क्अ इइ,१७७।७-१७९।७ रो इइइ,३८८-३९३ किमर्थम् इदम् उच्यते । कर्तरि कृद्वचनम् अनादेशे स्वाऋथविज्ञानात् । कर्तरि कृतः भवन्ति इति उच्यते अनादेशे स्वाऋथविज्ञानात् । अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति । तत् यथा । गुप्तिज्किद्भ्यः सन् यावादिभ्यः कन् इति । एवम् इमे अपि प्रत्ययाः स्वार्थे स्युः । स्वार्थे मा भूवन् कर्तरि यथा स्युः इति एवमर्थम् इदम् उच्यते । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । यम् इच्छति स्वार्थे आह तम् । भावे घञ् भवति इति । कर्मणि तर्हि मा भूवन् इति । कर्मणि अपि यम् इच्छति आह तम् । धः कर्मणि ष्ट्रन् इति । करणाधिकरणयोः तर्हि मा भूवन् इति । करणाधिकरणयोः अपि यम् इच्छति आह तम् । ल्युट् करणाधिकरणयोः भवति इति । सम्प्रदानापादानयोः तर्हि मा भूवन् इति । सम्प्रदानापादानयोः अपि यम् इच्छति आह तम् । दाशगोघ्नौ सम्प्रदाने भीमादयः अपादाने इति । यः इदानीम् अन्यः प्रत्ययः शेषः सः अन्तरेण वचनम् कर्तरि एव भविष्यति । तत् एव तर्हि प्रयोजनम् स्वार्थे मा भूवन् इति । ननु च उक्तम् यम् इच्छति स्वार्थे आह तम् । भावे घञ् भवति इति । अन्यः सः भावः बाह्यः प्रकृत्यर्थात् । अनेन इदानीम् आभ्यन्तरे भावे स्युः । तत्र मा भूवन् इति कर्तृग्रहणम् । कः पुनः अनयोः भावयोः विशेषः । उक्तः भावभेदः भाष्ये । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । तत्र ख्युनादिप्रतिषेधः नानावाक्यत्वात् । तत्र ख्युनादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । ख्युनादयः कर्तरि मा भूवन् इति । ननु च करणे खुनादयः विधीयन्ते । ते कर्तरि न भविष्यन्ति । तेन च करणे स्युः अनेन च कर्तरि । ननु च अपवादत्वात् ख्युनादय्ः बाधकाः स्युः । न स्युः । किम् कारणम् । नानावाक्यत्वात् । नानावाक्यम् तत् च इदम् च । समानवाक्ये अपवादैः उत्सर्गाह्ः बाध्यन्ते । नानावाक्यत्वात् बाधनम् न प्राप्नोति । तद्वत् च कृत्येषु एवकारकरणम् । एवम् च कृत्वा कृत्येषु एवकारः क्रियते । तयोः एव कृत्यक्तखलर्थाः इति भावे च अकर्मकेभ्यः इति । किम् प्रयोजनम् । तत् च भव्याद्यर्थम् । भव्यादिषु समावेशः सिद्धः भवति । गेयः माणवकः साम्नाम् । गेयानि माणवकेन सामानि इति । ऋषिदेवतयोः तु कृद्भिः समावेशवचनम् ज्ञापकम् असमावेशस्य । यत् अयम् कर्तरि च ऋषिदेवतयोः इति सिद्धे सति समावेशे समावेशार्थम् चकारम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न भवति समावेशः इति । किमर्थम् तर्हि कृत्येषु एवकारः क्रियते । एवकारकरणम् च चार्थे । एवकारकरणम् च चार्थे द्रष्टव्यम् । तयोः भावकर्मणोः कृत्या भवन्ति भव्यादीनाम् कर्तरि च इति । किम् प्रयोजनम् । तत् च भव्याद्यर्थम् । भव्यादिषु समावेशः सिद्धः भवति । गेयः माणवकः साम्नाम् । गेयानि माणवकेन सामानि इति । यत् तावत् उच्यते ऋषिदेवतयोः तु कृद्भिः समावेशवचनम् ज्ञापकम् असमावेशस्य इति । न एतत् ज्ञापकसाध्यम् अपवादैः उत्सर्गाः अपवादैः बाध्यन्ते इति । एषः एव न्यायः यत् उत अपवादैः उत्सर्गाः बाध्येरन् । ननु च उक्तम् नानावाक्यत्वात् बाधनम् न प्राप्नोति इति । न विदेशस्थम् इति कृत्वा नानावाक्यम् भवति । विदेशस्थम् अपि सत् एकवाक्यम् भवति । तत् यथा द्वितीये अध्याये लुक् उच्यते । तस्य चतुर्थषष्ठयोः अलुक् उच्यते अपवादः । यत् अपि उच्यते एवकारकरणम् च चार्थे इति । कथम् पुनः अन्यः नाम अन्यस्य अर्थे वर्तते । कथम् एवकारः चार्थे वर्तते । सः एषः एवकारः स्वार्थे वर्तते । किम् प्रयोजनम् । ज्ञापकार्थम् । एतत् ज्ञापयति अचार्यः इतः उत्तरम् समावेशः भवति इति । किम् एतस्य ज्ञपने प्रयोजनम् । तत् च भव्याद्यर्थम् । भव्यादिषु समावेशः सिद्धः भवति । गेयः माणवकः साम्नाम् । गेयानि माणवकेन सामानि इति । यदि एतत् ज्ञप्यते इह अपि समावेशः प्राप्नोति दाशगोघ्नौ सम्प्रदाने भीमादयः अपादाने इति । अत्र अपि सिद्धम् भवति । यत् अयम् आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च इति सिद्धे समावेशे समावेशम् शास्ति तत् ज्ञपयति आचार्यः प्राक् अमुतः समावेशः भवति इति ।
KA II,177.7-179.7 Ro III,388-393 kimartham idam ucyate . kartari kṛdvacanam anādeśe svāṛthavijñānāt . kartari kṛtaḥ bhavanti iti ucyate anādeśe svāṛthavijñānāt . anirdiṣṭārthāḥ pratyayāḥ svārthe bhavanti . tat yathā . guptijkidbhyaḥ san yāvādibhyaḥ kan iti . evam ime api pratyayāḥ svārthe syuḥ . svārthe mā bhūvan kartari yathā syuḥ iti evamartham idam ucyate . na etat asti prayojanam . yam icchati svārthe āha tam . bhāve ghañ bhavati iti . karmaṇi tarhi mā bhūvan iti . karmaṇi api yam icchati āha tam . dhaḥ karmaṇi ṣṭran iti . karaṇādhikaraṇayoḥ tarhi mā bhūvan iti . karaṇādhikaraṇayoḥ api yam icchati āha tam . lyuṭ karaṇādhikaraṇayoḥ bhavati iti . sampradānāpādānayoḥ tarhi mā bhūvan iti . sampradānāpādānayoḥ api yam icchati āha tam . dāśagoghnau sampradāne bhīmādayaḥ apādāne iti . yaḥ idānīm anyaḥ pratyayaḥ śeṣaḥ saḥ antareṇa vacanam kartari eva bhaviṣyati . tat eva tarhi prayojanam svārthe mā bhūvan iti . nanu ca uktam yam icchati svārthe āha tam . bhāve ghañ bhavati iti . anyaḥ saḥ bhāvaḥ bāhyaḥ prakṛtyarthāt . anena idānīm ābhyantare bhāve syuḥ . tatra mā bhūvan iti kartṛgrahaṇam . kaḥ punaḥ anayoḥ bhāvayoḥ viśeṣaḥ . uktaḥ bhāvabhedaḥ bhāṣye . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . tatra khyunādipratiṣedhaḥ nānāvākyatvāt . tatra khyunādīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . khyunādayaḥ kartari mā bhūvan iti . nanu ca karaṇe khunādayaḥ vidhīyante . te kartari na bhaviṣyanti . tena ca karaṇe syuḥ anena ca kartari . nanu ca apavādatvāt khyunādayḥ bādhakāḥ syuḥ . na syuḥ . kim kāraṇam . nānāvākyatvāt . nānāvākyam tat ca idam ca . samānavākye apavādaiḥ utsargāhḥ bādhyante . nānāvākyatvāt bādhanam na prāpnoti . tadvat ca kṛtyeṣu evakārakaraṇam . evam ca kṛtvā kṛtyeṣu evakāraḥ kriyate . tayoḥ eva kṛtyaktakhalarthāḥ iti bhāve ca akarmakebhyaḥ iti . kim prayojanam . tat ca bhavyādyartham . bhavyādiṣu samāveśaḥ siddhaḥ bhavati . geyaḥ māṇavakaḥ sāmnām . geyāni māṇavakena sāmāni iti . ṛṣidevatayoḥ tu kṛdbhiḥ samāveśavacanam jñāpakam asamāveśasya . yat ayam kartari ca ṛṣidevatayoḥ iti siddhe sati samāveśe samāveśārtham cakāram śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na bhavati samāveśaḥ iti . kimartham tarhi kṛtyeṣu evakāraḥ kriyate . evakārakaraṇam ca cārthe . evakārakaraṇam ca cārthe draṣṭavyam . tayoḥ bhāvakarmaṇoḥ kṛtyā bhavanti bhavyādīnām kartari ca iti . kim prayojanam . tat ca bhavyādyartham . bhavyādiṣu samāveśaḥ siddhaḥ bhavati . geyaḥ māṇavakaḥ sāmnām . geyāni māṇavakena sāmāni iti . yat tāvat ucyate ṛṣidevatayoḥ tu kṛdbhiḥ samāveśavacanam jñāpakam asamāveśasya iti . na etat jñāpakasādhyam apavādaiḥ utsargāḥ apavādaiḥ bādhyante iti . eṣaḥ eva nyāyaḥ yat uta apavādaiḥ utsargāḥ bādhyeran . nanu ca uktam nānāvākyatvāt bādhanam na prāpnoti iti . na videśastham iti kṛtvā nānāvākyam bhavati . videśastham api sat ekavākyam bhavati . tat yathā dvitīye adhyāye luk ucyate . tasya caturthaṣaṣṭhayoḥ aluk ucyate apavādaḥ . yat api ucyate evakārakaraṇam ca cārthe iti . katham punaḥ anyaḥ nāma anyasya arthe vartate . katham evakāraḥ cārthe vartate . saḥ eṣaḥ evakāraḥ svārthe vartate . kim prayojanam . jñāpakārtham . etat jñāpayati acāryaḥ itaḥ uttaram samāveśaḥ bhavati iti . kim etasya jñapane prayojanam . tat ca bhavyādyartham . bhavyādiṣu samāveśaḥ siddhaḥ bhavati . geyaḥ māṇavakaḥ sāmnām . geyāni māṇavakena sāmāni iti . yadi etat jñapyate iha api samāveśaḥ prāpnoti dāśagoghnau sampradāne bhīmādayaḥ apādāne iti . atra api siddham bhavati . yat ayam ādikarmaṇi ktaḥ kartari ca iti siddhe samāveśe samāveśam śāsti tat jñapayati ācāryaḥ prāk amutaḥ samāveśaḥ bhavati iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.