Library·Patanjali: Vyakaranamahabhasya·4·4.1·4.1.78·4.1.78.1

Patanjali: Vyakaranamahabhasya 4.1.78.1

P 4.1.78.1

क्अ इइ,२२९।२-२२ रो इइइ,५२८-५३० इह कस्मात् न भवति । दाक्षी प्लाक्षी इति । अतिशायिकेन अयम् तमशब्देन निर्देशः क्रियते । सः च त्रिप्रभृतिषु वर्तते । त्रिप्रभृतीनाम् अभावात् । यदि एवम् प्रकर्षे चेत् तमम् कृत्वा दाक्ष्याः न उपोत्तमम् गुरु आम्विधिः केन ते न स्यात् प्रकर्षे यदि अयम् तमः । प्रकर्षे चेत् तमम् कृत्वा दाक्ष्याः न उपोत्तमम् गुरु इति उच्यते आम्विधिः केन तव न स्यात् । अव्ययघात् इति प्राप्नोति । प्रकर्षे यदि अयम् तमः । यदि अयम् तमः प्रकर्षे वर्तते । उद्गतस्य प्रकर्षः अयम् । गतशब्दः अत्र लुप्यते ।उद्गतस्य अयम् प्रकर्षः । गतशब्दस्य अत्र लोपः भवति । नाव्ययार्थप्रकर्षः अस्ति । धात्वर्थः अत्र प्रकृष्यते । नाव्ययस्य अर्थस्य प्रकर्षः । कस्य तर्हि । धात्वर्थस्य । उद्गतः अपेक्षते किम् चित् । त्रयाणाम् द्वौ किल उद्गतौ । अनुद्गतम् अपेक्ष्य उद्गतः इति एतत् भवति । त्रयाणाम् द्वौ किल उद्गतौ । त्रयाणाम् किल द्वौ उद्गतौ भवतः । चतुष्प्रभृतिकर्तव्यः वाराह्यायाम् न सिध्यति । चतुष्प्रभृतिषु ष्यङ् वक्तव्यः वाराह्यायाम् न सिध्यति । वाराह्यायाम् न प्राप्नोति । किम् कारणम् । चतुष्प्रभृतीनाम् अभावात् । भिद्यते अस्य स्वरः तेन विधिः च आमः न लक्ष्यते । भिद्यते खलु अस्य स्वरः तेन आतिशायिकेन शब्देन उत्तमस्य । विधिः च आमः न लक्ष्यते । विधिः च आमः न क्व चित् अपि लक्ष्यते । शब्दान्तरम् इदम् विध्यात् दृष्टम् अभ्यन्तरम् त्रिषु । एवम् तर्हि अन्यः अयम् आतिशायिकेन समानार्थः तमः त्रिप्रभृतिषु वर्तते ।

KA II,229.2-22 Ro III,528-530 iha kasmāt na bhavati . dākṣī plākṣī iti . atiśāyikena ayam tamaśabdena nirdeśaḥ kriyate . saḥ ca triprabhṛtiṣu vartate . triprabhṛtīnām abhāvāt . yadi evam prakarṣe cet tamam kṛtvā dākṣyāḥ na upottamam guru āmvidhiḥ kena te na syāt prakarṣe yadi ayam tamaḥ . prakarṣe cet tamam kṛtvā dākṣyāḥ na upottamam guru iti ucyate āmvidhiḥ kena tava na syāt . avyayaghāt iti prāpnoti . prakarṣe yadi ayam tamaḥ . yadi ayam tamaḥ prakarṣe vartate . udgatasya prakarṣaḥ ayam . gataśabdaḥ atra lupyate .udgatasya ayam prakarṣaḥ . gataśabdasya atra lopaḥ bhavati . nāvyayārthaprakarṣaḥ asti . dhātvarthaḥ atra prakṛṣyate . nāvyayasya arthasya prakarṣaḥ . kasya tarhi . dhātvarthasya . udgataḥ apekṣate kim cit . trayāṇām dvau kila udgatau . anudgatam apekṣya udgataḥ iti etat bhavati . trayāṇām dvau kila udgatau . trayāṇām kila dvau udgatau bhavataḥ . catuṣprabhṛtikartavyaḥ vārāhyāyām na sidhyati . catuṣprabhṛtiṣu ṣyaṅ vaktavyaḥ vārāhyāyām na sidhyati . vārāhyāyām na prāpnoti . kim kāraṇam . catuṣprabhṛtīnām abhāvāt . bhidyate asya svaraḥ tena vidhiḥ ca āmaḥ na lakṣyate . bhidyate khalu asya svaraḥ tena ātiśāyikena śabdena uttamasya . vidhiḥ ca āmaḥ na lakṣyate . vidhiḥ ca āmaḥ na kva cit api lakṣyate . śabdāntaram idam vidhyāt dṛṣṭam abhyantaram triṣu . evam tarhi anyaḥ ayam ātiśāyikena samānārthaḥ tamaḥ triprabhṛtiṣu vartate .

Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Permanent address: hreem.cc/library/P/4.1.78.1

Cite as: Patanjali: Vyakaranamahabhasya 4.1.78.1, in HREEM (hreem.cc/library/P/4.1.78.1), after GRETIL, Patanjali: Vyakaranamahabhasya (Mahabhasya) Based on the edition by Franz Kielhorn (Bombay….

Edition, numbering and licence

GRETIL 6_sastra/1_gram/pmbhasuu.htm — Patanjali: Vyakaranamahabhasya (Mahabhasya) Based on the edition by Franz Kielhorn (Bombay 1880-1885), revised by K.V. Abhyankar (Poona 1972-1996). With additional references of the edition Gurukuljhajjar, Rohatak (Rohtak) : Hariyana sahitya samsthan, 1961-196

GRETIL (SUB Göttingen), CC BY-NC-SA 4.0 — non-commercial use with attribution; the Companion is kept free while this corpus is held. Devanagari generated mechanically from GRETIL's IAST.

More about this text