क्अ इइ,२९०।२-२९१ ८ रो इइइ,६६४-६७० शेषे इति उच्यते । कः शेषः नाम । अपत्यादिभ्यः चातुरर्थ्पर्यन्तेभ्यः ये अन्ये अर्थाः सः शेषः । किमर्थम् पुनः शेषग्रहणम् । शेषे घादयः यथा स्युः । स्वार्थे मा भूवन् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः । अणादयः स्वार्थे कस्मात् न भवन्ति इति । अपत्यादिषु अर्थेषु अणादयः विधीयन्ते । तेन स्वार्थे न भविष्यन्ति । इमे अपि तर्हि जातादिषु अर्थेषु विधीयन्ते । तेन स्वार्थे न भविष्यन्ति । कथम् पुनः इह उच्यमानाः घादयः जातादिषु शक्याः विज्ञातुम् । अनुवर्तिष्यन्ते तत्र घादयः । यदि अनुवर्तन्ते घादयः या या परा प्रकृतिः तस्याः तस्याः पूर्वे पूर्वे प्रत्ययाः प्राप्नुवन्ति । एवम् तर्हि जातादिषु अर्थेषु घादीन् अपेक्षिष्यामहे । अयुक्ता एवम् बहुनः अपेक्षा । अपेक्षमाणः अयम् अनन्तरम् योगम् अपेक्षेत । बहुनः अपि अपेक्षा भवति । तत् यथा कषादिषु यथाविधि अनुप्रयोगः इति सामान्यकम् सविशेषकम् सर्वम् अपेक्ष्यते । अथ वा पुनः अस्तु अनुवृत्तिः । ननु च उक्तम् या या परा प्रकृतिः तस्याः तस्याः पूर्वे पूर्वे प्रत्ययाः प्राप्नुवन्ति इति । न एषः दोषः । सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते । राष्ट्रावारपारात् घखौ । ग्रामात् यखञौ राष्ट्रावारपारात् घखौ । कत्त्र्यादिभ्यः ढकञ् राष्ट्रावारपारात् घखौ ग्रामात् यखञौ इति । अतः उत्तरम् पठति । शेषवचनम् घादीनाम् अपत्यादिषु अप्रसङ्गार्थम् । शेषवचनम् क्रियते शेषे घादयः यथा स्युः । अपत्यादिषु मा भूवन् इति इति । कथम् च प्राप्नुवन्ति । तस्येदंवचनात् प्रसङ्गः । तस्येदंविशेषाः हि एते अपत्यम् समूहः निवासः विकारः इति । विप्रतिषेधात् सिद्धम् । अणादयः क्रियन्ताम् घातयः इति अणादयः भवन्ति विप्रतिषेधेन । न वा परत्वात् घादीनाम् । न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । किम् कारणम् । परत्वात् घादीनाम् । विप्रतिषेधे परम् इति उच्यते । पूर्वे च अणादयः परे घादयः । परे अणादयः करिष्यन्ते । सूत्रविपर्यासः च एवम् कृतः भवति । अणपवादत्वात् च अण्विषये घादिप्रसङ्गः । अणपवादत्वात् च घादीनाम् अण्विषये घादयः प्राप्नुवन्ति । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अण्विषये घादयः भवन्ति इति यत् अयम् फेः छ च इति फ्यन्तम् छम् शास्ति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । फिनर्थम् एतत् स्यात् । सौवीरेषु इति वर्तते न च फिनन्तम् सौवीरगोत्रम् अस्ति । गोत्रग्रहणम् सामुहिकेषु ज्ञापकम् दैवयातवग्रहणम् वैषयिकेषु भास्त्रायणग्रहणम् नैवासिकेषु ।
KA II,290.2-291 8 Ro III,664-670 śeṣe iti ucyate . kaḥ śeṣaḥ nāma . apatyādibhyaḥ cāturarthparyantebhyaḥ ye anye arthāḥ saḥ śeṣaḥ . kimartham punaḥ śeṣagrahaṇam . śeṣe ghādayaḥ yathā syuḥ . svārthe mā bhūvan iti . na etat asti prayojanam . idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ . aṇādayaḥ svārthe kasmāt na bhavanti iti . apatyādiṣu artheṣu aṇādayaḥ vidhīyante . tena svārthe na bhaviṣyanti . ime api tarhi jātādiṣu artheṣu vidhīyante . tena svārthe na bhaviṣyanti . katham punaḥ iha ucyamānāḥ ghādayaḥ jātādiṣu śakyāḥ vijñātum . anuvartiṣyante tatra ghādayaḥ . yadi anuvartante ghādayaḥ yā yā parā prakṛtiḥ tasyāḥ tasyāḥ pūrve pūrve pratyayāḥ prāpnuvanti . evam tarhi jātādiṣu artheṣu ghādīn apekṣiṣyāmahe . ayuktā evam bahunaḥ apekṣā . apekṣamāṇaḥ ayam anantaram yogam apekṣeta . bahunaḥ api apekṣā bhavati . tat yathā kaṣādiṣu yathāvidhi anuprayogaḥ iti sāmānyakam saviśeṣakam sarvam apekṣyate . atha vā punaḥ astu anuvṛttiḥ . nanu ca uktam yā yā parā prakṛtiḥ tasyāḥ tasyāḥ pūrve pūrve pratyayāḥ prāpnuvanti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . sambandham anuvartiṣyate . rāṣṭrāvārapārāt ghakhau . grāmāt yakhañau rāṣṭrāvārapārāt ghakhau . kattryādibhyaḥ ḍhakañ rāṣṭrāvārapārāt ghakhau grāmāt yakhañau iti . ataḥ uttaram paṭhati . śeṣavacanam ghādīnām apatyādiṣu aprasaṅgārtham . śeṣavacanam kriyate śeṣe ghādayaḥ yathā syuḥ . apatyādiṣu mā bhūvan iti iti . katham ca prāpnuvanti . tasyedaṃvacanāt prasaṅgaḥ . tasyedaṃviśeṣāḥ hi ete apatyam samūhaḥ nivāsaḥ vikāraḥ iti . vipratiṣedhāt siddham . aṇādayaḥ kriyantām ghātayaḥ iti aṇādayaḥ bhavanti vipratiṣedhena . na vā paratvāt ghādīnām . na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . kim kāraṇam . paratvāt ghādīnām . vipratiṣedhe param iti ucyate . pūrve ca aṇādayaḥ pare ghādayaḥ . pare aṇādayaḥ kariṣyante . sūtraviparyāsaḥ ca evam kṛtaḥ bhavati . aṇapavādatvāt ca aṇviṣaye ghādiprasaṅgaḥ . aṇapavādatvāt ca ghādīnām aṇviṣaye ghādayaḥ prāpnuvanti . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na aṇviṣaye ghādayaḥ bhavanti iti yat ayam pheḥ cha ca iti phyantam cham śāsti . na etat asti jñāpakam . phinartham etat syāt . sauvīreṣu iti vartate na ca phinantam sauvīragotram asti . gotragrahaṇam sāmuhikeṣu jñāpakam daivayātavagrahaṇam vaiṣayikeṣu bhāstrāyaṇagrahaṇam naivāsikeṣu .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.