क्अ इइ,३०५।२२-३०६।२७ रो इइइ,६९७-७०० पूर्वाह्णापराह्णाभ्याम् सुबन्तवचनम् सप्तमीश्रवणाऋथम् । पूर्वाह्णापराह्णाभ्याम् सुबन्तत्वम् वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । सप्तमीश्रवणाऋथम् । सप्तम्याः श्रवणम् यथा स्यात् । पूर्वाह्णेतनम् अपराह्णेतनम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति अत्र सप्तमी इति यत् अयम् घकालतनेषु कालनाम्नः इति सप्तम्याः अलुकम् शास्ति । अलुग्वचनम् ज्ञापकम् इति चेत् अव्ययात् सप्तमीप्रसङ्गः । अलुग्वचनम् ज्ञापकम् इति चेत् अव्ययात् सप्तमी प्राप्नोति । दोषातनम् दिवातनम् । अस्तु अव्ययात् इति लुक् भविष्यति । इह अपि लुक् प्राप्नोति । पूर्वाह्णेतनम् अपराह्णेतनम् । अलुक् अत्र लुकम् बाधिष्यते । इह अपि बाधेत । दोषातनम् दिवातनम् । समानाश्रयः लुक् अलुका बाध्यते । कः च समानाश्रयः । यः प्रत्ययाश्रयः । अत्र च प्राक् एव प्रत्ययोत्पत्तेः लुक् भवति । न सिध्यति । इह हि सति प्रत्यये लुका भवितव्यम् । सति लुकि अलुका भवितव्यम् । तत्र च प्रत्ययः एव न अस्ति । कुतः लुक् भविष्यति । सा एषा ज्ञापकेन असती विभक्तिः आकृष्यते । सा यथा इह बाधिका भवति पूर्वाह्णेतनम् अपराह्णेतनम् एवम् इह अपि स्यात् दोषातनम् दिवातनम् । एवम् तर्हि न ब्रूमः अलुग्वचनम् ज्ञापकम् भवति अत्र सप्तमी इति । किम् तर्हि । भवति सुबन्तात् उत्पत्तिः इति । किम् पुनः ज्ञाप्यम् एतत् यावता समर्थानाम् प्रथमात् वा इति वर्तते सामर्थ्यम् च सुबन्तेन । ज्ञाप्यम् इति आह । कथम् । ङ्याप्प्रातिपदिकात् इति अपि वर्तते । तत्र कुतः एतत् सुबन्तात् उत्पत्तिः भविष्यति न पुनः ङ्याप्प्रातिपदिकात् इति । कथम् यत् उक्तम् वृद्धावृद्धावर्णस्वरद्व्यज्लक्षणे च प्रत्ययविधौ तत्सम्प्रत्ययार्थम् इति । समर्थस्य यत् वृद्धम् ङ्याप्प्रातिपदिकम् इति एतत् विज्ञायते । यदि एतत् ज्ञप्यते कथम् द्विपदः आगतम् द्विपाद्रूप्यम् प्रष्ठौहः आगतम् प्रष्ठ्वाड्रूप्यम् कीलालपः आगतम् कीलालपारूप्यम् पपुषः आगतम् पपिवड्रूप्यम् । पद्भावः ऊहाकारलोपः प्रसारणम् इति एते विधयः प्राप्नुवन्ति । लुके कृते न भविष्यन्ति । इह तर्हि सामसु साधुः सामन्यः वेमन्यः नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य इति नलोपः प्राप्नोति । लुकि कृते भत्वात् न भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । लुक् क्रियताम् नलोपः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् नलोपः । एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् । नलोपः क्रियताम् तद्धितोत्पत्तिः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् नलोपः । असिद्धः नलोपः । तस्य असिद्धत्वात् तद्धितोत्पत्तिः भविष्यति । परिगणितेषु कार्येषु नलोपः असिद्धः न च इदम् तत्र परिगण्यते । इदम् अपि तत्र परिगण्यते । कथम् । सुब्विधिः इति सर्वविभक्त्यन्तः समासः : सुपः विधिः सुब्विधिः , सुबन्तात् विधिः सुब्विधिः इति ।
KA II,305.22-306.27 Ro III,697-700 pūrvāhṇāparāhṇābhyām subantavacanam saptamīśravaṇāṛtham . pūrvāhṇāparāhṇābhyām subantatvam vaktavyam . kim prayojanam . saptamīśravaṇāṛtham . saptamyāḥ śravaṇam yathā syāt . pūrvāhṇetanam aparāhṇetanam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati atra saptamī iti yat ayam ghakālataneṣu kālanāmnaḥ iti saptamyāḥ alukam śāsti . alugvacanam jñāpakam iti cet avyayāt saptamīprasaṅgaḥ . alugvacanam jñāpakam iti cet avyayāt saptamī prāpnoti . doṣātanam divātanam . astu avyayāt iti luk bhaviṣyati . iha api luk prāpnoti . pūrvāhṇetanam aparāhṇetanam . aluk atra lukam bādhiṣyate . iha api bādheta . doṣātanam divātanam . samānāśrayaḥ luk alukā bādhyate . kaḥ ca samānāśrayaḥ . yaḥ pratyayāśrayaḥ . atra ca prāk eva pratyayotpatteḥ luk bhavati . na sidhyati . iha hi sati pratyaye lukā bhavitavyam . sati luki alukā bhavitavyam . tatra ca pratyayaḥ eva na asti . kutaḥ luk bhaviṣyati . sā eṣā jñāpakena asatī vibhaktiḥ ākṛṣyate . sā yathā iha bādhikā bhavati pūrvāhṇetanam aparāhṇetanam evam iha api syāt doṣātanam divātanam . evam tarhi na brūmaḥ alugvacanam jñāpakam bhavati atra saptamī iti . kim tarhi . bhavati subantāt utpattiḥ iti . kim punaḥ jñāpyam etat yāvatā samarthānām prathamāt vā iti vartate sāmarthyam ca subantena . jñāpyam iti āha . katham . ṅyāpprātipadikāt iti api vartate . tatra kutaḥ etat subantāt utpattiḥ bhaviṣyati na punaḥ ṅyāpprātipadikāt iti . katham yat uktam vṛddhāvṛddhāvarṇasvaradvyajlakṣaṇe ca pratyayavidhau tatsampratyayārtham iti . samarthasya yat vṛddham ṅyāpprātipadikam iti etat vijñāyate . yadi etat jñapyate katham dvipadaḥ āgatam dvipādrūpyam praṣṭhauhaḥ āgatam praṣṭhvāḍrūpyam kīlālapaḥ āgatam kīlālapārūpyam papuṣaḥ āgatam papivaḍrūpyam . padbhāvaḥ ūhākāralopaḥ prasāraṇam iti ete vidhayaḥ prāpnuvanti . luke kṛte na bhaviṣyanti . iha tarhi sāmasu sādhuḥ sāmanyaḥ vemanyaḥ nalopaḥ prātipadikāntasya iti nalopaḥ prāpnoti . luki kṛte bhatvāt na bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam . luk kriyatām nalopaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt nalopaḥ . evam tarhi idam iha sampradhāryam . nalopaḥ kriyatām taddhitotpattiḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt nalopaḥ . asiddhaḥ nalopaḥ . tasya asiddhatvāt taddhitotpattiḥ bhaviṣyati . parigaṇiteṣu kāryeṣu nalopaḥ asiddhaḥ na ca idam tatra parigaṇyate . idam api tatra parigaṇyate . katham . subvidhiḥ iti sarvavibhaktyantaḥ samāsaḥ : supaḥ vidhiḥ subvidhiḥ , subantāt vidhiḥ subvidhiḥ iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.