क्अ इइ।३४१।२२-३४२।२० रो इव्।१७-१९ उपध्यर्थम् इति प्रत्ययानुपपत्तिः । उपध्यर्थम् इति प्रत्ययस्य इह अनुपपत्तिः । किम् कारणम् । उपध्यभावात् । विकृतेः प्रकृतौ अभिधेयायाम् प्रत्ययेन भवितव्यम् । न च उपधिसञ्ज्ञिकायाः विकृतेः प्रकृतिः अस्ति । यत् हि तत् रथाङ्गम् तत् औपधेयम् इति उच्यते । सिद्धम् तु कृदन्तस्य स्वार्थे अञ्वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । कृदन्तस्य स्वार्थे अञ् वक्तव्यः । उपधीयते उपधेयम् । उपधेयम् एव औपधेयम् । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् उपध्यर्थम् इति प्रत्ययानुपपत्तिः इति । न एतत् अस्ति । अयम् उपधिशब्दः अस्ति एव कर्मसाधनः । उपधीयते उपधिः इति । अस्ति भावसाधनः । उपधानम् उपधिः इति । तत् यः भावसाधनः तस्य इदम् ग्रहणम् । एवम् अपि न सिध्यति । किम् कारणम् । विकृतेः प्रकृतौ इति वर्तते । प्रकृतिविकृतिग्रहणम् निवर्तिष्यते । तत् च अवश्यम् निवर्त्यम् इहार्थम् उत्तराथम् च । इहार्थम् तावत् । बालेयाः तण्डुलाः । उत्तरार्थम् ऋषभोपानहोः ञ्यः । आर्षभ्यः वत्सः इति । अथ तदर्थम् इति अनुवर्तते उताहो न । किम् च अर्थः अनुवृत्त्या । बाढम् अर्थः । तत् अस्य तत् अस्मिन् स्यात् इति तदर्थे यथा स्यात् । इह मा भूत् । प्रासादः देवदत्तस्य स्यात् इति । प्राकारः नगरस्य स्यात् इति । यदि तदर्थम् इति अनुवर्तते ऋषभोपानहोः ञ्यः ऋषभार्थः घासः उपानदर्थः तिलकल्कः इति अत्र अपि प्राप्नोति । एवम् तर्हि अनुवर्तते प्रकृतिविकृतिग्रहणम् । ननु च उक्तम् बल्यृषभयोः न सिध्यति इति । किम् पुनः भवान् विकारम् मत्वा आह बल्यृषभयोः न सिध्यति इति । यदि तावत् यः प्रकृत्युपमर्देन भवति सः विकारः वैभीतकः यूपः खादिरम् चषालम् इति न सिध्यति । अथ मतम् एतत् एव गुणान्तरयुक्तम् विकारः इति बल्यृषभयोः अपि सिद्धम् भवति । गुणन्तरयुक्ताः हि तण्डुलाः बालेयाः गुणान्तरयुक्तः च वत्सः आर्षभः । औपधेयम् तु न सिध्यति । वचनात् स्वार्थिकः भविष्यति ।
KA II.341.22-342.20 Ro IV.17-19 upadhyartham iti pratyayānupapattiḥ . upadhyartham iti pratyayasya iha anupapattiḥ . kim kāraṇam . upadhyabhāvāt . vikṛteḥ prakṛtau abhidheyāyām pratyayena bhavitavyam . na ca upadhisañjñikāyāḥ vikṛteḥ prakṛtiḥ asti . yat hi tat rathāṅgam tat aupadheyam iti ucyate . siddham tu kṛdantasya svārthe añvacanāt . siddham etat . katham . kṛdantasya svārthe añ vaktavyaḥ . upadhīyate upadheyam . upadheyam eva aupadheyam . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam upadhyartham iti pratyayānupapattiḥ iti . na etat asti . ayam upadhiśabdaḥ asti eva karmasādhanaḥ . upadhīyate upadhiḥ iti . asti bhāvasādhanaḥ . upadhānam upadhiḥ iti . tat yaḥ bhāvasādhanaḥ tasya idam grahaṇam . evam api na sidhyati . kim kāraṇam . vikṛteḥ prakṛtau iti vartate . prakṛtivikṛtigrahaṇam nivartiṣyate . tat ca avaśyam nivartyam ihārtham uttarātham ca . ihārtham tāvat . bāleyāḥ taṇḍulāḥ . uttarārtham ṛṣabhopānahoḥ ñyaḥ . ārṣabhyaḥ vatsaḥ iti . atha tadartham iti anuvartate utāho na . kim ca arthaḥ anuvṛttyā . bāḍham arthaḥ . tat asya tat asmin syāt iti tadarthe yathā syāt . iha mā bhūt . prāsādaḥ devadattasya syāt iti . prākāraḥ nagarasya syāt iti . yadi tadartham iti anuvartate ṛṣabhopānahoḥ ñyaḥ ṛṣabhārthaḥ ghāsaḥ upānadarthaḥ tilakalkaḥ iti atra api prāpnoti . evam tarhi anuvartate prakṛtivikṛtigrahaṇam . nanu ca uktam balyṛṣabhayoḥ na sidhyati iti . kim punaḥ bhavān vikāram matvā āha balyṛṣabhayoḥ na sidhyati iti . yadi tāvat yaḥ prakṛtyupamardena bhavati saḥ vikāraḥ vaibhītakaḥ yūpaḥ khādiram caṣālam iti na sidhyati . atha matam etat eva guṇāntarayuktam vikāraḥ iti balyṛṣabhayoḥ api siddham bhavati . guṇantarayuktāḥ hi taṇḍulāḥ bāleyāḥ guṇāntarayuktaḥ ca vatsaḥ ārṣabhaḥ . aupadheyam tu na sidhyati . vacanāt svārthikaḥ bhaviṣyati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.