क्अ इइ,३२४।९-३२५।१८ रो इइइ,७३३-७३६ किमर्थम् इदम् उच्यते । विकारावयवयोः विकारावयवयुक्तत्वात् मयट्प्रतिषेधार्थम् ञितः च तत्प्रत्ययात् अञः विधानम् । विकारः विकारेण युज्यते अवयवेन अवयवः । विकारावयवयोः विकारावयवयुक्तत्वात् मयट् प्राप्नोति । इष्यते च अञ् एव स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति मयट्प्रतिषेधार्थम् ञितः च तत्प्रत्ययात् अञः विधानम् । एवमर्थम् इदम् उच्यते । न वा दृष्टः हि अवयवे समुदायशब्दः विकारे च प्रकृतिशब्दः तस्मात् मयडभावः । न वा एतत् प्रयोजनम् अस्ति । किम् कारणम् । दृष्टः हि अवयवे समुदायशब्दः । तत् यथा पूर्वे पञ्चालाः उत्तरे पञ्चालाः तैलम् भुक्तम् घृतम् भुक्तम् । विकारे च प्रकृतिशब्दः दृश्यते । तत् यथा । शालीन् भुङ्क्ते मुद्गैः । शालीविकारम् मुद्गविकारेण इति । तस्मात् मयट् अतः न भविष्यति । न एतत् विवदामहे । अवयवे समुदायशब्दः अस्ति न अस्ति इति विकारे वा प्रकृतिशब्दः इति । किम् तर्हि विकारावयवशब्दः अपि तु अस्ति । ततः उत्पत्तिः प्राप्नोति । विकारावयवशब्दात् प्रसङ्गः इति चेत् न तेन अनभिधानात् । विकारावयवशब्दात् प्रसङ्गः इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । तेन अनभिधानात् । न हि विकारावयवशब्दात् उत्पद्यमानेन प्रत्ययेन अर्थस्य अभिधानम् स्यात् । अनभिधानात् ततः उतपत्तिः न भविष्यति । तत् च अवश्यम् अनभिधानम् आश्रयितव्यम् । अभिधाने हि अन्यतः अपि मयट्प्रसङ्गः । अभिधाने हि सति अन्यतः अपि मयट् प्रसज्येत : बैल्वस्य विकारः इति । तस्मात् तत्प्रत्ययान्तात् लुग्वचनम् । तस्मात् तत्प्रत्ययान्तात् लुक् वक्तव्यः । यदि लुक् उच्यते कथम् गौमयम् भस्म द्रौवयम् मानम् कापित्थः रसः इति । अन्यत्र गोमयात् द्रुवयात् फलात् च लुक् वक्तव्यः । इह तर्हि औष्ट्रकी अञन्तात् इति ईकारः न प्राप्नोति । इष्टम् एव एतत् सङ्गृहीतम् । औष्ट्रिका इति एव भवितव्यम् । एवम् हि सौनागाः पठन्ति । वुञः च अञ् कृतप्रसङ्गः इति । इह तर्हि पालाशी समित् इति अनुपसर्जनलक्षणः ईकारः न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् अञ् यः अनुपर्सर्जनम् इति । अञन्तात् अनुपसर्जनात् इति एवम् भविष्यति । न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् । काशकृत्स्निना प्रोक्ता मीमांसा काशकृत्स्नी ताम् अधीते काशकृत्स्ना ब्राह्मणी इति । अणन्तात् इति ईकारः प्रसज्येत । तस्मात् अस्तु न तेन अनभिभानात् इति एव । इह तर्हि कापोतः रसः इत् प्राणिशब्दः न उपपद्यते । न एषः दोषः । इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः । अथ यः असौ आद्यः कपोतः सलोमकः सपक्षः न च सम्प्रति प्रणिति कथम् तत्र प्राणिशब्दः वर्तते इति । अथ मतम् एतत् प्रकृत्यन्वयाः विकाराः भवन्ति इति इह अपि न दोषः भवति ।
KA II,324.9-325.18 Ro III,733-736 kimartham idam ucyate . vikārāvayavayoḥ vikārāvayavayuktatvāt mayaṭpratiṣedhārtham ñitaḥ ca tatpratyayāt añaḥ vidhānam . vikāraḥ vikāreṇa yujyate avayavena avayavaḥ . vikārāvayavayoḥ vikārāvayavayuktatvāt mayaṭ prāpnoti . iṣyate ca añ eva syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti mayaṭpratiṣedhārtham ñitaḥ ca tatpratyayāt añaḥ vidhānam . evamartham idam ucyate . na vā dṛṣṭaḥ hi avayave samudāyaśabdaḥ vikāre ca prakṛtiśabdaḥ tasmāt mayaḍabhāvaḥ . na vā etat prayojanam asti . kim kāraṇam . dṛṣṭaḥ hi avayave samudāyaśabdaḥ . tat yathā pūrve pañcālāḥ uttare pañcālāḥ tailam bhuktam ghṛtam bhuktam . vikāre ca prakṛtiśabdaḥ dṛśyate . tat yathā . śālīn bhuṅkte mudgaiḥ . śālīvikāram mudgavikāreṇa iti . tasmāt mayaṭ ataḥ na bhaviṣyati . na etat vivadāmahe . avayave samudāyaśabdaḥ asti na asti iti vikāre vā prakṛtiśabdaḥ iti . kim tarhi vikārāvayavaśabdaḥ api tu asti . tataḥ utpattiḥ prāpnoti . vikārāvayavaśabdāt prasaṅgaḥ iti cet na tena anabhidhānāt . vikārāvayavaśabdāt prasaṅgaḥ iti cet tat na . kim kāraṇam . tena anabhidhānāt . na hi vikārāvayavaśabdāt utpadyamānena pratyayena arthasya abhidhānam syāt . anabhidhānāt tataḥ utapattiḥ na bhaviṣyati . tat ca avaśyam anabhidhānam āśrayitavyam . abhidhāne hi anyataḥ api mayaṭprasaṅgaḥ . abhidhāne hi sati anyataḥ api mayaṭ prasajyeta : bailvasya vikāraḥ iti . tasmāt tatpratyayāntāt lugvacanam . tasmāt tatpratyayāntāt luk vaktavyaḥ . yadi luk ucyate katham gaumayam bhasma drauvayam mānam kāpitthaḥ rasaḥ iti . anyatra gomayāt druvayāt phalāt ca luk vaktavyaḥ . iha tarhi auṣṭrakī añantāt iti īkāraḥ na prāpnoti . iṣṭam eva etat saṅgṛhītam . auṣṭrikā iti eva bhavitavyam . evam hi saunāgāḥ paṭhanti . vuñaḥ ca añ kṛtaprasaṅgaḥ iti . iha tarhi pālāśī samit iti anupasarjanalakṣaṇaḥ īkāraḥ na prāpnoti . mā bhūt evam añ yaḥ anuparsarjanam iti . añantāt anupasarjanāt iti evam bhaviṣyati . na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt . kāśakṛtsninā proktā mīmāṃsā kāśakṛtsnī tām adhīte kāśakṛtsnā brāhmaṇī iti . aṇantāt iti īkāraḥ prasajyeta . tasmāt astu na tena anabhibhānāt iti eva . iha tarhi kāpotaḥ rasaḥ it prāṇiśabdaḥ na upapadyate . na eṣaḥ doṣaḥ . idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ . atha yaḥ asau ādyaḥ kapotaḥ salomakaḥ sapakṣaḥ na ca samprati praṇiti katham tatra prāṇiśabdaḥ vartate iti . atha matam etat prakṛtyanvayāḥ vikārāḥ bhavanti iti iha api na doṣaḥ bhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.