ācāryaḥ āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१८७।२-१८८।२ रो इइइ,४१२-४१४ किम् इदम् जुसि आकारग्रहणम् नियमार्थम् आहोस्वित् प्रापकम् । कथम् च नियमार्थम् स्यात् कथम् वा प्रापकम् । यदि सिज्ग्रहणम् अनुवर्तते ततः नियमार्थम् । अथ निवृत्तम् ततः प्रापकम् । कः च अत्र विशेषः । जुसि आकारग्रहणम् नियमार्थम् इति चेत् सिज्लुग्ग्रहणम् । जुसि आकारग्रहणम् नियमार्थम् इति चेत् सिज्लुग्ग्रहणम् कर्तव्यम् । आतः सिज्लुगन्तात् इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । अकार्षुः अहार्षुः । अस्तु तर्हि प्रापकम् । प्रापकम् इति चेत् प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः । प्रापकम् इति चेत् प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः वक्तव्यः । अभूवन् इति प्रत्ययलक्षणेन जुस्भावः प्राप्नोति । एवकारकरणम् च । एवकारकरणम् च कर्तव्यम् । लङः शाकटायनस्य एव इति । नियमाऋथः पुनः सति न अर्थः एवकारेण । ननु च प्रापके अपि सति सिद्धि विधिः आरभ्यमाणः अन्तरेण एवकारम् नियमार्थः भविष्यति । इष्टतः अवधारणार्थः तर्हि एवकारः कर्तव्यः । यथा एवम् विज्ञायेत लङः शाकटायनस्य एव । मा एवम् विज्ञायि लङः एव शाकटायनस्य इति । किम् च स्यात् । लुङः शाकटायनस्य न स्यात् । अदुः अपुः अधुः अस्थुः । लङ्ग्रहणम् च । लङ्ग्रहणम् च कर्तव्यम् । लङः शाकटायनस्य एव इति । नियमार्थे पुनः सति न अर्थः लङ्ग्रहणेन । आतः ङितः इति वर्तते । न च अन्यः आकारात् अनन्तरः ङित् अस्ति अन्यत् अतः लङः । अस्तु तर्हि नियमार्थः । ननु च उक्तम् जुसि आकारग्रहणम् नियमार्थम् इति चेत् सिज्लुग्ग्रहणम् इति । न एषः दोषः । तुल्यजातीयस्य नियमः । कः च तुल्यजातीयः । यः द्वाभ्याम् अनन्तरः आतः च सिचः च । अथ तत् एवकारकरणम् न एव कर्तव्यम् । कर्तव्यम् च । किम् प्रयोजनम् । उत्तरार्थम् । लिट् च लिङ् आशिषि आर्धधातुकम् एव यथा स्यात् । इतरथा हि वचनात् आर्धधातुकसञ्ज्ञा स्यात् तिङ्ग्रहणेन च ग्रहणात् सार्वधातुकसञ्ज्ञा । अथ तत् लङ्ग्रहणम् न एव कर्तव्यम् । कर्तव्यम् च । किम् प्रयोजनम् । लङ् एव यः लङ् तत्र यथा स्यात् । लङ्वद्भावेन यः लङ् तत्र मा भूत् इति ।

KA II,187.2-188.2 Ro III,412-414 kim idam jusi ākāragrahaṇam niyamārtham āhosvit prāpakam . katham ca niyamārtham syāt katham vā prāpakam . yadi sijgrahaṇam anuvartate tataḥ niyamārtham . atha nivṛttam tataḥ prāpakam . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . jusi ākāragrahaṇam niyamārtham iti cet sijluggrahaṇam . jusi ākāragrahaṇam niyamārtham iti cet sijluggrahaṇam kartavyam . ātaḥ sijlugantāt iti vaktavyam . iha mā bhūt . akārṣuḥ ahārṣuḥ . astu tarhi prāpakam . prāpakam iti cet pratyayalakṣaṇapratiṣedhaḥ . prāpakam iti cet pratyayalakṣaṇapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . abhūvan iti pratyayalakṣaṇena jusbhāvaḥ prāpnoti . evakārakaraṇam ca . evakārakaraṇam ca kartavyam . laṅaḥ śākaṭāyanasya eva iti . niyamāṛthaḥ punaḥ sati na arthaḥ evakāreṇa . nanu ca prāpake api sati siddhi vidhiḥ ārabhyamāṇaḥ antareṇa evakāram niyamārthaḥ bhaviṣyati . iṣṭataḥ avadhāraṇārthaḥ tarhi evakāraḥ kartavyaḥ . yathā evam vijñāyeta laṅaḥ śākaṭāyanasya eva . mā evam vijñāyi laṅaḥ eva śākaṭāyanasya iti . kim ca syāt . luṅaḥ śākaṭāyanasya na syāt . aduḥ apuḥ adhuḥ asthuḥ . laṅgrahaṇam ca . laṅgrahaṇam ca kartavyam . laṅaḥ śākaṭāyanasya eva iti . niyamārthe punaḥ sati na arthaḥ laṅgrahaṇena . ātaḥ ṅitaḥ iti vartate . na ca anyaḥ ākārāt anantaraḥ ṅit asti anyat ataḥ laṅaḥ . astu tarhi niyamārthaḥ . nanu ca uktam jusi ākāragrahaṇam niyamārtham iti cet sijluggrahaṇam iti . na eṣaḥ doṣaḥ . tulyajātīyasya niyamaḥ . kaḥ ca tulyajātīyaḥ . yaḥ dvābhyām anantaraḥ ātaḥ ca sicaḥ ca . atha tat evakārakaraṇam na eva kartavyam . kartavyam ca . kim prayojanam . uttarārtham . liṭ ca liṅ āśiṣi ārdhadhātukam eva yathā syāt . itarathā hi vacanāt ārdhadhātukasañjñā syāt tiṅgrahaṇena ca grahaṇāt sārvadhātukasañjñā . atha tat laṅgrahaṇam na eva kartavyam . kartavyam ca . kim prayojanam . laṅ eva yaḥ laṅ tatra yathā syāt . laṅvadbhāvena yaḥ laṅ tatra mā bhūt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,१८८।४-१५ रो इइइ,४१४-४१५ आर्धधातुकसञ्ज्ञायाम् धातुग्रहणम् । आर्धधातुकसञ्ज्ञायाम् धातुग्रहणम् कर्तव्यम् । धातोः परस्य आर्धधातुकसञ्ज्ञा यथा स्यात् । इह मा भूत् । वृक्षत्वम् वृक्षता इति । क्रियमाणे च अपि धातुग्रहणे स्वादिप्रतिषेधः । स्वादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । इह मा भूत् । लूभ्याम् लूभिः इति । अनुक्रान्तापेक्षम् शेषग्रहणम् ।एवम् अपि अग्निकाम्प्यति वायुकाम्यति इति प्राप्नोति । तस्मात् धातुग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । आ तृतीयाध्यायपरिसमाप्तेः धात्वधिकारः प्रकृतः अनुवर्तते । क्व प्रकृतः । धातोः एकाचः हलादेः इति । एवम् अपि श्रीकाम्यति भूकाम्यति इति प्राप्नोति । तद्विधानात् सिद्धम् । विहितविशेषणम् धातुग्रहणम् । धातोः यः विहितः इति । धातोः एषः विहितः । सङ्कीर्त्य धातोः इति एवम् यः विहितः इति।

KA II,188.4-15 Ro III,414-415 ārdhadhātukasañjñāyām dhātugrahaṇam . ārdhadhātukasañjñāyām dhātugrahaṇam kartavyam . dhātoḥ parasya ārdhadhātukasañjñā yathā syāt . iha mā bhūt . vṛkṣatvam vṛkṣatā iti . kriyamāṇe ca api dhātugrahaṇe svādipratiṣedhaḥ . svādīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . iha mā bhūt . lūbhyām lūbhiḥ iti . anukrāntāpekṣam śeṣagrahaṇam .evam api agnikāmpyati vāyukāmyati iti prāpnoti . tasmāt dhātugrahaṇam kartavyam . na kartavyam . ā tṛtīyādhyāyaparisamāpteḥ dhātvadhikāraḥ prakṛtaḥ anuvartate . kva prakṛtaḥ . dhātoḥ ekācaḥ halādeḥ iti . evam api śrīkāmyati bhūkāmyati iti prāpnoti . tadvidhānāt siddham . vihitaviśeṣaṇam dhātugrahaṇam . dhātoḥ yaḥ vihitaḥ iti . dhātoḥ eṣaḥ vihitaḥ . saṅkīrtya dhātoḥ iti evam yaḥ vihitaḥ iti.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.