क्अ इइ,२०५।७-२०७।४ रो इइइ,४७१-४७७ अनुपसर्जनात् इति किमर्थम् । बहुकुरुचरा मथुरा प्रियकुरुचरा मथुरा । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । कुरुचरशब्दात् प्रययः विधीयते । तत्र कः प्रसङ्गः यत् बहुकुरुचरशब्दात् स्यात् । न एव प्राप्नोति न अर्थः प्रतिषेधेन । तदन्तविधिना प्राप्नोति । अतः उत्तरम् पठति । अनुपसर्जनग्रहणम् अनर्थकम् प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधात् । अनुपसर्जनग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधात् । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिषिध्यते । ज्ञापकम् तु पूर्वत्र तदन्ताप्रतिषेधस्य । एवम् तर्हि ज्ञापयति आचार्यः पूर्वत्र तदन्ताप्रतिषेधः न भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । भवती अतिभवती महती अतिमहती इति अत्र तदन्तविधिः सिद्धः भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । उक्तम् एतत् वर्णः अपि उगित् प्रत्ययः अपि उगित् प्रातिपदिकम् अपि उगित् इति । इदम् तर्हि । बहुधीवरी बहुपीवरी इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । अत्र अपि उक्तम् रविधाने बहुव्रीहेः उपसङ्ख्यानम् प्रतिषिद्धत्वात् इति । इदम् तर्हि अतिधीवरी अतिपीवरी । पूर्वसूत्रनिर्देशः वा आपिशलम् अधीते इति । पूर्वसूत्रनिर्देशः वा पुनः अयम् द्रष्टव्यः । पूर्वसूत्रे अप्रधानस्य उपसर्जनम् इति सञ्ज्ञा क्रियते । यावत् ब्रूयात् प्रधानात् उत्पत्तव्यम् अप्रधानात् न इति तावत् अनुपसर्जनात् इति । किम् प्रयोजनम् । आपिशलम् अधीते इति । आपिशलम् अधीते ब्राह्मणी आपिशला ब्राह्मणी । अणन्तात् इति ईकारः मा भूत् इति । अथ अनुपसर्जनात् इति उच्यमाने कस्मात् एव अत्र न भवति । अणन्तम् हि एतत् अनुपसर्जनम् । न अनुपसर्जनग्रहणेन अणन्तम् विशेष्यते । अणन्तात् अनुपसर्जनात् इति । किम् तर्हि । अण् एव विशेष्यते । अण् यः अनुपसर्जनम् इति । जातिशब्देभ्यः तु अतिप्रसङ्गः । जातिशब्देभ्यः तु अतिप्रसङ्गः भवति । कुन्ती गान्धारी । सिद्धम् तु जातेः अनुपसर्जनत्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । अनुपसर्जनात् इति उच्यते । न च जातिः उपसर्जनम् । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । स्त्रियाम् इति वर्तते । तेन अणम् विशेषयिष्यामः । स्त्रियाम् यः अण् विहितः इति । एवम् अपि काशकृत्स्निना प्रोक्तम् मामांसा काशकृत्स्नीम् काशकृत्स्नीम् अधीते काशकृत्स्ना ब्राह्मणी अत्र प्राप्नोति । न एषः दोषः । अधेत्र्याम् अभिधेयायाम् अणः ईकारेण भवितव्यम् । यः च अत्र अधेत्र्याम् अभिधेयायाम् अण् उक्तः लुप्तः सः यः च श्रूयते उत्पन्नः तस्मात् ईकारः इति कृत्वा पुनः न भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् तदन्तविधिः यथा स्यात् । कुम्भकारी नगरकारी । अत्र हि प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः विहितः तदादेः ग्रहणम् भवति इति अवयवात् उत्पत्तिः प्राप्नोति । कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि ग्रहणम् भवति इति सङ्घातात् उत्पत्तिः भविष्यति । कृद्ग्रहणे इति उच्यते । न च एतत् कृद्ग्रहणम् । कृदकृद्ग्रहणम् एतत् । कृत् अपि अयम् अण् तद्धितः अपि । एवम् तर्हि ईकारान्तेन समासः भविष्यति । यदि एवम् लभ्येत कृतम् स्यात् तत् तु न लभ्यम् । किम् कारणम् । अत्र हि गतिकारकोपपदानाम् कृद्भिः सह समासः भवति इति समासः एव तावत् भवति । समासे कृते अवयवात् उत्पत्तिः प्राप्नोति । अवयवात् उत्पत्तौ कः सत्याम् दोषः । कौम्भकारेयः न सिध्यति । अव्ययवस्य वृद्धिस्वरौ स्याताम् । तस्मात् अनुपसर्जनाधिकारः । अनुपसर्जनाधिकारे जातेः ङीष्विधाने सुपर्ण्याः उपसङ्ख्यानम् । अनुपसर्जनाधिकारे जातेः ङीष्विधाने सुपर्ण्याः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । सुपर्णी । न वा समासस्य अनुपसर्जनत्वात् जातिवाचकत्वात् च शब्दस्य सामान्येन ङीष्विधानम् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । समासस्य अनुपसर्जनत्वात् । समासः अत्र अनुपसर्जनम् । सः च जातिवाचकः । समासस्य अनुपसर्जनत्वात् तस्य च जातिवाचकत्वात् च शब्दस्य सामान्येन ङीष् भविष्यति जातेः अस्त्रीविषयात् अयोपधात् इति । कथम् कृत्वा चोदितम् कथम् कृत्वा परिहारः । बहुव्रीहिः इति कृत्वा चोदितम् तत्पुरुषः इति कृत्वा परिहारः ।
KA II,205.7-207.4 Ro III,471-477 anupasarjanāt iti kimartham . bahukurucarā mathurā priyakurucarā mathurā . na etat asti prayojanam . kurucaraśabdāt prayayaḥ vidhīyate . tatra kaḥ prasaṅgaḥ yat bahukurucaraśabdāt syāt . na eva prāpnoti na arthaḥ pratiṣedhena . tadantavidhinā prāpnoti . ataḥ uttaram paṭhati . anupasarjanagrahaṇam anarthakam prātipadikena tadantavidhipratiṣedhāt . anupasarjanagrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . prātipadikena tadantavidhipratiṣedhāt . grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhiḥ pratiṣidhyate . jñāpakam tu pūrvatra tadantāpratiṣedhasya . evam tarhi jñāpayati ācāryaḥ pūrvatra tadantāpratiṣedhaḥ na bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . bhavatī atibhavatī mahatī atimahatī iti atra tadantavidhiḥ siddhaḥ bhavati . na etat asti prayojanam . uktam etat varṇaḥ api ugit pratyayaḥ api ugit prātipadikam api ugit iti . idam tarhi . bahudhīvarī bahupīvarī iti . etat api na asti prayojanam . atra api uktam ravidhāne bahuvrīheḥ upasaṅkhyānam pratiṣiddhatvāt iti . idam tarhi atidhīvarī atipīvarī . pūrvasūtranirdeśaḥ vā āpiśalam adhīte iti . pūrvasūtranirdeśaḥ vā punaḥ ayam draṣṭavyaḥ . pūrvasūtre apradhānasya upasarjanam iti sañjñā kriyate . yāvat brūyāt pradhānāt utpattavyam apradhānāt na iti tāvat anupasarjanāt iti . kim prayojanam . āpiśalam adhīte iti . āpiśalam adhīte brāhmaṇī āpiśalā brāhmaṇī . aṇantāt iti īkāraḥ mā bhūt iti . atha anupasarjanāt iti ucyamāne kasmāt eva atra na bhavati . aṇantam hi etat anupasarjanam . na anupasarjanagrahaṇena aṇantam viśeṣyate . aṇantāt anupasarjanāt iti . kim tarhi . aṇ eva viśeṣyate . aṇ yaḥ anupasarjanam iti . jātiśabdebhyaḥ tu atiprasaṅgaḥ . jātiśabdebhyaḥ tu atiprasaṅgaḥ bhavati . kuntī gāndhārī . siddham tu jāteḥ anupasarjanatvāt . siddham etat . katham . anupasarjanāt iti ucyate . na ca jātiḥ upasarjanam . etat api na asti prayojanam . striyām iti vartate . tena aṇam viśeṣayiṣyāmaḥ . striyām yaḥ aṇ vihitaḥ iti . evam api kāśakṛtsninā proktam māmāṃsā kāśakṛtsnīm kāśakṛtsnīm adhīte kāśakṛtsnā brāhmaṇī atra prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . adhetryām abhidheyāyām aṇaḥ īkāreṇa bhavitavyam . yaḥ ca atra adhetryām abhidheyāyām aṇ uktaḥ luptaḥ saḥ yaḥ ca śrūyate utpannaḥ tasmāt īkāraḥ iti kṛtvā punaḥ na bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam tadantavidhiḥ yathā syāt . kumbhakārī nagarakārī . atra hi pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ vihitaḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati iti avayavāt utpattiḥ prāpnoti . kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasya api grahaṇam bhavati iti saṅghātāt utpattiḥ bhaviṣyati . kṛdgrahaṇe iti ucyate . na ca etat kṛdgrahaṇam . kṛdakṛdgrahaṇam etat . kṛt api ayam aṇ taddhitaḥ api . evam tarhi īkārāntena samāsaḥ bhaviṣyati . yadi evam labhyeta kṛtam syāt tat tu na labhyam . kim kāraṇam . atra hi gatikārakopapadānām kṛdbhiḥ saha samāsaḥ bhavati iti samāsaḥ eva tāvat bhavati . samāse kṛte avayavāt utpattiḥ prāpnoti . avayavāt utpattau kaḥ satyām doṣaḥ . kaumbhakāreyaḥ na sidhyati . avyayavasya vṛddhisvarau syātām . tasmāt anupasarjanādhikāraḥ . anupasarjanādhikāre jāteḥ ṅīṣvidhāne suparṇyāḥ upasaṅkhyānam . anupasarjanādhikāre jāteḥ ṅīṣvidhāne suparṇyāḥ upasaṅkhyānam kartavyam . suparṇī . na vā samāsasya anupasarjanatvāt jātivācakatvāt ca śabdasya sāmānyena ṅīṣvidhānam . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . samāsasya anupasarjanatvāt . samāsaḥ atra anupasarjanam . saḥ ca jātivācakaḥ . samāsasya anupasarjanatvāt tasya ca jātivācakatvāt ca śabdasya sāmānyena ṅīṣ bhaviṣyati jāteḥ astrīviṣayāt ayopadhāt iti . katham kṛtvā coditam katham kṛtvā parihāraḥ . bahuvrīhiḥ iti kṛtvā coditam tatpuruṣaḥ iti kṛtvā parihāraḥ .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.