क्अ इइ,२९३।८-२९९।५ रो इइइ,६७४-६८३ अययतीररूप्योत्तरपदोदीच्यग्रामकोपधविधेः वृद्धात् छः विप्रतिषेधेन । अययतीररूप्योत्तरपदोदीच्यग्रामकोपधविधेः वृद्धात् छः भवति विप्रतिषेधेन । अव्ययात् त्यप् भवति इति अस्य अवकाशः अमात्यः । छस्य अवकाशः शालीयः मालीयः । आरात् उभयम् प्राप्नोति । आरातीयः । तीरोत्तरपदाद् अञ् भवति इति अस्य अवकाशः कखतीर काखतीरी । छस्य सः एव । वायस्तीरात् उभयम् प्राप्नोति । वायसतीरीयः । रूप्योत्तरपदात् ञः भवति इति अस्य अवकाशः चणाररूप्य चाणाररूप्या । छस्य सः एव । माणिरूप्यात् उभयम् प्राप्नोति । तम् च अपि छम् परत्वात् योपधलक्षणः वुञ् बाधते । माणिरूप्यकः । उदीच्यग्रामात् च बह्वचः अन्तोदात्तात् अञ् भवति इति अस्य अवकाशः शिवपुर शैवपुरः । छस्य सः एव । वाडवकर्षात् उभयम् प्राप्नोति । वाडवकर्षीयः । कोपधात् अण् भवति इति अस्य अवकाशः निलीनकः नैलीनकः । छस्य सः एव । औलूकात् उभयम् प्राप्नोति । औलूकीयः । तेभ्यः ठञ्ञिठौ । तेभ्यः त्यबादिभ्यः ठञ्ञिठौ भवतः विप्रतिषेधेन । अव्ययात् त्यप् भवति इति अस्य अवकाशः अमात्यः । ठञ्ञिठयोः अवकाशः कारन्तविकी कारन्तविका [र्: कारतन्तविकी कारतन्तविका] । आरात् नाम वाहीकग्रामः । तस्मात् उभयम् प्राप्नोति । आरात्की आरात्का । तीरोत्तरपदाद् अञ् भवति इति अस्य अवकाशः कखतीर काखतीरी । ठञ्ञिठयोः सः एव । कास्तीरः [र्: कास्तीरम्] नाम वाहीकग्रामः । तस्मात् उभयम् प्राप्नोति । कास्तीरिकी कास्तिरिका । रूप्योत्तरपदात् ञः भवति इति अस्य अवकाशः चणाररूप्य चाणाररूप्या । ठञ्ञिठयोः सः एव । दासरूपम् नाम वाहीकग्रामः । तस्मात् उभयम् प्राप्नोति । तौ च अपि ठञ्ञिठौ परत्वात् योपधलक्षणः वुञ् बाधते । दासरूप्यकः । उदीच्यग्रामात् च बह्वचः अन्तोदात्तात् अञ् भवति इति अस्य अवकाशः शिवपुर शैवपुरः । ठञ्ञिठयोः सः एव । शाकलम् नाम वाहीकग्रामः । तस्मात् उभयम् प्राप्नोति । शाकलिकी शाकलिका । कोपधात् अण् भवति इति अस्य अवकाशः निलीनकः नैलीनकः । ठञ्ञिठयोः सः एव । सौसुकम् नाम वाहीकग्रामः । तस्मात् उभयम् प्राप्नोति । तौ च अपि ठञ्ञिठौ परत्वात् कोपधलक्षणः छः बाधते । सौसुकीयः । न वा ठञादीनाम् छापवादत्वात् तद्विषये च अभावात् इतरेषाम् । न वा अर्थः विप्रतिषेधेन । किम् कारणम् । ठञादीनाम् छापवादत्वात् । ठञादयः छापवादाः । तद्विषये च अभावात् इतरेषाम् । तद्विषये छविषये त्यबादीनाम् अभावः । कोपधात् अणः पुनर्वचनम् अन्यनिवृत्त्यर्थम् । अयम् च अपि अयुक्तः विप्रतिषेधः यः अयम् कोपधात् अणः छस्य च । किम् कारणम् । कोपधात् अणः पुनर्वचनम् अन्यनिवृत्त्यर्थम् । सिद्धः अत्र अण् उत्सर्गेण एव । तस्य पुनर्वचने एतत् प्रयोजनम् ये अन्ये तदपवादाः प्राप्नुवन्ति तद्बाधनार्थम् । सः यथा एव तदपवादम् अञम् बाधते एवम् छम् अपि बाधेत । तस्मात् अन्तोदात्ते कोपधप्रतिषेधः । तस्मात् अन्तोदात्ते कोपधात् अञः प्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । मध्ये अपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् कोपधात् अण् अञम् एव बाधिष्यते । छम् न बाधिष्यते । छात् ओः देशे कालात् ठञ् । छात् ओः देशे ठञ् कालात् ठञ् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन । छस्य अवकाशः शालीयः मालीयः । ओः देशे ठञ् भवति इति अस्य अवकाशः निषाहकर्षू नैषाहकर्षुकः [र्: निषादकर्षूः नाम देशः नैषादकर्षुकः ] । इह उभयम् प्राप्नोति । दाक्षिकर्षुकः । कालात् ठञ् भवति इति अस्य अवकाशः आर्धमासिकम् सांवत्सरिकम् । छस्य सः एव। मासात् उभयम् प्राप्नोति । मासिकम् । नक्षत्रात् अण् । नक्षत्रात् अण् छात् भवति विप्रतिषेधेन । अणः अवकाशः तैषः पौषः । छस्य सः एव । स्वातेः उभयम् प्राप्नोति । सौवातः । अव्ययात् ट्युट्युलौ । अव्ययात् ट्युट्युलौ छात् भवतः विप्रतिषेधेन । ट्युट्युलयोः अवकाशः दोषान्तनम् दिवातनम् । छस्य सः एव। प्रातःशब्दात् उभयम् प्राप्नोति । प्रातस्तनम् । शरीरावयवात् यत् । शरीरावयवात् यत् छात् भवति विप्रतिषेधेन । यतः अवकाशः दन्त्यम् ओष्ठ्यम् । छस्य सः एव । पादशब्दात् उभयम् प्राप्नोति । पद्यम् । वर्गान्तात् च अशब्दे यत्खौ । वर्गान्तात् च अशब्दे यत्खौ छात् भवतः विप्रतिषेधेन । यत्खयोः अवकाशः अक्रूरवग्यः अक्रूरवर्गीणः । छस्य सः एव । वासुदेववर्गात् उभयम् प्राप्नोति । वासुदेवावर्ग्यः वासुदेववर्गीणः । बह्वचः अन्तोदात्तात् वुञ् । बह्वचः अन्तोदात्तात् ठञ् छात् भवति विप्रतिषेधेन । ठञः अवकाशः नतानन नातानतिकः । छस्य सः एव । सामस्तात् उभयम् प्राप्नोति । सामस्तिकः । आयस्थानेभ्यः ठक् । आयस्थानेभ्यः ठक् छात् भवति विप्रतिषेधेन । ठकः अवकाशः शौल्किकम् गौल्किकम् । छस्य सः एव । आपणात् उभयम् प्राप्नोति । आपणिकम् । विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः वुञ् । विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः वुञ् छात् भवति विप्रतिषेधेन । वुञः अवकाशः औपाध्यायकम् पैतामहकम् । छस्य सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति । आचार्यकम् मातुलकम् । ऋतः ठञ् । ऋतः ठञ् छात् भवति विप्रतिषेधेन । ठञः अवकाशः हौतृकम् स्वासृकम् । छस्य सः एव । इह
KA II,293.8-299.5 Ro III,674-683 ayayatīrarūpyottarapadodīcyagrāmakopadhavidheḥ vṛddhāt chaḥ vipratiṣedhena . ayayatīrarūpyottarapadodīcyagrāmakopadhavidheḥ vṛddhāt chaḥ bhavati vipratiṣedhena . avyayāt tyap bhavati iti asya avakāśaḥ amātyaḥ . chasya avakāśaḥ śālīyaḥ mālīyaḥ . ārāt ubhayam prāpnoti . ārātīyaḥ . tīrottarapadād añ bhavati iti asya avakāśaḥ kakhatīra kākhatīrī . chasya saḥ eva . vāyastīrāt ubhayam prāpnoti . vāyasatīrīyaḥ . rūpyottarapadāt ñaḥ bhavati iti asya avakāśaḥ caṇārarūpya cāṇārarūpyā . chasya saḥ eva . māṇirūpyāt ubhayam prāpnoti . tam ca api cham paratvāt yopadhalakṣaṇaḥ vuñ bādhate . māṇirūpyakaḥ . udīcyagrāmāt ca bahvacaḥ antodāttāt añ bhavati iti asya avakāśaḥ śivapura śaivapuraḥ . chasya saḥ eva . vāḍavakarṣāt ubhayam prāpnoti . vāḍavakarṣīyaḥ . kopadhāt aṇ bhavati iti asya avakāśaḥ nilīnakaḥ nailīnakaḥ . chasya saḥ eva . aulūkāt ubhayam prāpnoti . aulūkīyaḥ . tebhyaḥ ṭhaññiṭhau . tebhyaḥ tyabādibhyaḥ ṭhaññiṭhau bhavataḥ vipratiṣedhena . avyayāt tyap bhavati iti asya avakāśaḥ amātyaḥ . ṭhaññiṭhayoḥ avakāśaḥ kārantavikī kārantavikā [R: kāratantavikī kāratantavikā] . ārāt nāma vāhīkagrāmaḥ . tasmāt ubhayam prāpnoti . ārātkī ārātkā . tīrottarapadād añ bhavati iti asya avakāśaḥ kakhatīra kākhatīrī . ṭhaññiṭhayoḥ saḥ eva . kāstīraḥ [R: kāstīram] nāma vāhīkagrāmaḥ . tasmāt ubhayam prāpnoti . kāstīrikī kāstirikā . rūpyottarapadāt ñaḥ bhavati iti asya avakāśaḥ caṇārarūpya cāṇārarūpyā . ṭhaññiṭhayoḥ saḥ eva . dāsarūpam nāma vāhīkagrāmaḥ . tasmāt ubhayam prāpnoti . tau ca api ṭhaññiṭhau paratvāt yopadhalakṣaṇaḥ vuñ bādhate . dāsarūpyakaḥ . udīcyagrāmāt ca bahvacaḥ antodāttāt añ bhavati iti asya avakāśaḥ śivapura śaivapuraḥ . ṭhaññiṭhayoḥ saḥ eva . śākalam nāma vāhīkagrāmaḥ . tasmāt ubhayam prāpnoti . śākalikī śākalikā . kopadhāt aṇ bhavati iti asya avakāśaḥ nilīnakaḥ nailīnakaḥ . ṭhaññiṭhayoḥ saḥ eva . sausukam nāma vāhīkagrāmaḥ . tasmāt ubhayam prāpnoti . tau ca api ṭhaññiṭhau paratvāt kopadhalakṣaṇaḥ chaḥ bādhate . sausukīyaḥ . na vā ṭhañādīnām chāpavādatvāt tadviṣaye ca abhāvāt itareṣām . na vā arthaḥ vipratiṣedhena . kim kāraṇam . ṭhañādīnām chāpavādatvāt . ṭhañādayaḥ chāpavādāḥ . tadviṣaye ca abhāvāt itareṣām . tadviṣaye chaviṣaye tyabādīnām abhāvaḥ . kopadhāt aṇaḥ punarvacanam anyanivṛttyartham . ayam ca api ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ yaḥ ayam kopadhāt aṇaḥ chasya ca . kim kāraṇam . kopadhāt aṇaḥ punarvacanam anyanivṛttyartham . siddhaḥ atra aṇ utsargeṇa eva . tasya punarvacane etat prayojanam ye anye tadapavādāḥ prāpnuvanti tadbādhanārtham . saḥ yathā eva tadapavādam añam bādhate evam cham api bādheta . tasmāt antodātte kopadhapratiṣedhaḥ . tasmāt antodātte kopadhāt añaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . madhye apavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante iti evam kopadhāt aṇ añam eva bādhiṣyate . cham na bādhiṣyate . chāt oḥ deśe kālāt ṭhañ . chāt oḥ deśe ṭhañ kālāt ṭhañ iti etat bhavati vipratiṣedhena . chasya avakāśaḥ śālīyaḥ mālīyaḥ . oḥ deśe ṭhañ bhavati iti asya avakāśaḥ niṣāhakarṣū naiṣāhakarṣukaḥ [R: niṣādakarṣūḥ nāma deśaḥ naiṣādakarṣukaḥ ] . iha ubhayam prāpnoti . dākṣikarṣukaḥ . kālāt ṭhañ bhavati iti asya avakāśaḥ ārdhamāsikam sāṃvatsarikam . chasya saḥ eva. māsāt ubhayam prāpnoti . māsikam . nakṣatrāt aṇ . nakṣatrāt aṇ chāt bhavati vipratiṣedhena . aṇaḥ avakāśaḥ taiṣaḥ pauṣaḥ . chasya saḥ eva . svāteḥ ubhayam prāpnoti . sauvātaḥ . avyayāt ṭyuṭyulau . avyayāt ṭyuṭyulau chāt bhavataḥ vipratiṣedhena . ṭyuṭyulayoḥ avakāśaḥ doṣāntanam divātanam . chasya saḥ eva. prātaḥśabdāt ubhayam prāpnoti . prātastanam . śarīrāvayavāt yat . śarīrāvayavāt yat chāt bhavati vipratiṣedhena . yataḥ avakāśaḥ dantyam oṣṭhyam . chasya saḥ eva . pādaśabdāt ubhayam prāpnoti . padyam . vargāntāt ca aśabde yatkhau . vargāntāt ca aśabde yatkhau chāt bhavataḥ vipratiṣedhena . yatkhayoḥ avakāśaḥ akrūravagyaḥ akrūravargīṇaḥ . chasya saḥ eva . vāsudevavargāt ubhayam prāpnoti . vāsudevāvargyaḥ vāsudevavargīṇaḥ . bahvacaḥ antodāttāt vuñ . bahvacaḥ antodāttāt ṭhañ chāt bhavati vipratiṣedhena . ṭhañaḥ avakāśaḥ natānana nātānatikaḥ . chasya saḥ eva . sāmastāt ubhayam prāpnoti . sāmastikaḥ . āyasthānebhyaḥ ṭhak . āyasthānebhyaḥ ṭhak chāt bhavati vipratiṣedhena . ṭhakaḥ avakāśaḥ śaulkikam gaulkikam . chasya saḥ eva . āpaṇāt ubhayam prāpnoti . āpaṇikam . vidyāyonisambandhebhyaḥ vuñ . vidyāyonisambandhebhyaḥ vuñ chāt bhavati vipratiṣedhena . vuñaḥ avakāśaḥ aupādhyāyakam paitāmahakam . chasya saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti . ācāryakam mātulakam . ṛtaḥ ṭhañ . ṛtaḥ ṭhañ chāt bhavati vipratiṣedhena . ṭhañaḥ avakāśaḥ hautṛkam svāsṛkam . chasya saḥ eva . iha
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.