क्अ इइ,१९१।१२-१९५।२३ रो इइइ,४२८-४३८ अथ ङ्याब्ग्रहणम् किमर्थम् न प्रातिपदिकात् इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । अप्रत्ययः इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञायाः प्रतिषेधः प्राप्नोति । यदि एषः ङ्याब्ग्रहणे हेतुः त्यूग्रहणम् अपि कर्तव्यम् । तौ अपि हि प्रत्ययौ । तिग्रहणे तावत् वार्त्तम् । तद्धितः प्रातिपदिकम् इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति । ऊग्रहणे च अपि वार्त्तम् । उवर्णान्तात् ऊङ् विधीयते । तत्र एकादेशः । एकादेशे कृते अन्तादिवद्भावात् प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति । यदि एषः ऊङः अग्रहणे हेतुः आब्ग्रहणम् अपि न कर्तव्यम् । आप् अपि हि अकारान्तात् विधीयते । तत्र एकादेशः । एकादेशे कृते अन्तादिवद्भावात् प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति । यः तर्हि अनकारान्तात् । क्रुञ्चा उष्णिहा देवविशा इति । अत्र अपि अकारान्तात् वृत्तिः लक्ष्यते । क्रुञ्चान् आलभेत । उष्णिहककुभौ । देवविशम् च मनुष्यविशम् च इति । इह तावत् उष्णिहककुभौ इति । आपः एव एतत् औत्तरपदिकम् ह्रस्वत्वम् । इह खलु अपि देवविशम् च मनुष्यविशम् च इति । न अस्ति विशेषः अकारान्तात् उत्पत्तौ सत्याम् व्यञ्जनान्तात् वा इति । यत् तावत् उच्यते इह तावत् उष्णिहककुभौ इति । आपः एव एतत् औत्तरपदिकम् ह्रस्वत्वम् इति । सञ्ज्ञाच्छन्दसोः इति एवम् तत् । न च एषा सञ्ज्ञा न अपि इदम् छन्दः । यत् अपि उच्यते इह खलु अपि देवविशम् च मनुष्यविशम् च इति । न अस्ति विशेषः अकारान्तात् उत्पत्तौ सत्याम् व्यञ्जनान्तात् वा इति । स्वरे विशेषः । यदि अत्र व्यञ्जनान्तात् उत्पत्तिः स्यात् देवविशम् इति एवम् स्वरः प्रसज्येत । देवविशम् इति च इष्यते । तस्मात् कः एषः एवम्विषयः । इदम् तर्हि पादः अन्यतरस्याम् टाप् ऋचि इति । ऋचि इति उच्यते । तत्र छान्दसत्वात् भविष्यति । ऋचि इति न इदम् छन्दः विवक्षितम् काठकम् कापालकम् अमुदकम् पैप्पलादकम् वा । किम् तर्हि । प्रत्ययार्थविशेषणम् एतत् । ऋक् चेत् प्रत्ययार्थः भवति इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् पदशब्दः पादशब्दसमानार्थः अकारान्तः छन्दसि दृश्यते । तस्याः सप्ताक्षरम् एकम् पदम् एअकः पादः इति अर्थः । तस्मात् उत्पत्तिः भविष्यति । इदम् तर्हि डाप् उभाभ्याम् अन्यतरस्याम् इति । बहुराजा बहुराजे बहुराजाः । ङ्याब्ग्रहणम् अनर्थकम् प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणात् । ङ्याब्ग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणात् । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणम् भवति इति एषा परिभाषा कर्तव्या । कः पुनः विशेषः एषा वा परिभाषा क्रियते आब्ग्रहणम् वा । अवश्यम् एषा परिभाषा कर्तव्या । बहूनि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । कानि । प्रयोजनम् सर्वनामस्वरसमासतद्धितविधिलुगलुगर्थम् । सर्वनामविधिः प्रयोजनम् । सर्वनाम्नः सुट् इह एव स्यात् तेषाम् येषाम् । तासाम् यासाम् इति अत्र न स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अवर्णान्तात् टाप् विधीयते । तत्र एकादेशः । एकादेशे कृते अन्तादिवद्भावात् सुट् भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । सर्वनाम्नः तृतीया च इह एव स्यात् भवता हेतुना भवतः हेतोः इति । भवत्या हेतुना भवत्याः हेतोः इति अत्र न स्यात् । सर्वनाम । स्वर । कुशूलकूपकुम्भशालम् बिले इह एव स्यात् कुशूलबिलम् । कुशूलीबिलम् इति अत्र न स्यात् । स्वर । समास । द्वितीया श्रितादिभिः सह समस्यते इह एव स्यात् कष्टम् श्रितः कष्टश्रितः । कष्टम् श्रिता कष्टश्रिता इति अत्र न स्यात् । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । श्रितशब्दः अकारान्तः । तत्र एकादेशः । एकादेशे कृते अन्तादिवद्भावात् भविष्यति । इदम् तर्हि । पूर्वसदृश इति इह एव स्यात् पित्रा सदृशः पितृसदृशः । पित्रा सदृशी पितृसदृशी इति अत्र न स्यात् । समासः । तद्धितविधि । अचित्तहिअस्तिधेनोः ठक् इह एव स्यात् हस्तिनाम् समूहः हास्तिकम् । हस्तिनीनाम् समूहः हास्तिकम् इति
KA II,191.12-195.23 Ro III,428-438 atha ṅyābgrahaṇam kimartham na prātipadikāt iti eva siddham . na sidhyati . apratyayaḥ iti prātipadikasañjñāyāḥ pratiṣedhaḥ prāpnoti . yadi eṣaḥ ṅyābgrahaṇe hetuḥ tyūgrahaṇam api kartavyam . tau api hi pratyayau . tigrahaṇe tāvat vārttam . taddhitaḥ prātipadikam iti prātipadikasañjñā bhaviṣyati . ūgrahaṇe ca api vārttam . uvarṇāntāt ūṅ vidhīyate . tatra ekādeśaḥ . ekādeśe kṛte antādivadbhāvāt prātipadikasañjñā bhaviṣyati . yadi eṣaḥ ūṅaḥ agrahaṇe hetuḥ ābgrahaṇam api na kartavyam . āp api hi akārāntāt vidhīyate . tatra ekādeśaḥ . ekādeśe kṛte antādivadbhāvāt prātipadikasañjñā bhaviṣyati . yaḥ tarhi anakārāntāt . kruñcā uṣṇihā devaviśā iti . atra api akārāntāt vṛttiḥ lakṣyate . kruñcān ālabheta . uṣṇihakakubhau . devaviśam ca manuṣyaviśam ca iti . iha tāvat uṣṇihakakubhau iti . āpaḥ eva etat auttarapadikam hrasvatvam . iha khalu api devaviśam ca manuṣyaviśam ca iti . na asti viśeṣaḥ akārāntāt utpattau satyām vyañjanāntāt vā iti . yat tāvat ucyate iha tāvat uṣṇihakakubhau iti . āpaḥ eva etat auttarapadikam hrasvatvam iti . sañjñācchandasoḥ iti evam tat . na ca eṣā sañjñā na api idam chandaḥ . yat api ucyate iha khalu api devaviśam ca manuṣyaviśam ca iti . na asti viśeṣaḥ akārāntāt utpattau satyām vyañjanāntāt vā iti . svare viśeṣaḥ . yadi atra vyañjanāntāt utpattiḥ syāt devaviśam iti evam svaraḥ prasajyeta . devaviśam iti ca iṣyate . tasmāt kaḥ eṣaḥ evamviṣayaḥ . idam tarhi pādaḥ anyatarasyām ṭāp ṛci iti . ṛci iti ucyate . tatra chāndasatvāt bhaviṣyati . ṛci iti na idam chandaḥ vivakṣitam kāṭhakam kāpālakam amudakam paippalādakam vā . kim tarhi . pratyayārthaviśeṣaṇam etat . ṛk cet pratyayārthaḥ bhavati iti . etat api na asti prayojanam padaśabdaḥ pādaśabdasamānārthaḥ akārāntaḥ chandasi dṛśyate . tasyāḥ saptākṣaram ekam padam eakaḥ pādaḥ iti arthaḥ . tasmāt utpattiḥ bhaviṣyati . idam tarhi ḍāp ubhābhyām anyatarasyām iti . bahurājā bahurāje bahurājāḥ . ṅyābgrahaṇam anarthakam prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasya api grahaṇāt . ṅyābgrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasya api grahaṇāt . prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasya api grahaṇam bhavati iti eṣā paribhāṣā kartavyā . kaḥ punaḥ viśeṣaḥ eṣā vā paribhāṣā kriyate ābgrahaṇam vā . avaśyam eṣā paribhāṣā kartavyā . bahūni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni . kāni . prayojanam sarvanāmasvarasamāsataddhitavidhilugalugartham . sarvanāmavidhiḥ prayojanam . sarvanāmnaḥ suṭ iha eva syāt teṣām yeṣām . tāsām yāsām iti atra na syāt . na etat asti prayojanam . avarṇāntāt ṭāp vidhīyate . tatra ekādeśaḥ . ekādeśe kṛte antādivadbhāvāt suṭ bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . sarvanāmnaḥ tṛtīyā ca iha eva syāt bhavatā hetunā bhavataḥ hetoḥ iti . bhavatyā hetunā bhavatyāḥ hetoḥ iti atra na syāt . sarvanāma . svara . kuśūlakūpakumbhaśālam bile iha eva syāt kuśūlabilam . kuśūlībilam iti atra na syāt . svara . samāsa . dvitīyā śritādibhiḥ saha samasyate iha eva syāt kaṣṭam śritaḥ kaṣṭaśritaḥ . kaṣṭam śritā kaṣṭaśritā iti atra na syāt . etat api na asti prayojanam . śritaśabdaḥ akārāntaḥ . tatra ekādeśaḥ . ekādeśe kṛte antādivadbhāvāt bhaviṣyati . idam tarhi . pūrvasadṛśa iti iha eva syāt pitrā sadṛśaḥ pitṛsadṛśaḥ . pitrā sadṛśī pitṛsadṛśī iti atra na syāt . samāsaḥ . taddhitavidhi . acittahiastidhenoḥ ṭhak iha eva syāt hastinām samūhaḥ hāstikam . hastinīnām samūhaḥ hāstikam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.