क्अ इइ,२२९।२-२२ रो इइइ,५२८-५३० इह कस्मात् न भवति । दाक्षी प्लाक्षी इति । अतिशायिकेन अयम् तमशब्देन निर्देशः क्रियते । सः च त्रिप्रभृतिषु वर्तते । त्रिप्रभृतीनाम् अभावात् । यदि एवम् प्रकर्षे चेत् तमम् कृत्वा दाक्ष्याः न उपोत्तमम् गुरु आम्विधिः केन ते न स्यात् प्रकर्षे यदि अयम् तमः । प्रकर्षे चेत् तमम् कृत्वा दाक्ष्याः न उपोत्तमम् गुरु इति उच्यते आम्विधिः केन तव न स्यात् । अव्ययघात् इति प्राप्नोति । प्रकर्षे यदि अयम् तमः । यदि अयम् तमः प्रकर्षे वर्तते । उद्गतस्य प्रकर्षः अयम् । गतशब्दः अत्र लुप्यते ।उद्गतस्य अयम् प्रकर्षः । गतशब्दस्य अत्र लोपः भवति । नाव्ययार्थप्रकर्षः अस्ति । धात्वर्थः अत्र प्रकृष्यते । नाव्ययस्य अर्थस्य प्रकर्षः । कस्य तर्हि । धात्वर्थस्य । उद्गतः अपेक्षते किम् चित् । त्रयाणाम् द्वौ किल उद्गतौ । अनुद्गतम् अपेक्ष्य उद्गतः इति एतत् भवति । त्रयाणाम् द्वौ किल उद्गतौ । त्रयाणाम् किल द्वौ उद्गतौ भवतः । चतुष्प्रभृतिकर्तव्यः वाराह्यायाम् न सिध्यति । चतुष्प्रभृतिषु ष्यङ् वक्तव्यः वाराह्यायाम् न सिध्यति । वाराह्यायाम् न प्राप्नोति । किम् कारणम् । चतुष्प्रभृतीनाम् अभावात् । भिद्यते अस्य स्वरः तेन विधिः च आमः न लक्ष्यते । भिद्यते खलु अस्य स्वरः तेन आतिशायिकेन शब्देन उत्तमस्य । विधिः च आमः न लक्ष्यते । विधिः च आमः न क्व चित् अपि लक्ष्यते । शब्दान्तरम् इदम् विध्यात् दृष्टम् अभ्यन्तरम् त्रिषु । एवम् तर्हि अन्यः अयम् आतिशायिकेन समानार्थः तमः त्रिप्रभृतिषु वर्तते ।
KA II,229.2-22 Ro III,528-530 iha kasmāt na bhavati . dākṣī plākṣī iti . atiśāyikena ayam tamaśabdena nirdeśaḥ kriyate . saḥ ca triprabhṛtiṣu vartate . triprabhṛtīnām abhāvāt . yadi evam prakarṣe cet tamam kṛtvā dākṣyāḥ na upottamam guru āmvidhiḥ kena te na syāt prakarṣe yadi ayam tamaḥ . prakarṣe cet tamam kṛtvā dākṣyāḥ na upottamam guru iti ucyate āmvidhiḥ kena tava na syāt . avyayaghāt iti prāpnoti . prakarṣe yadi ayam tamaḥ . yadi ayam tamaḥ prakarṣe vartate . udgatasya prakarṣaḥ ayam . gataśabdaḥ atra lupyate .udgatasya ayam prakarṣaḥ . gataśabdasya atra lopaḥ bhavati . nāvyayārthaprakarṣaḥ asti . dhātvarthaḥ atra prakṛṣyate . nāvyayasya arthasya prakarṣaḥ . kasya tarhi . dhātvarthasya . udgataḥ apekṣate kim cit . trayāṇām dvau kila udgatau . anudgatam apekṣya udgataḥ iti etat bhavati . trayāṇām dvau kila udgatau . trayāṇām kila dvau udgatau bhavataḥ . catuṣprabhṛtikartavyaḥ vārāhyāyām na sidhyati . catuṣprabhṛtiṣu ṣyaṅ vaktavyaḥ vārāhyāyām na sidhyati . vārāhyāyām na prāpnoti . kim kāraṇam . catuṣprabhṛtīnām abhāvāt . bhidyate asya svaraḥ tena vidhiḥ ca āmaḥ na lakṣyate . bhidyate khalu asya svaraḥ tena ātiśāyikena śabdena uttamasya . vidhiḥ ca āmaḥ na lakṣyate . vidhiḥ ca āmaḥ na kva cit api lakṣyate . śabdāntaram idam vidhyāt dṛṣṭam abhyantaram triṣu . evam tarhi anyaḥ ayam ātiśāyikena samānārthaḥ tamaḥ triprabhṛtiṣu vartate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२२९।२३-२३३।१ रो इइइ, ५३०-५३८ किम् पुनः अयम् अणिञोः आदेशः आहोस्वित् अणिञ्भ्याम् परः । कः च अत्र विशेषः । ष्यङि अनादेशे यलोपवचनम् । ष्यङि अनादेशे यलोपः वक्तव्यः । औदमेघ्यायाः छात्राः औदमेघाः । द्विः अण्विधिः । द्विः च अण् विधेयः । औदमेघ्यायाः छात्राः औदमेघाः । औदमेघ्यानाम् सङ्घः औदमेघः । इञः इति अण् न प्राप्नोति । अस्तु तर्हि आदेशः । आदेशे नलोपवचनम् । यदि आदेशः नलोपः वक्तव्यः । औडुलोम्या शारलोम्या इति । ये च अभावकर्मणोः इति प्रकृतिभावः प्रसज्येत । न वा ष्यङः लोपनिमित्तत्वात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । ष्यङः लोपनिमित्तत्वात् । लोपनिमित्तः ष्यङ् । न अकृते लोपे ष्यङ् प्राप्नोति । किम् कारणम् । गुरूपोत्तमयोः इति उच्यते न च अकृते लोपे गुरूपोत्तमम् भवति । अथ वा पुनः अस्तु परः । ननु च उक्तम् ष्यङि अनादेशे यलोपवचनम् द्विः अण्विधिः इति । न एषः दोषः । यत् तावत् उच्यते यलोपवचनम् इति अदोषः एषः । किम् कारणम् । पुंवद्भावात् यजादौ तद्धिते । यजादौ तद्धिते पुंवद्भावः भविष्यति भस्य अढे तद्धिते पुंवत् भवति इति । अयम् तर्हि दोषः द्विः अण्विधिः इति । न एषः दोषः । सिद्धः च प्रत्ययविधौ । सः च सिद्धः प्रत्ययविधौ । उभयम् इदम् उक्तम् आदेशः परः इति च । किम् अत्र न्याय्यम् । अदेशः इति एतत् न्याय्यम् । कुतः एतत् । एवम् च एव हि कृत्वा आचार्येण सूत्रम् पठितम् षष्ठ्या च निर्देशः कृतः । अतः एषः पक्षः निर्दोषः । ननु च परस्मिन् अपि सति ये दोषाः ते परिहृताः । पुंवद्भावेन यलोपः परिहृतः । स च पुंवद्भावः अडे भवति । तत्र औदमेघेयः न सिध्यति । अनुबन्धौ त्वया कार्यौ । यस्य आदेशः अनुबन्धौ तेन कर्तव्यौ । एकः सामान्यग्रहणाऋथः अपरः सामान्यग्रहणाविघातार्थः । क्व सामान्यग्रहणाऋथेन अर्थः । यङः चाप् इति । अथ सामान्यग्रहणाविघातार्थेन क्व अर्थः । अत्र एव । किम् प्रयोजनम् । चापर्थम् । चाप् यथा स्यात् । तव कथम् चाप् । टाब्विधिः मम । टापा मम सिद्धम् । ननु च मम अपि टापा सिद्धम् । न सिध्यति । अणः इति इञः इति च ईकारः प्राप्नोति । न एषः दोषः । न एवम् विज्ञायते अणन्तात् अकारान्तात् इञन्तात् इकारान्तात् इति । कथम् तर्हि । अण् यः अकारः इञ् यः इकारः इति । स्वरार्थः तर्हि त्वया चाप् वक्तव्यः । ञ्निति इति आद्युदात्तत्वम् मा भूत् चितः अन्तः उदात्तः भवति इति अन्तोदात्तत्वम् यथा स्यात् इति । तव अपि तर्हि ष्यङा उक्तत्वात् स्त्रीत्वस्य टाप् न प्राप्नोति । उक्ते अपि हि भवन्ति एते । उक्ते अपि हि स्त्रीत्वे भवन्ति एते टाबादयः । उक्तम् एतत् स्वाऋथिकाः टाबादयः इति । मम अपि तर्हि सानुबन्धकस्य आदेशः इत्कार्यम् न इति । तेन ञित् न भविष्यति । अस्थानिवत्त्वे दोषः ते वृद्धिः अत्र न सिध्यति । अस्थानिवत्त्वे दोषः । वृद्धिः ते न प्राप्नोति । औडुलोम्या शारलोम्या । न च इदानीम् अर्धजरतीयम् लभ्यम् वृद्धिः मे भविष्यति स्वरः न इति । तत् यथा अर्धम् जरत्याः कामयते अर्धम् न इति । त्वया अपि अत्र विशेषार्थम् कर्तव्यम् स्यात् विशेषणम् । त्वया अपि अत्र विशेषार्थः अनुबन्धः कर्तव्यः । क्व विशेषणार्थेन अर्थः । ष्यङः सम्प्रसारणम् इति । अक्रिया एव विशेषः अत्र सानुबन्धः विशेषवान् । अक्रिया एव मम विशेषः सानुबन्धः तु विशेषवान् । पाश्यायाम् ते कथम् न स्यात् । पाश्यापुत्रः इति अत्र कस्मात् न भवति । एकः मे स्यात् विशेषणम् । एकः मम विशेषणाऋथः । त्वया पुनः द्वौ कर्तव्यौ । अथ एकस्मिन् अपि सति कः करिष्यते । किम् च अतः । अन्यस्मिन् सूत्रभेदः स्यात् । यदि एताभ्याम् अन्यः क्रियते सूत्रभेदः कृतः भवति । षिति लिङ्गम् प्रसज्येत । अथ षित् क्रियते षितः इति ईकारः प्राप्नोति । ङिति चेक्रीयिते दोषः । अथ ङित् क्रियते चेक्रीयिते दोषः भवति । लोलूयापुत्रः लोलूयापतिः इति । व्यवधानात् न दुष्यति । अकारेण व्यवहितत्वात् न दोषः भवति । यः अनन्तरः न धातुः सः । धातोः इति वर्तते यः च अत्र अनन्तरः न असौ धातुः । यः धातुः सः अननन्तरः । यः च धातुः स असौ अनन्तरः । न चेत् उभयतः साम्यम् उभयत्र प्रसज्येत ।
KA II,229.23-233.1 Ro III, 530-538 kim punaḥ ayam aṇiñoḥ ādeśaḥ āhosvit aṇiñbhyām paraḥ . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . ṣyaṅi anādeśe yalopavacanam . ṣyaṅi anādeśe yalopaḥ vaktavyaḥ . audameghyāyāḥ chātrāḥ audameghāḥ . dviḥ aṇvidhiḥ . dviḥ ca aṇ vidheyaḥ . audameghyāyāḥ chātrāḥ audameghāḥ . audameghyānām saṅghaḥ audameghaḥ . iñaḥ iti aṇ na prāpnoti . astu tarhi ādeśaḥ . ādeśe nalopavacanam . yadi ādeśaḥ nalopaḥ vaktavyaḥ . auḍulomyā śāralomyā iti . ye ca abhāvakarmaṇoḥ iti prakṛtibhāvaḥ prasajyeta . na vā ṣyaṅaḥ lopanimittatvāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . ṣyaṅaḥ lopanimittatvāt . lopanimittaḥ ṣyaṅ . na akṛte lope ṣyaṅ prāpnoti . kim kāraṇam . gurūpottamayoḥ iti ucyate na ca akṛte lope gurūpottamam bhavati . atha vā punaḥ astu paraḥ . nanu ca uktam ṣyaṅi anādeśe yalopavacanam dviḥ aṇvidhiḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . yat tāvat ucyate yalopavacanam iti adoṣaḥ eṣaḥ . kim kāraṇam . puṃvadbhāvāt yajādau taddhite . yajādau taddhite puṃvadbhāvaḥ bhaviṣyati bhasya aḍhe taddhite puṃvat bhavati iti . ayam tarhi doṣaḥ dviḥ aṇvidhiḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . siddhaḥ ca pratyayavidhau . saḥ ca siddhaḥ pratyayavidhau . ubhayam idam uktam ādeśaḥ paraḥ iti ca . kim atra nyāyyam . adeśaḥ iti etat nyāyyam . kutaḥ etat . evam ca eva hi kṛtvā ācāryeṇa sūtram paṭhitam ṣaṣṭhyā ca nirdeśaḥ kṛtaḥ . ataḥ eṣaḥ pakṣaḥ nirdoṣaḥ . nanu ca parasmin api sati ye doṣāḥ te parihṛtāḥ . puṃvadbhāvena yalopaḥ parihṛtaḥ . sa ca puṃvadbhāvaḥ aḍe bhavati . tatra audamegheyaḥ na sidhyati . anubandhau tvayā kāryau . yasya ādeśaḥ anubandhau tena kartavyau . ekaḥ sāmānyagrahaṇāṛthaḥ aparaḥ sāmānyagrahaṇāvighātārthaḥ . kva sāmānyagrahaṇāṛthena arthaḥ . yaṅaḥ cāp iti . atha sāmānyagrahaṇāvighātārthena kva arthaḥ . atra eva . kim prayojanam . cāpartham . cāp yathā syāt . tava katham cāp . ṭābvidhiḥ mama . ṭāpā mama siddham . nanu ca mama api ṭāpā siddham . na sidhyati . aṇaḥ iti iñaḥ iti ca īkāraḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . na evam vijñāyate aṇantāt akārāntāt iñantāt ikārāntāt iti . katham tarhi . aṇ yaḥ akāraḥ iñ yaḥ ikāraḥ iti . svarārthaḥ tarhi tvayā cāp vaktavyaḥ . ñniti iti ādyudāttatvam mā bhūt citaḥ antaḥ udāttaḥ bhavati iti antodāttatvam yathā syāt iti . tava api tarhi ṣyaṅā uktatvāt strītvasya ṭāp na prāpnoti . ukte api hi bhavanti ete . ukte api hi strītve bhavanti ete ṭābādayaḥ . uktam etat svāṛthikāḥ ṭābādayaḥ iti . mama api tarhi sānubandhakasya ādeśaḥ itkāryam na iti . tena ñit na bhaviṣyati . asthānivattve doṣaḥ te vṛddhiḥ atra na sidhyati . asthānivattve doṣaḥ . vṛddhiḥ te na prāpnoti . auḍulomyā śāralomyā . na ca idānīm ardhajaratīyam labhyam vṛddhiḥ me bhaviṣyati svaraḥ na iti . tat yathā ardham jaratyāḥ kāmayate ardham na iti . tvayā api atra viśeṣārtham kartavyam syāt viśeṣaṇam . tvayā api atra viśeṣārthaḥ anubandhaḥ kartavyaḥ . kva viśeṣaṇārthena arthaḥ . ṣyaṅaḥ samprasāraṇam iti . akriyā eva viśeṣaḥ atra sānubandhaḥ viśeṣavān . akriyā eva mama viśeṣaḥ sānubandhaḥ tu viśeṣavān . pāśyāyām te katham na syāt . pāśyāputraḥ iti atra kasmāt na bhavati . ekaḥ me syāt viśeṣaṇam . ekaḥ mama viśeṣaṇāṛthaḥ . tvayā punaḥ dvau kartavyau . atha ekasmin api sati kaḥ kariṣyate . kim ca ataḥ . anyasmin sūtrabhedaḥ syāt . yadi etābhyām anyaḥ kriyate sūtrabhedaḥ kṛtaḥ bhavati . ṣiti liṅgam prasajyeta . atha ṣit kriyate ṣitaḥ iti īkāraḥ prāpnoti . ṅiti cekrīyite doṣaḥ . atha ṅit kriyate cekrīyite doṣaḥ bhavati . lolūyāputraḥ lolūyāpatiḥ iti . vyavadhānāt na duṣyati . akāreṇa vyavahitatvāt na doṣaḥ bhavati . yaḥ anantaraḥ na dhātuḥ saḥ . dhātoḥ iti vartate yaḥ ca atra anantaraḥ na asau dhātuḥ . yaḥ dhātuḥ saḥ ananantaraḥ . yaḥ ca dhātuḥ sa asau anantaraḥ . na cet ubhayataḥ sāmyam ubhayatra prasajyeta .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.