क्अ इइ,२४०।८-२४१।३ रो इइइ,५५६-५५७ गोत्रे अलुक् अचि इति चेत् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः । गोत्रे अलुक् अचि इति चेत् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः । का इतरेतराश्रयता । अलुग्निमित्तः अजादिः अजादिनिमित्तः च अलुक् । तत् इतरेतराश्रयम् भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते । विप्रतिषेधात् तु लुकः छविधानम् । विप्रतिषेधात् तु लुकः छः भविष्यति । लुकः अवकाशः गर्गाः वत्साः बिदाः उर्वाः । छस्य अवकाशः शालीयः मालीयः गार्गीयः वात्सीयः । इह उभयम् प्राप्नोति । गर्गाणाम् छात्राः गार्गीयाः वात्सीयः । छः भवति विप्रतिषेधेन । न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । भूम्नि च लुक् प्राप्तः बाह्ये च अर्थे विधीयते अजादिः । बहिरङ्गम् अन्तरङ्गात् । विप्रतिषेधात् अयुक्तम् स्यात् । भूम्नि प्राप्तस्य लुकः यत् अजादौ तद्धिते अलुकम् शास्ति एतत् ब्रवीति कूर्वन् समानकालौ अलुक् लुक् च । यत् अयम् भूम्नि प्राप्तस्य लुकः अजादौ तद्धिते अलुकम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः समानकालौ एतौ अलुग्लुकौ इति । यदि वा लुकः प्रसङ्गे भवति अलुक् छः तथा प्रसिद्धः अस्य । यदि वा लुकः प्रसङ्गे भवति अलुक् भवति तथा अस्य छः प्रसिद्धः अस्य । पूर्वम् हि अपवादाः अभिनिविशन्ते पश्चात् उत्सर्गाः । लुक् वा अलुकः प्रसङ्गम् प्रतीक्षते छे अलुक् अस्य तथा । लुक् वा पुनः अलुकः प्रसङ्गम् यदि प्रतीक्षते तथा अस्य छे अलुक् सिद्धः भवति । प्रकल्प्य वा अपवादविषयम् ततः उत्सर्गः अभिनिविशते ।
KA II,240.8-241.3 Ro III,556-557 gotre aluk aci iti cet itaretarāśrayatvāt aprasiddhiḥ . gotre aluk aci iti cet itaretarāśrayatvāt aprasiddhiḥ . kā itaretarāśrayatā . alugnimittaḥ ajādiḥ ajādinimittaḥ ca aluk . tat itaretarāśrayam bhavati . itaretarāśrayāṇi ca na prakalpante . vipratiṣedhāt tu lukaḥ chavidhānam . vipratiṣedhāt tu lukaḥ chaḥ bhaviṣyati . lukaḥ avakāśaḥ gargāḥ vatsāḥ bidāḥ urvāḥ . chasya avakāśaḥ śālīyaḥ mālīyaḥ gārgīyaḥ vātsīyaḥ . iha ubhayam prāpnoti . gargāṇām chātrāḥ gārgīyāḥ vātsīyaḥ . chaḥ bhavati vipratiṣedhena . na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . bhūmni ca luk prāptaḥ bāhye ca arthe vidhīyate ajādiḥ . bahiraṅgam antaraṅgāt . vipratiṣedhāt ayuktam syāt . bhūmni prāptasya lukaḥ yat ajādau taddhite alukam śāsti etat bravīti kūrvan samānakālau aluk luk ca . yat ayam bhūmni prāptasya lukaḥ ajādau taddhite alukam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ samānakālau etau aluglukau iti . yadi vā lukaḥ prasaṅge bhavati aluk chaḥ tathā prasiddhaḥ asya . yadi vā lukaḥ prasaṅge bhavati aluk bhavati tathā asya chaḥ prasiddhaḥ asya . pūrvam hi apavādāḥ abhiniviśante paścāt utsargāḥ . luk vā alukaḥ prasaṅgam pratīkṣate che aluk asya tathā . luk vā punaḥ alukaḥ prasaṅgam yadi pratīkṣate tathā asya che aluk siddhaḥ bhavati . prakalpya vā apavādaviṣayam tataḥ utsargaḥ abhiniviśate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२४१।४-२४२।१३ रो इइइ,५५८-५६२ गोत्रस्य बहुषु लोपिनः बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ द्व्येकयोः अलुक् । गोत्रस्य बहुषु लोपिनः बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ द्व्येकयोः अलुक् वक्तव्यः । बिदानाम् अपत्यम् माणवकः बैदः बैदौ । किमर्थम् इदम् न अचि इति एव अलुक् सिद्धः । अचि इति उच्यते । न च अत्र अजादिम् पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । वर्णाश्रये न अस्ति प्रत्ययलक्षणम् । एकवचनद्विवचनान्तस्य प्रवृत्तौ बहुषु लोपः यूनि । एकवचनद्विवचनान्तस्य प्रवृत्तौ बहुषु लोपः यूनि वक्तव्यः । बैदस्य अपत्यम् बहवः माणवकाः बिदाः । बैदयोः बिदाः । अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति उच्यमानः लुक् न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति । अञन्तम् यद् बहुषु यञन्तम् यत् बहुषु इति भविष्यति । न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् । काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपाः इति । न एषः दोषः । यत् तावत् उच्यते गोत्रस्य बहुषु लोपिनः बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ द्व्येकयोः अलुक् वक्तव्यः इति । न वक्तव्यः । अचि इति एव अलुक् सिद्धः । अचि इति उच्यते । न च अत्र अजादिम् पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । ननु च उक्तम् वर्णाश्रये न अस्ति प्रत्ययलक्षणम् इति । यदि वा कानि चित् वर्णाश्रयाणि अपि प्रत्ययलक्षणेन भवन्ति तथा च इदम् अपि भविष्यति । अथ वा अविशेषेण अलुकम् उक्त्वा हलि न इति वक्ष्यामि । यदि अविशेषेण अलुकम् उक्त्वा हलि न इति उच्यते बिदानाम् अपत्यम् बहवः माणवकाः बिदाः अत्र अपि प्राप्नोति । अस्तु । पुनः अस्य युवबहुत्वे वर्तमानस्य लुक् भविष्यति । पुनः अलुक् कस्मात् न भवति । समर्थानाम् प्रथमस्य गोत्रप्रत्ययान्तस्य अलुक् उच्यते । न च एतत् समर्थानाम् प्रथमम् गोत्रप्रत्ययान्तम् । किम् तर्हि । द्वितीयम् अर्थम् उपसङ्क्रान्तम् । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् अत्रिभरवाजिका वसिष्ठकश्यपिका भृग्वङ्गिरसिकाकुत्सकुशिकिका इति एवमर्थम् । गर्गभार्गविकाग्रहणम् वा नियमार्थम् । अथ वा गर्गभार्गविकाग्रहणम् नियमार्थम् भविष्यति । एतस्य एव द्वितीयम् अर्थम् उपसङ्क्रान्तस्य अलुक् भवति न अन्यस्य इति । यत् अपि उच्यते एकवचनद्विवचनान्तस्य प्रवृत्तौ बहुषु लोपः यूनि वक्तव्यः । अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति उच्यमानः लुक् न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति । अञन्तम् यद् बहुषु यञन्तम् यत् बहुषु इति भविष्यति । ननु च उक्तम् न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् । काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपाः इति । न एषः दोषः । लौकिकस्य तत्र गोत्रस्य ग्रहणम् न च एतत् लौकिकम् गोत्रम् । यदि अञन्तम् यद् बहुषु यञन्तम् यत् बहुषु इति एवम् उच्यते बिदानाम् अपत्यम् माणवकः बैदः बैदौ अत्र अपि प्राप्नोति । अलुक् अत्र लिकम् बाधिष्यति । अलुकि च कृते पुनः लुकः निमित्तम् न अस्ति इति कृत्वा पुनः लुक् न भविष्यति । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । आपत्यः वा गोत्रम् । परमप्रकृतेः च आपत्यः । आपत्यात् जीवद्वंश्यात् स्वार्थे द्वितीयः युवसञ्ज्ञः । सः च अस्त्रियाम् । एकगोत्रग्रहणानर्थक्यम् च । बहुवचनलोपिषु च सिद्धम् इति । तत्र बिदानाम् अपत्यम् माणवकः इति विगृह्य बिदशब्दात् द्व्येकयोः उत्पत्तिः भविष्यति । बैदः बैदौ । बैदस्य अपत्यम् बहवः माणवकाः इति विगृह्य बिदशब्दात् बहुषु उत्पत्तिः भविष्यति । बिदा इति अविरविकन्यायेन ।
KA II,241.4-242.13 Ro III,558-562 gotrasya bahuṣu lopinaḥ bahuvacanāntasya pravṛttau dvyekayoḥ aluk . gotrasya bahuṣu lopinaḥ bahuvacanāntasya pravṛttau dvyekayoḥ aluk vaktavyaḥ . bidānām apatyam māṇavakaḥ baidaḥ baidau . kimartham idam na aci iti eva aluk siddhaḥ . aci iti ucyate . na ca atra ajādim paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena . varṇāśraye na asti pratyayalakṣaṇam . ekavacanadvivacanāntasya pravṛttau bahuṣu lopaḥ yūni . ekavacanadvivacanāntasya pravṛttau bahuṣu lopaḥ yūni vaktavyaḥ . baidasya apatyam bahavaḥ māṇavakāḥ bidāḥ . baidayoḥ bidāḥ . añ yaḥ bahuṣu yañ yaḥ bahuṣu iti ucyamānaḥ luk na prāpnoti . mā bhūt evam añ yaḥ bahuṣu yañ yaḥ bahuṣu iti . añantam yad bahuṣu yañantam yat bahuṣu iti bhaviṣyati . na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt . kāśyapapratikṛtayaḥ kāśyapāḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . yat tāvat ucyate gotrasya bahuṣu lopinaḥ bahuvacanāntasya pravṛttau dvyekayoḥ aluk vaktavyaḥ iti . na vaktavyaḥ . aci iti eva aluk siddhaḥ . aci iti ucyate . na ca atra ajādim paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena . nanu ca uktam varṇāśraye na asti pratyayalakṣaṇam iti . yadi vā kāni cit varṇāśrayāṇi api pratyayalakṣaṇena bhavanti tathā ca idam api bhaviṣyati . atha vā aviśeṣeṇa alukam uktvā hali na iti vakṣyāmi . yadi aviśeṣeṇa alukam uktvā hali na iti ucyate bidānām apatyam bahavaḥ māṇavakāḥ bidāḥ atra api prāpnoti . astu . punaḥ asya yuvabahutve vartamānasya luk bhaviṣyati . punaḥ aluk kasmāt na bhavati . samarthānām prathamasya gotrapratyayāntasya aluk ucyate . na ca etat samarthānām prathamam gotrapratyayāntam . kim tarhi . dvitīyam artham upasaṅkrāntam . avaśyam ca etat evam vijñeyam atribharavājikā vasiṣṭhakaśyapikā bhṛgvaṅgirasikākutsakuśikikā iti evamartham . gargabhārgavikāgrahaṇam vā niyamārtham . atha vā gargabhārgavikāgrahaṇam niyamārtham bhaviṣyati . etasya eva dvitīyam artham upasaṅkrāntasya aluk bhavati na anyasya iti . yat api ucyate ekavacanadvivacanāntasya pravṛttau bahuṣu lopaḥ yūni vaktavyaḥ . añ yaḥ bahuṣu yañ yaḥ bahuṣu iti ucyamānaḥ luk na prāpnoti . mā bhūt evam añ yaḥ bahuṣu yañ yaḥ bahuṣu iti . añantam yad bahuṣu yañantam yat bahuṣu iti bhaviṣyati . nanu ca uktam na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt . kāśyapapratikṛtayaḥ kāśyapāḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . laukikasya tatra gotrasya grahaṇam na ca etat laukikam gotram . yadi añantam yad bahuṣu yañantam yat bahuṣu iti evam ucyate bidānām apatyam māṇavakaḥ baidaḥ baidau atra api prāpnoti . aluk atra likam bādhiṣyati . aluki ca kṛte punaḥ lukaḥ nimittam na asti iti kṛtvā punaḥ luk na bhaviṣyati . uktam vā . kim uktam . āpatyaḥ vā gotram . paramaprakṛteḥ ca āpatyaḥ . āpatyāt jīvadvaṃśyāt svārthe dvitīyaḥ yuvasañjñaḥ . saḥ ca astriyām . ekagotragrahaṇānarthakyam ca . bahuvacanalopiṣu ca siddham iti . tatra bidānām apatyam māṇavakaḥ iti vigṛhya bidaśabdāt dvyekayoḥ utpattiḥ bhaviṣyati . baidaḥ baidau . baidasya apatyam bahavaḥ māṇavakāḥ iti vigṛhya bidaśabdāt bahuṣu utpattiḥ bhaviṣyati . bidā iti aviravikanyāyena .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.