क्अ इइ,१७९।२७-१८१।७ रो इइइ,३९६-४०० किमर्थम् इदम् उच्यते । लः एषु साधनेषु यथा स्यात् कर्तरि च कर्मणि च भावे च अकर्मकेभ्यः इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । भावकर्मणोः आत्मनेपदम् विधीयते शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् । एतावान् च लः यत् उत परस्मैपदम् आत्मनेपदम् च । सः च अयम् एवम् विहितः । अतः उत्तरम् पठति । लग्रहणम् सकर्मकनिवृत्त्यर्थम् । लग्रहणम् क्रियते सकर्मकनिवृत्त्यर्थम् । सकर्मकाणाम् भावे लः मा भूते इति । यदि पुनः तत्र एव अकर्मकग्रहणम् क्रियेत । तत्र अकर्मकग्रहणम् कर्तव्यम् । ननु च इह अपि क्रियते भावे च अकर्मकेभ्यः इति । परार्थम् एतत् भविष्यति । तयोः एव कृत्यक्तखलर्थाः भावे च अकर्मकेभ्यः । यावत् इह लग्रहणम् तावत् तत्र अकर्मकग्रहणम् । इह वा लग्रहणम् क्रियेत तत्र वा अकर्मकग्रहणम् । कः नु अत्र विशेषः । अयम् अस्ति विशेषः । इह लग्रहणे क्रियमाणे आनः कर्तरि सिद्धः भवति । तत्र पुनः अकर्मकग्रहणे क्रियमाणे आनः कर्तरि न प्राप्नोति । तत्र अपि अकर्मकग्रहणे क्रियमाणे आनः कर्तरि सिद्धः भवति । कथम् । भावकर्मणोः इति अतः अन्यत् यत् आत्मनेपदानुक्रमणम् सर्वम् तत् कर्त्रर्थम् । विप्रतिषेधात् वा आनः कर्तरि । विप्रतिषेधात् वा आनः कर्तरि भविष्यति । तत्र भावकर्मणोः इति एतत् अस्तु कर्तरि कृत् इति । कर्तरि कृत् इति एतत् भविष्यति विप्रतिषेधेन । सर्वप्रसङ्गः तु । सर्वेभ्यः तु धातुभ्यः आनः कर्तरि प्राप्नोति । परस्मैपदिभ्यः अपि । न एषः दोषः । अनुदात्तङितः इति एषः योगः नियमार्थः भविष्यति । यदि एषः योगः नियमार्थः विधिः न प्रकल्पते । आस्ते शेते इति । अथ विध्यर्थः आनस्य नियमः न प्राप्नोति । आसीनः शयानः । तथा नेः विशः इति एवमादि अनुक्रमणम् यदि नियमाऋथः विधिः न प्रकल्पते । अथ विध्यर्थः आनस्य नियमः न प्राप्नोति । अस्तु तर्हि नियमार्थम् । ननु च उक्तम् विधिः न प्रकल्पते इति । विधिः च प्रकॢप्तः । कथम् । भावकर्मणोः इति अत्र अनुदात्तङितः इति एतत् अनुवर्तिष्यते । यदि अनुवर्तते एवम् अपि अनुदात्तङितः एव भावकर्मणोः आत्मनेपदम् प्राप्नोति । एवम् तर्हि योगविभागः करिष्यते । अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् भवति । ततः भावकर्मणोः । ततः कर्तरि । कर्तरि च आत्मनेपदम् भवति अनुदात्तङितः इति एव । भावकर्मणोः इति निवृत्तम् । ततः कर्मव्यतिहारे । कर्तरि इति एव अनुवर्तते । अनुदात्तङितः इति अपि निवृत्तम् । यत् अपि उच्यते नेः विशः इति एवमादि अनुक्रमणम् यदि नियमार्थम् विधिः न प्रकल्पते । अथ विध्यर्थः आनस्य नियमः न प्राप्नोति इति । अस्तु विध्यर्थम् । ननु च उक्तम् आनस्य नियमः न प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । यथा एव अत्र अप्राप्ताः तङः भवन्ति एवम् आनः अपि भविष्यति । सर्वत्र अप्रसङ्गः तु । सर्वेषु तु साधनेषु आनः न प्राप्नोति । विप्रतिषेधात् वा आनः कर्तरि इति भावकर्मणोः न स्यात् । कर्तरि एव स्यात् । इह पुनः लग्रहणे क्रियमाणे कर्तरि कृत् इति एतत् अस्तु लः कर्मणि च भावे च अकर्मकेभ्यः इति लः कर्मणि च भावे च अकर्मकेभ्यः इति एतत् भविष्यत् विप्रतिषेधेन । सर्वप्रसङ्गः तु । लादेशः सर्वेषु साधनेषु प्राप्नोति । शतृक्वसूच भावकर्मणोः अपि प्राप्नुतः । न एषः दोषः । शेषात् परस्मैपदम् कर्तरि इति एवम् तौ कर्तारम् ह्रियेते ।
KA II,179.27-181.7 Ro III,396-400 kimartham idam ucyate . laḥ eṣu sādhaneṣu yathā syāt kartari ca karmaṇi ca bhāve ca akarmakebhyaḥ iti . na etat asti prayojanam . bhāvakarmaṇoḥ ātmanepadam vidhīyate śeṣāt kartari parasmaipadam . etāvān ca laḥ yat uta parasmaipadam ātmanepadam ca . saḥ ca ayam evam vihitaḥ . ataḥ uttaram paṭhati . lagrahaṇam sakarmakanivṛttyartham . lagrahaṇam kriyate sakarmakanivṛttyartham . sakarmakāṇām bhāve laḥ mā bhūte iti . yadi punaḥ tatra eva akarmakagrahaṇam kriyeta . tatra akarmakagrahaṇam kartavyam . nanu ca iha api kriyate bhāve ca akarmakebhyaḥ iti . parārtham etat bhaviṣyati . tayoḥ eva kṛtyaktakhalarthāḥ bhāve ca akarmakebhyaḥ . yāvat iha lagrahaṇam tāvat tatra akarmakagrahaṇam . iha vā lagrahaṇam kriyeta tatra vā akarmakagrahaṇam . kaḥ nu atra viśeṣaḥ . ayam asti viśeṣaḥ . iha lagrahaṇe kriyamāṇe ānaḥ kartari siddhaḥ bhavati . tatra punaḥ akarmakagrahaṇe kriyamāṇe ānaḥ kartari na prāpnoti . tatra api akarmakagrahaṇe kriyamāṇe ānaḥ kartari siddhaḥ bhavati . katham . bhāvakarmaṇoḥ iti ataḥ anyat yat ātmanepadānukramaṇam sarvam tat kartrartham . vipratiṣedhāt vā ānaḥ kartari . vipratiṣedhāt vā ānaḥ kartari bhaviṣyati . tatra bhāvakarmaṇoḥ iti etat astu kartari kṛt iti . kartari kṛt iti etat bhaviṣyati vipratiṣedhena . sarvaprasaṅgaḥ tu . sarvebhyaḥ tu dhātubhyaḥ ānaḥ kartari prāpnoti . parasmaipadibhyaḥ api . na eṣaḥ doṣaḥ . anudāttaṅitaḥ iti eṣaḥ yogaḥ niyamārthaḥ bhaviṣyati . yadi eṣaḥ yogaḥ niyamārthaḥ vidhiḥ na prakalpate . āste śete iti . atha vidhyarthaḥ ānasya niyamaḥ na prāpnoti . āsīnaḥ śayānaḥ . tathā neḥ viśaḥ iti evamādi anukramaṇam yadi niyamāṛthaḥ vidhiḥ na prakalpate . atha vidhyarthaḥ ānasya niyamaḥ na prāpnoti . astu tarhi niyamārtham . nanu ca uktam vidhiḥ na prakalpate iti . vidhiḥ ca prakḷptaḥ . katham . bhāvakarmaṇoḥ iti atra anudāttaṅitaḥ iti etat anuvartiṣyate . yadi anuvartate evam api anudāttaṅitaḥ eva bhāvakarmaṇoḥ ātmanepadam prāpnoti . evam tarhi yogavibhāgaḥ kariṣyate . anudāttaṅitaḥ ātmanepadam bhavati . tataḥ bhāvakarmaṇoḥ . tataḥ kartari . kartari ca ātmanepadam bhavati anudāttaṅitaḥ iti eva . bhāvakarmaṇoḥ iti nivṛttam . tataḥ karmavyatihāre . kartari iti eva anuvartate . anudāttaṅitaḥ iti api nivṛttam . yat api ucyate neḥ viśaḥ iti evamādi anukramaṇam yadi niyamārtham vidhiḥ na prakalpate . atha vidhyarthaḥ ānasya niyamaḥ na prāpnoti iti . astu vidhyartham . nanu ca uktam ānasya niyamaḥ na prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . yathā eva atra aprāptāḥ taṅaḥ bhavanti evam ānaḥ api bhaviṣyati . sarvatra aprasaṅgaḥ tu . sarveṣu tu sādhaneṣu ānaḥ na prāpnoti . vipratiṣedhāt vā ānaḥ kartari iti bhāvakarmaṇoḥ na syāt . kartari eva syāt . iha punaḥ lagrahaṇe kriyamāṇe kartari kṛt iti etat astu laḥ karmaṇi ca bhāve ca akarmakebhyaḥ iti laḥ karmaṇi ca bhāve ca akarmakebhyaḥ iti etat bhaviṣyat vipratiṣedhena . sarvaprasaṅgaḥ tu . lādeśaḥ sarveṣu sādhaneṣu prāpnoti . śatṛkvasūca bhāvakarmaṇoḥ api prāpnutaḥ . na eṣaḥ doṣaḥ . śeṣāt parasmaipadam kartari iti evam tau kartāram hriyete .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.